مرضیه داورزنی

منتشر شده در مهرخانه

گذران زندگي، بشر را در طول تاريخ ناگزير به اشتغال به مشاغل گوناگون کرد. انسان‌ها در طول قرون و اعصار، از طريق فعاليت شغلي امرار معاش مي‌كردند، اما در دوران كهولت سن، به دليل ضعف جسماني و از دست دادن قدرت اشتغال، با مشكلات مالي روبه‌رو مي‌گرديدند. اين روند موجب شد در قرن 19ام تفكر كمك به شاغلان در امور خدمات در برخي كشورهاي اروپايي شكل گيرد. در ايران نيز تصويب قانون استخدام كشوري (1301) و قانون استخدام قضات (1302) موجب برقراري حقوق بازنشستگي و پس از آن، وضع قوانين ديگر موجب تعميم آن به تمامي كارمندان بخش كشوري و لشكري شد. در سال 1328 نيز با تصويب اولين قانون كار و تشكيل صندوقي به نام تعاون و بيمه كارگري، مستمري براي كارگران پير و از كار افتاده برقرار شد.

تعريف بازنشستگي و ضرورت پيش‌بيني آن
اگرچه قانون استخدام كشوري بازنشستگي را تعريف نكرده، اما مي‌توان گفت بازنشستگي وضعيت مستخدمي است اعم از زن و مرد كه به دليل رسيدن به سني معين، با داشتن سابقه كاري مشخص، از خدمت دولت خارج شده و حقوق بازنشستگي دريافت مي‌كند.

ازآن‌جا كه دايره شمول حقوق بازنشستگي، بخش گسترده‌اي از اقشار مردم را كه به لحاظ اجتماعي آسيب‌پذيرترين بخش اجتماع يعني كهنسالان فاقد درآمد به‌ويژه زنان هستند، دربرمي‌گيرد؛ لذا توجه قانون‌گذار به خلأهاي قانوني در اين بخش و ايجاد هماهنگي و عدالت بين آن‌ها، از ضرورت بالايي برخوردار است.

انواع روش‌هاي بازنشستگي زنان
سن بازنشستگي در كشورهاي مختلف معمولاً براساس متغييرهايي چون تركيب جمعيتي، هزينه‌ها، وضعيت بهداشت و سلامت، اميد به زندگي، دسترسي به نيروي كار و… تعيين می‌شود. به‌علاوه افراد در بسياري از كشورها در چارچوب قوانين مربوطه مي‌توانند زودتر يا ديرتر از سن، بازنشستگي داشته باشند.

احراز بازنشستگي زنان با توجه به قانون تأمين اجتماعي به چند صورت زير امكان‌پذير است:
الف) در ايران نيز به مانند اكثر كشورهاي جهان سن بازنشستگي زنان كم‌تر از سن بازنشستگي مردان است. طبق بند 1 ماده 76 قانون تأمين اجتماعي، سن بازنشستگي زنان 55 سال است (1) كه در اين حالت بيمه‌شده مي‌تواند با داشتن حداقل 20 سال سابقه پرداخت حق بيمه بازنشسته شود. اين در حالي ‌است كه طبق بند 2 آن قانون سن بازنشستگي براي مردان 60 سال تمام است (2). به‌علاوه چنان‌چه مستمري استحقاقي فرد براساس اين بند كم‌تر از حداقل حقوق سال مربوط باشد، تا حداقل حقوق ارتقاء مي‌يابد.

ب) طبق بند 2 و 1 قانون تأمين اجتماعي، زنانی كه داراي 10سال سابقه و 55 سال سن هستند، بدون رعايت ماده 111 قانون تأمين اجتماعي (3) و متناسب با سنوات پرداخت حق بيمه، مي‌توانند بازنشسته شوند. البته اين امتيازي است كه براي مردان داراي 60 سال سن نيز وجود دارد. هم‌چنين بيمه‌شده متقاضي كم‌تر از 10 سال سابقه نيز مي‌تواند با پرداخت يك‌جاي حق بيمه و سنوات كسري تا 10 سال، از مزاياي قانون فوق بهره‌مند شود.

ج) براساس تبصره 1 بند 2 ماده 76 آن قانون، زناني كه 30 سال كاركرده و حق بيمه به سازمان تأمين اجتماعي پرداخت كرده‌اند؛ درصورتي‌كه سن ايشان به 45 سال برسد، مي‌توانند تقاضاي بازنشستگي کنند. اين سن براي مردان 50 سال تمام است. مستمري اين‌گونه از بيمه‌شدگان براساس 30 سال سابقه محاسبه و پرداخت خواهد شد.

د) طبق تبصره 3 بند2 ماده فوق بيمه‌شدگان زن داراي 35 سال سابقه پرداخت حق بيمه، مي‌توانند بدون شرط سني تقاضاي بازنشستگي كنند.

هـ) طبق تبصره 4 نيز، زنان كارگر با داشتن 20 سال سابقه كار و 42 سال سن به شرط پرداخت حق بيمه، مي‌توانند با 20 روز حقوق بازنشسته شوند (4). در خصوص اين گروه از بيمه‌شدگان درصورتي‌كه مستمري استحقاقي از حداقل حقوق سال مربوط كم‌تر باشد، تا حداقل حقوق افزايش مي‌يابد.

