در حال حاضر آمار مشخص و دقیقی از تعداد کودکان کار در ایران وجود ندارد؛ هرچند که برخی منابع و سازمان‌ها از وجود 2 میلیون کودک کار در ایران خبر می‌دهند. طبق نتایج سرشماری سال 90 که توسط مرکز آمار گزارش شد، در رده سنی 10 تا 14 سال، تعداد شاغلین شهری 23 هزار و 619 نفر و در رده سنی 15 تا 19 سال 323 هزار و 494 نفر بوده‌اند. هم‌اکنون 75 درصد شاغلین 10 تا 14 سال و 86 درصد شاغلین 15 تا 19 سال مرد هستند.

«آقا یه آدامس بخر. خانم گل می‌خوای؟ یه بسته دستمال از من بخرید.» دیالوگ‌هایی آشنا از کودکانی است که در خیابان، پیاده‌روها، وسایل نقلیه و حتی روی پل‌های عابر می‌شنویم.

به گزارش مهرخانه، تصویر کودکان کار و خیابان از لطافت آزاردهنده فروش گل شروع می‌شود و تا خشونت زیر و رو کردن زباله‌ها، حمل آجرهای کوره‌پزخانه و بسته‌های سیمان و… کشیده می‌شود.

تعریف رسمی‌که سازمان جهانی کار از کودکان کار منتشر کرده است عبارتست از کودکانی که در فعالیت‌های اقتصادی مشارکت دارند؛ چه فعالیت‌های بازاری که به آن‌ها مزد پرداخت می‌شود و چه فعالیت‌های غیربازاری که به آن‌ها مزد پرداخت نمی‌شود؛ مانند تولید کالا برای مصارف خود آن‌ها، اما بیشتر محققان، کودکان کار را کودکانی تعریف کرده‌اند که در فعالیت‌های اقتصادی خارج خانه کار می‌کنند؛ نه کودکانی که برای مصارف داخلی خانه فعالیت می‌کنند (1).

البته باید توجه داشت طبق تعریف یونیسف، کار کودک در این موارد جنبه استثمارگرانه دارد:
1.    كار تمام‌وقت در سن بسيار كم، 2. ساعت‌های بسیار زیاد صرف کار کردن شود، 3. کاری که فشار نامناسب جسمی، روانی یا اجتماعی بگذارد، 4. کار در شرایط نامناسب، 5. مزد ناچیز، 6. کار همراه با مسئولیت بیش از حد، 7. کاری که مانع تحصیل شود، 8. کاری که شرف و عزت نفس کودکان را نابود کند؛ مانند بردگی و بهره‌کشی جنسی، 9. کاری که برای رشد کامل اجتماعی و روانی زیان‌بار باشد (2)

از نظر محدوده سنی که برای تعریف کودکان کار در نظر گرفته شده است، باید گفت اگرچه از نظر جمعیت‌شناختی به افراد بین سنین 10- 5 سال کودک گفته می‌شود، اما مطابق مقررات سازمان جهانی کار، پایان کودکی در دختر و پسر به یکسان 15 سالگی است و در کشور ما نیز طبق ماده 79 قانون کار ایران، کارکردن افراد زیر 15 سال تمام، ممنوع است؛ بنابراین تعریف کودکان کار عموماً شامل کودکان 14- 5 سال می‌شود (3).

اثرات کار کودکان
کار کردن کودکان مانع ادامه تحصيل كودكان و بازماندن ايشان از حركت موازي با همسالان خود مي‌شود. همچنین بر سلامت جسمي و بهداشت رواني آن‌ها تأثير منفي مي‌گذارد. کودکان به دلیل اندام ضعیف‌شان بیش از بزرگسالان در مقابل آسیب‌ها و بیماری‌های ناشی از کار آسیب‌پذیرند و به دلیل سن کم از خطرات برخی کارها آگاهی ندارند و یا آگاهی کمی ‌دارند؛ در نتیجه تعداد زیادی از کودکان کار با بیماری‌هایی مانند شکستگی‌ها، قطع عضو، سوختگی، بیماری‌های تنفسی، گوارشی و… روبه‌رو هستند (4).

