نویسنده: Ben Curry بن کورری

ترجمۀ آزاد: بهرام کیوان

منتشر شده در آذرخش

از سال۱٩٣۰ به بعد روندی غالب در محافل علمی و «علم عامه پسند» وجود داشته که مکانیک کوانتومی را با انواع تفسیرهای ایده آلیستی و عرفانی بیان می دارد. در میان این مکاتب ایده آلیستی، «تفسیرِ کپنهاگِ» مکانیک کوانتومی که توسط نیلز بوهر و ورنر هایزنبرگ – که ساکن پایتخت دانمارک بودند- ارائه گشته حرف اوّل را می زند.

علی رغم اعتراضاتِ عدَۀ زیادی از دانشمندان پیشتاز در زمینۀ مکانیک کوانتمی مانند اینشتین، دوبروی، بوهم و بِل هر تلاشی برای تعبیری غیر عارفانه و ماتریالستی از رفتارِ مرموزِ مشاهده شده در جهانِ فرواتمی مورد بی اعتنایی بسیاری از افراد در مجامع علمی قرار گرفته است.

رواج یک شیوۀ تفکر ایده آلیستی در این زمینه به نوبۀ خود از جانب انواع فیلسوفان مرتجع و خداشناسان – شارلاتانهای New Age (عصر جدید) از قلم نیفتند – مورد استفاده قرار گرفته تا چون فروشندگان دوره گرد کالاهای خود را در بسته بندی های مدرن تری عرضه کنند.

اما اکنون، زنجیره ای از اکتشافات شگفت آور و پیش بینی نشده در قلمرو دیگری از فیزیک – مکانیک مایعات – این توانایی را دارد که بحث را دوباره مطرح کرده و بر تفسیری ماتریالستی و دیالکتیکی از ژرف ترین اسرار دانش نوین مجدداً تأکید ورزد. با اینکه هنوز باید کارهای زیادی در این زمینه صورت گیرند، این کشفیات، انقلابی را در عرصۀ مکانیک کوانتومی نوید می دهند که پشتیبان سترگی برای رویکرد دیالکتیکی و ماتریالیستی به علم و طبیعت خواهد بود.

انقلاب علمی

داستان اختلاف فلسفی در مکانیک کوانتومی در پایان قرن نوزدهم آغاز می گردد. در آن زمان چنین تصور می شد که دانشمندان تقریباً به تمام قوانین فیزیکیِ طبیعت پی برده اند. گمان می رفت هر آنچه که در جهان موجود است یا ذرّه است یا موج؛ تئوری های علمی مربوط به این دو پدیده هم که به خوبی قابل درک بودند؛ نور در فضا همچون امواج آب در اقیانوس مرتعش است در حالی که اتم ها مانند ذرّات عمل می کنند- تقریباً مانند گوی های بسیار ریز بیلیارد که مطابق با قوانین حرکت نیوتن در جهات گوناگون در جنبش اند. باور بر این بود که علم با این قوانین در آستانۀ  دستیابی به تعریفی کامل از جهان فیزیکی است. گویا فقط تعدادی نخ های شل باقی مانده بودند که با گره زدن آنها کار به اتمام می رسید.

امّا این «نخ های شل» درست همان هایی بودند که با کشیدن آنها تار و پود فیزیک کلاسیک از هم گسیخت. درست مانند انقلاب در هر علم دیگری، فیزیک نیز درست آن زمان که انتظار می رفت که قرار است به اوج کمال خود برسد دچار بحران شد. یک سری آزمایش های تعجب برانگیز باعث ایجاد ناخشنودی در جوامع علمی شده بودند.