طبق ماده 78 قانون تأمين اجتماعي، كارفرما مي‌تواند بازنشستگي بيمه‌شدگاني را كه حداقل پنج سال پس از رسيدن به سن بازنشستگي مقرر در قانون تأمين اجتماعي به كار خود ادامه داده‌اند، از سازمان تأمين اجتماعي تقاضا كند. براين اساس كارفرما مي‌تواند بازنشستگي بيمه‌شده زن را به شرط داشتن سابقه موردنظر و 60 سال سن، از آن سازمان مطالبه نمايد.

لازم به ذكر است به موجب قانون بازنشستگي پيش از موعد كاركنان دولت كه مهلت اجراي سه ساله داشت (از سال 1386 تا 1389)، در صورت موافقت دستگاه، مردان مي‌توانستند با 5 سال سنوات ارفاقي و 25 سال سابقه و 30 روز حقوق، و زنان با 5 سال سنوات ارفاقي و 20 سال سابقه و 25 روز حقوق، بازنشسته شوند. اين قانون در سال 1390 به پيشنهاد نمايندگان مجلس شوراي اسلامي به مدت 5 سال، ولي بدون احتساب سنوات ارفاقي، تمديد شد.

ضرورت وضع قوانين حمايتي در خصوص بازنشستگي زنان
حسب پژوهش‌هاي به‌عمل‌آمده، زنان با 20% متوسط عمر كاري و حدود 40% بلوغ زودتر، در شرايط برابري با مردان كار مي‌كنند كه اين امر سبب مي‌گردد هزينه‌هاي جسمي و روحي شديدتري را تحمل كرده و به همان نسبت از طول عمرشان با توجه به فشار كاري كاسته شود (5).

مسایل قانونی كار از جمله تعيين مدت زمان اشتغال و بازنشستگي (6)، حداقل پرداختي، بيمه، عيدي و… در كشور ما بر مبناي قانون كار و قانون خدمات كشوري (مصوب 1386 و تمديد در مهر1393) تعيين می‌شود كه بررسي آن‌ها حاكي از آن است كه از ديد قانون‌گذار تفاوت چنداني ميان زن و مرد وجود ندارد؛ مگر در مواردي چون حق عایله‌مندي براي مردان و مرخصي زايمان براي زنان. همين رويكرد در خصوص قوانين مربوط به بازنشستگي زنان وجود دارد؛ به عبارت ديگر قانون‌گذار تمهيدات خاصي براي بازنشستگي زنان با توجه به شرايط فيزيكي و جسماني ايشان (درخصوص زمان بازنشستگي) و يا نياز ايشان به برخورداري از انواع حمايت‌هاي مالي و اجتماعي (در خصوص پاداش پايان خدمت و يا حقوق وظيفه و مستمري) پيش‌بيني نکرده است. اين در حالي ‌است كه تفاوت فيزيولوژيكي اين دو، توان آن‌ها در اداره مشاغل مختلف و با مدت زمان‌هاي متفاوت است.

براساس آمار پزشكي و جمعيت‌شناختي، فرآيند پيري براي مردان از سن 60 سالگي و براي زنان، با اختلاف 10 سال كم‌تر از سن 50 سالگي آغاز می‌شود؛ درحالي‌كه هردو جنس در يك زمان بايد تحصيل را آغاز و در يك زمان به اتمام برسانند. مضافاً اين‌كه زمان پيش‌بيني‌شده براي اشتغال هر دو جنس طبق قوانين كشور يكسان و برابر است؛ در نتيجه با سن مشترك آغاز اشتغال (18سالگي)، زنان نسبت به مردان 10 سال فرصت كم‌تري براي كار مؤثر و پيشرفت شغلي خواهند داشت (7)؛ لذا بازنگري و اصلاح قوانين كار، استخدامي و بازنشستگي كشور در موضوعات مربوط به زنان از جمله، بيمه بازنشستگي و شرايط بازنشستگي ميسر مي‌گردد.

از دیگر خلأهای قانونی، بیمه ارث ناشي از حقوق بازنشستگي است. طبق ماده 95 منشور حقوق و مسؤوليت‌هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران (8)، «حق برخورداري وراث قانوني از حقوق بازنشستگي زن كارمند متوفي» به رسميت شناخته ‌شده‌ است. اين ‌درحالي است كه اگرچه طبق ماده 86 قانون استخدام كشوري، شوهر جزو وراث قانوني زن شاغل بوده و پس از فوت او از مستمري بازنشستگي او ارث مي‌برد، اما روشن نيست به چه دليل طبق ماده 82 قانون تأمين اجتماعي، زوج جزو ورثه قانوني نبوده و پس از فوت، از مستمري بازنشستگي همسر متوفاي خود محروم می‌شود؛ مگر آن‌كه زوجه در زمان حيات خود از دادگاه حكم كفالت براي او گرفته باشد.