رشد عاطفی کودکان نیز در اثر کار در شرایط سخت روانی مختل می‌شود و احساساتی مانند عزت نفس کافی و احساس عشق در آن‌ها لطمه می‌بیند. این کودکان دچار انواع افسردگی‌ها و نگرانی‌هایی می‌شوند که با سن آن‌ها تناسبی ندارد.

بسیاری از تحقیقات بیان کردند که کار کودکان عامل اصلی برای تصمیم‌گیری کودکان به تحصیل است و کار کودکان باعث عدم تحصیل و یا تحصیلات بسیار پایین آن‌ها می‌شود. تأثیر کار کودکان بر تحصیلات آ‌ن‌ها موجب می‌شود آینده اقتصادی نامناسبی در انتظار این افراد باشد که موجب ادامه یافتن فقر آ‌ن‌ها و خانواده و فرزندان آن‌ها در آینده خواهد شد و همچنین تأثیرات نامطلوبی برای جامعه در پی خواهد داشت (5).

اهمیت بررسی کودکان کار وقتی بیشتر می‌شود که بدانیم عده زیادی از آن‌ها به مشاغل غیررسمی‌ و گاه غیرانسانی مانند قاچاق، تکدی‌گری، سرقت، فحشا و… اشتغال دارند و به این طریق نه تنها به بزهکاری روی آورده و خود را در معرض انواع امراض و آفت‌های اجتماعی قرار می‌دهند، بلکه موجب مشکلاتی برای جامعه نیز می‌شوند.

عوامل ایجاد کودکان کار و خیابان
طبق تحقیقات انجام‌شده و همان‌گونه که انتظار می‌رود، یکی از مهم‌ترین علل ورود کودکان در سنین کم به بازار کار، فقر و وضعیت اقتصادی خانواده آن‌ها است. مهاجرت از جوامع توسعه‌نیافته به توسعه‌یافته و پذیرش اجتماعی کار و تکدی‌گری کودکان، از عوامل مهم دیگر ذکر شده است. به عنوان نمونه تحقیق افشانی و همکارانش (1391) که به بررسی کودکان کار و خیابان در شهر اصفهان با استفاده از روش پیمایش پرداخته است، نشان می‌دهد که اکثر کودکان کار و خیابان، پسر، مهاجر، دارای میزان درآمد پایین خانواده و والدین معتاد هستند. همچنین این کودکان به کارهای انحرافی مشغول و مورد تجاوز جنسی قرار گرفتند (6).

کودکان کار در ایران
در حال حاضر آمار مشخص و دقیقی از تعداد کودکان کار در ایران وجود ندارد؛ هرچند که برخی منابع و سازمان‌ها از وجود 2 میلیون کودک کار در ایران خبر می‌دهند. طبق نتایج سرشماری سال 90 که توسط مرکز آمار گزارش شد، در رده سنی 10 تا 14 سال، تعداد شاغلین شهری 23 هزار و 619 نفر و در رده سنی 15 تا 19 سال 323 هزار و 494 نفر بوده‌اند. هم‌اکنون 75 درصد شاغلین 10 تا 14 سال و 86 درصد شاغلین 15 تا 19 سال مرد هستند.

اما آن‌چه مسلم است تمام انواع کار کودک به خصوص بد‌ترین اشکال آن باید ریشه‌کن شود؛ چرا كه کار کودک نه تنها بنیان طبیعی و حقوقی انسانی را پایمال می‌کند، بلکه تهدیدی جدی برای آینده جامعه و رشد و پیشرفت اقتصادی محسوب می‌شود. در این راستا نهادهای دولتی، فعالیت‌های مختلفی انجام داده‌اند که گاه سرانجامی نداشته و در حد یک حرف باقی مانده است.

مشکل قانونی برای نگهداری کودکان کار
به گفته محمد نفریه، معاون اجتماعی سازمان بهزیستی کشور، کودکان خیابانی بی‌سرپرست یا بدسرپرست را بهزیستی ساماندهی می‌کند، اما برای جذب کودکانی که محفلی و باندی هستند یا خانواده‌هایی دارند که از آن‌ها سوء‌استفاده می‌کنند، دچار مشکل هستند؛ زیرا خانواده‌هایشان با حکم قاضی آن‌ها را می‌گیرند. در این‌جا نیاز به ورود جدی قانون‌گذار دیده می‌شود تا بتوان با در نظرگرفتن شرایط قانونی به وضعیت این کودکان رسیدگی کرد.

در این‌باره همه منتظر به سرانجام رسیدن لایحه حمایت از کودکان و نوجوانان بدسرپرست و بی‌سرپرست هستند که همچنان مشخص نیست در مجلس نهم نهایی شود یا به مجلس دهم کشیده شود. به گفته کارشناسان، در این لایحه بسیاری از خلأهای قانونی پیش‌بینی شده است، اما حتی در صورت تصویب آن، مسئله ضمانت اجرایی سؤال‌برانگیز است.

فقدان شناسنامه، مشکلی برای کودکان کار
یکی دیگر از مشکلات کودکان در معرض آسیب، فقدان شناسنامه و هویت در میان برخی از آن‌هاست. علی ربیعی؛ وزیر تعاون، کار و رفاه اجتماعی، شهریور ماه سال گذشته عنوان کرد که برخی از این کودکان ایرانی هستند و به دلیل سبک زندگی متفاوتی که داشتند، در حال حاضر شناسنامه‌ای در دست ندارند. اکنون به دنبال پیگیری این موضوع در نهادهای ذی‌ربط برای حل مشکل اسناد هویتی آن‌ها هستیم.

تجربه تحصیل برای کودکان کار
همچنین مهرماه 93 اصغر عطایی؛ قایم‌مقام شهردار منطقه 20، از افتتاح اولین مدرسه کودکان کار و خیابان شهر تهران در این منطقه خبرداد. این مدرسه با حضور 530 دانش‌آموز در حالی آغاز به کار کرد که علاوه بر آموزش‌های تحصیلی، خدمات مشاوره‌ای، پزشکی و مددکاری نیز به آن‌ها ارایه می‌شد. در همان زمان روزبه کردونی، مدیرکل دفتر امورآسیب های اجتماعی وزارت رفاه به بازگشت کودکان در معرض آسیب به مدرسه در سه استان به صورت پایلوت خبر داد که این اقدام با همکاری وزارت آموزش و پرورش انجام شده بود.

چه کسی مسئول درمان این کودکان است؟
بهمن‌ ماه 93 ولی‌الله نصر؛ مدیرکل دفتر امور آسیب‌دیدگان اجتماعی سازمان بهزیستی، یکی از مشکلات سازمان بهزیستی در حوزه ساماندهی کودکان کار و خیابان را فرآیند درمانی آن‌ها دانست و گفت: اخیراً وزیر بهداشت طی مصاحبه‌ای اعلام کرده‌اند که درمان کودکان کار از این پس به صورت رایگان صورت خواهد گرفت، اما تا کنون در این خصوص هیچ اقدامی صورت نگرفته است. انتظار داریم که حداقل در هر استان یک بیمارستان برای درمان و ارایه خدمات به کودکان کار و خیابان در اختیار سازمان بهزیستی قرار گیرد. در حال حاضر تمام هزینه‌های مربوط به درمان این کودکان بر عهده سازمان بهزیستی است و بخش عمده‌ای از اعتبارات سازمان به درمان این افراد اختصاص یافته است.