ايراد ديگري كه به اين قانون وارد است؛ عدم تصريح نوادگان در آن است؛ درحالي‌كه قانون استخدام كشوري نوادگان را چنان‌چه پدرشان فوت‌كرده و تحت تكفل مستقيم مستخدم متوفا باشند، بهره‌مند از حقوق بازنشستگي دانسته است.

نتيجه‌گيري
بررسي قوانين استخدامي كشور، حاكي از آن است كه تفاوتي در خصوص شرايط بازنشستگي زنان و مردان وجود ندارد؛ اين درحالي است كه براساس سرشت انساني و نيز نقش‌هاي اجتماعي تعريف‌شده در اجتماع، وضع قوانين حمايتي پيرامون بازنشستگي زنان اجتناب‌ناپذير است. لذا وضع راهكارهاي مؤثر و كارآمد براساس قوانين طبيعي و شرايط منطقي، در حوزه اجتماعي، در افزايش و حفظ كرامت زنان نقش مؤثري ايفا خواهد کرد و اگرچه ممكن است در پاره‌اي موارد هزينه‌هايي را به دستگاه‌هاي اجرايي و كارفرمايان تحميل کند، ولي حفظ سلامت روحي و جسمي كل جامعه و در نتيجه حفظ سرمايه‌هاي موجود را به هم‌راه خواهد داشت.

پی‌نوشت
1.    سن بازنشستگي زنان در عمان 45 سال، در يمن 46 سال، در بوسني، بوركينافاسو، كامرون، چاد، چين، زامبيا و مالزي 50 سال مي‌باشد. 15 كشور ديگر ازجمله روسيه و اوكراين سن بازنشستگي برابر با ايران داشته و ديگر كشورها، سني بيش از 55 سال براي خروج زنان از خدمت پيش‌بيني كرده‌اند كه بين 57 سال (تركمنستان) تا 70 سال (لسوتو) متغيير است.
2.    در 66 كشور جهان ازجمله هند، فرانسه و غنا سن بازنشستگي زنان و مردان يكسان است.
3.    پرداخت حداقل حقوق.
4.    سايت جامعه خبري تحليلي-21/3/1394.
5.    توزيع بهينه اشتغال؛ زنان يا مردان؟سايت عيار آن لاين- 3/2/1394.
6.    در كشورهاي درحال توسعه، اغلب فشار پولي ناشي از حقوق بازنشستگي و در كشورهاي توسعه‌يافته اغلب افزايش اميد به زندگي و كاهش نرخ مواليد سبب افزايش سن بازنشستگي در قوانين مي‌گردد.
7.    توزيع بهينه اشتغال؛ زنان يا مردان؟ – همان.
8.    مصوب 31/6/1383 شوراي عالي انقلاب فرهنگي.

منابع
1.    انسان‌شناسي و فرهنگ- سايت خبري اصفهان- شهريور 1389.
2.    تاريخچه بازنشستگي در جهانhttp://www.ayandehsazfund.com .
3.    توزيع بهينه اشتغال؛ زنان يا مردان؟- سايت خبري عيارآن‌لاين-3/2/1394.
4.    شرحي برنظام بازنشستگي در ايران- سايت خبري پاراف.
5.    شرايط بازنشستگي پيش از موعد زنان- سايت خبري فارس.
6.    شرايط بازنشستگي زنان در مشاغل مختلف- سايت خبري الف (جامعه خبري تحليلي) 21/3/1394.
7.    شرايط بازنشستگي زنان با 20 سال سابقه- سايت خبري اقتصاد- 25/2/1394.
8.    قانون اساسي.
9.    قانون استخدام كشوري.
10.    قانون تأمين اجتماعي و اصلاحات و الحاقات آن.
11.    قانون كار.
12.    قانون مدني.
13.    قوانيني براي آشتي ميان شغل و خانواده زنان شاغل در ايران- سايت خبري مهرخانه.
14.    مقايسه پوشش‌هاي حمايتي بانوان در بخش حقوق وظيفه و مستمري- نفيسه فياض‌بخش- سايت خبري انديشه‌هاي راهبردي، زن و خانواده.
15.    منشور حقوق و مسؤوليت‌هاي زنان در نظام جمهوري اسلامي ايران مصوب 31/6/1383 شوراي عالي انقلاب فرهنگي.
16.    نبايد امنيت شغلي زنان را به خطر بياندازيم- خبرگزاري صدا و سيما- كدخبر357571-28/1/1392.
17.    https://en.wikipedia.org/wiki/Retirement_age
18.    http://chartsbin.com/view/2467
19.    http://www.ilo.org/global/publications/magazines-and-journals/world-of-work-magazine/articles/WCM_041965/lang–en/index.htm
20.    http://www.ilo.org/global/about-the-ilo/newsroom/news/WCMS_310210/lang–en/index.htm
21.    http://www.kiplinger.com/article/retirement/T047-C022-S001-the-rules-of-retirement-for-women.html
22.    http://www.dol.gov/ebsa/publications/women.html

*کارشناس ارشد حقوق و وکیل پایه یک دادگستری