در بحث درمان در آیین‌نامه رسیدگی به کودکان کار و خیابان مسئولیت سلامت و درمان این کودکان به سازمان تأمین اجتماعی واگذار شده است، اما ازآن‌جایی‌که تأمین اجتماعی، محلی است که از حق بیمه افراد، جمع‌آوری شده و برای همان افراد نیز هزینه می‌کند، نمی‌توانستند این سازمان را مجبور به پرداخت حق بیمه کودکان کار و خیابان کنند. به همین دلیل بیمه خدمات درمانی و بیمه سلامت ایرانیان جایگزین بیمه تأمین اجتماعی شد.

همچنین مسئولان بهزیستی در آماری اعلام کردند که هر ساله در قالب سرانه به مددجویان خود اعتباری را تحت عنوان بیمه خدمات درمانی پرداخت می‌کنند تا مددجویان بتوانند بیمه شوند. طبق آخرین آمارها تاکنون تنها 500 نفر از کودکان کار و خیابان از این طریق بیمه شده‌اند و این سازمان پس از رایزنی با وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در تلاش است که این کودکان را از طریق بیمه سلامت ایرانیان، تحت حمایت‌های بیمه‌ای قرار دهد. البته برای ثبت این افراد به منظور تحت پوشش قرار گرفتن در بیمه سلامت ایرانیان، باید شماره‌ ملی آنان به سازمان بیمه سلامت ارایه شود که در این راستا و در رابطه با کودکان مجهول‌الهویه مشکل ایجاد می‌شود. هرچند به گفته مسئولان، این کودکان حتی در صورت مجهول‌الهویه نبودن نیز حاضر به ارایه اطلاعات صحیح هویتی خود نیستند.

چندی پیش هم وزیر بهداشت، درمان و آموزش پزشکی پیشنهاد ساخت بیمارستان ویژه کودکان خیابانی در هر شهر را ارایه کرد. در این خصوص حبیب‌الله مسعودی فرید، معاون امور اجتماعی بهزیستی خردادماه امسال اظهار کرد که هیچ بیمارستانی به بهزیستی معرفی نشده است و معتقدم نیازی نیست وزارت بهداشت بیمارستان خاصی را برای درمان کودکان کار و خیابان در هر استان و یا شهر به بهزیستی معرفی کند، بلکه این وزارتخانه طی بخشنامه‌ای بیمارستان‌های خود را در ارتباط با پذیرش کودکان کار و خیابان متقاعد و آنان را مکلف کند که با این کودکان مانند بیماران اورژانسی برخورد کرده تا هرچه سریع‌تر به مسایل درمانی آنان رسیدگی شود.

به نظر می‌رسد در این موضوع هرکس با دلایلی مسئولیت را از دوش خود برمی‌دارد و به دیگری می‌سپارد که نهایتاً باعث می‌شود گرهی در پیشرفت کارها بیفتد با اقدامات به‌طور جامع به سرانجام نرسد.

تهیه بانک اطلاعاتی کودکان کار
همواره می‌بینیم که در آمارهای ارایه‌شده در مورد افراد آسیب‌دیده اختلافاتی وجود دارد. معاون امور اجتماعی سازمان بهزیستی کشور در این رابطه گفت: مشکل ثبت اطلاعات وجود دارد؛ زیرا آن‌ها سعی در پنهان‌کردن هویت خود می‌کنند. به همین دلیل سازمان بهزیستی کشور با هدف ایجاد یک بانک اطلاعاتی جامع با اولویت کودکان کار و خیابان به این موضوع وارد شد. در نظر داریم تا کد ویژه‌ای را که اصلاً جنبه قضایی نداشته و تنها برای اقدامات کارشناسی، پژوهشی و آماری است، با استفاده از روش‌های نوین موجود ایجاد کرده تا بتوانیم هر بار پس از پذیرش این کودکان، به هویت آن‌ها پی ببریم. نهایتاً وزیر تعاون نیز مهرماه امسال اعلام کرد که بانک اطلاعات کودکان کار و خیابان در دادگستری تکمیل شده است.

اجرایی‌نشدن آیین‌نامه شورای ساماندهی کودکان؛ سرعت‌گیری در راه
آیین‌نامه شورای ساماندهی کودکان کار از سال 84 اجرا نشد و همین موضوع مشکلی در راه ساماندهی کودکان بود. به گفته مسعودی‌فرید این آیین‌نامه اشکالاتی داشت؛ به عنوان مثال وزارت کشور در آن دیده نشده بود، که با رفع این اشکالات به دنبال تصویب آیین‌نامه جدیدی هستند. به دنبال این تغییرات مهرماه سال جاری وزیر تعاون از تصمیم شورای عالی رفاه برای تغییر نام شورای «ساماندهی کودکان کار» به شورای «حمایت اجتماعی از کودک» خبر داد.

در حال حاضر دستگاه های عضو این شورا را سازمان بهزیستی، کمیته امداد امام خمینی (ره)، نیروی انتظامی، سازمان تأمین اجتماعی، سازمان بیمه سلامت، شهرداری تهران، وزارت آموزش و پرورش، وزارت دادگستری و مرجع ملی کودک، جمعیت هلال احمر و سازمان صدا و سیما تشکیل می‌دهند و امید می‌رود که با آغاز عملکرد این شورا، ساماندهی کودکان کار و حمایت اجتماعی از آن‌ها با سرعت بیشتری محقق شود.

به گزارش مهرخانه، کودکان کار و خیابان هر روز مشکلات گسترده‌ای را به دوش می‌کشند؛ حتی برای دریافت خدماتی که نهادهای مختلف در اختیارشان قرار می‌دهد هم به مشکل می‌خورند. آن‌ها نمی‌توانند به‌راحتی بیمه شوند؛ بعضی از مدارس این کودکان را نمی‌پذیرند؛ اوراق هویتی ندارند؛… . این موارد تعدادی از مشکلات سر راه این کودکان است که مانع بهره‌مندی آن‌ها از خدمات می‌شود.

در حال حاضر سازمان‌های مردمی‌ در کشور وجود دارد که به حمایت از این کودکان و اهتمام به ادامه تحصیل آن‌ها می‌پردازد؛ از دولت نیز انتظار می‌رود علاوه بر حمایت از این کودکان برخورد جدی‌تری با سازمان‌هایی که این کودکان را به کار می‌گیرند انجام دهند تا از رواج این امر در جامعه جلوگیری کنند.

منابع
1-    بیاتی، پروانه(1389). «بستر اجتماعی، فرهنگی مؤثر بر اعتیاد به مواد روان گردان در میان زنان»، فصلنامه اعتیاد پژوهی، سال چهارم، شماره 14، تابستان 1389، صفحات 7-15
Gunnarsson, V., Orazem, P. & Sanchez, M. (2006). Child Labor and 1- School Achievement in Latin America. World Bank Economic Review,20(1): 31-54
2-    زارع شاه آبادی، اکبر(1388). «نقش خانواده نابسامان بر پدیده کودکان کار»، فصلنامه علمی‌پژوهشی انتظام اجتماعی، سال اول، شماره3، پاییز 1388
3-    وامقی، مروئه(1382). «کارکودک، مفاهیم و رویکردها»، فصلنامه علمی‌پژوهشی رفاه اجتماعی، دوره 2، شماره 8، صفحات 133-141
4-    شهرکی، مهدی(1391). «بررسی تصمیم به اشتغال و تحصیل کودکان کار در ایران»، فصلنامه علمی‌پژوهشی اقتصاد مقداری، دوره9، شماره4، زمستان 1391، صفحات 67-89
5-    افشانی، سیدعلیرضا، (1391). «تحلیلی بر وضعیت کودکان خیابانی و کار در شهر اصفهان»، فصلنامه علمی‌پژوهشی جامعه شناسی کاربردی، سال 23، شماره 4، زمستان 91، صفحات 85-102