 آزمایش مبتکرانۀ دو دانشمند آمریکایی به نام های مایکلسون و مورلی با طرد نظریۀ اِتِر نشان داد که نور مثل دیگر امواجی که برای ما آشنا هستند عمل نمی کند. ثابت شد که امواج نور، برخلاف تمام امواج شناخته شدۀ دیگر قادرند در خلأ پیشروی کنند. استنتاجات منطقیِ اینشتین از این آزمایش مهم به معنای ضرورت مبرم و بی چون و چرایِ یک انقلاب تمام عیار در بنیادی ترین ارکان فیزیک بود. نظریۀ نسبیت اینشتین پایه ای ترین مفاهیم، مفاهیمی که برای عقل سلیم بدیهی هستند، مفاهیمِ  فضا و  زمان را از ریشه دگرگون ساخت. نسبی بودن این دو به معنایِ وابستگیِ کمّیت اندازه گیری شدۀ آنها به سرعتِ ناظر ثابت شد. به دنبال این، مفاهیم کلیدیِ دیگرِ فیزیک نیز طبیعتاً دستخوش دگرگونی های اساسی گشتند. نشان داده شد که جرم و انرژی هم ارزند و یکی می تواند به دیگری تبدیل گردد.

اینشتین نشان داد که قوانین حرکت نیوتون – که به مدت طولانی ای مطلقاً غیر قابل تردید بودند – تنها حالت خاصّی از یک تئوریِ عام تر هستند که در مورد ابعاد و سرعت های بسیار بزرگ صدق نمی کنند. این در واقع تأیید این نظریۀ دیالکتیکی است که چیزها در ابعاد حدّاکثری به ضدّ خود تبدیل می گردند؛ نظم به آشوب، منطق به نامنطق و یقین به شکّ. انقلاب نظریۀ نسبیت اینشتین در عرصۀ بسیار بزرگ و بسیار سریع با انقلاب دیگری در دنیای بسیار خُرد همراه شد. در حالی که اینشتین ایده های کهن دربارۀ فضا، زمان، جرم و انرژی را داغان می کرد شمار فزاینده ای از آزمایش ها در مقیاس ذرات خُرد ایدۀ قدیمیِ یا ذرّه یا موج را نقض می کردند.

کشف دنیای کوانتومی

از زمان رسالۀ هویگنس در قرن هفدهم نور همواره به مثابۀ موج فهمیده می شد. نور مانند دیگر امواج دارای طول موج است (طول موج های متفاوت متناظر با رنگ های متفاوت می باشند). امواج نوری بر اثر برخورد با یکدیگر (یا عبور از روزنه، شکاف، مانع … – م) همان الگوهایی را ایجاد می کنند که امواج شناخته شدۀ دیگر (الگوی تداخل، تفّرق، شکست … – م). امّا آزمایش هایی مانند «پدیدۀ فوتوالکتریکِ» اینشتین نشان دادند که نور می تواند به شکل بسته های گسستۀ انرژی هم ظاهر گردد و مانند ذرّات عمل کند. نه فقط این؛ فیزیکدان فرانسوی لویی دوبروی نشان داد که چیزهایی که قبلاً ذره انگاشته می شدند – به عنوان مثال الکترون –  در شرایط خاصی از خود خواص موجی نشان می دهند و متناظر با موجی با طول موج معین هستند.

ناگهان معلوم گشت که جهان فرواتمی به مراتب پیچیده تر از آن است که فیزیک کلاسیک تصورش را می کرد و برای درک بلاواسطه به مراتب دشوارترِ این ایده که الکترون ها، فوتون ها، و دیگر ذرات خرد می توانند هم ذره باشند و هم موج به روشنی یک تناقض بسیار بزرگ و بسیار جدّی است. یک ذره در مکان خاصی در فضا متمرکز می باشد. برای مثال یک ذرۀ شن را در نظر بگیرید. می توان آن را زیر یک ذره بین بزرگ کرد و به دیگران نشان داد و گفت: «ببینید اینجاست!» ذرۀ شن در فضا پخش نیست. ولی یک موج در فضا پخش است؛ امواج آب در سطح آب پراکنده می گردند. یک تک موج در حین گذر از یک اسکله باعث می شود که تمام قایق هایی که در کنار آن لنگر انداخته اند هم زمان روی سطح آب بالا و پایین بروند زیرا موج در یک نقطه عمل نمی کند بلکه پیوسته در حال انتشار است. در حالی که اگر سنگی به طرف اسکله پرتاب گردد در آن واحد می تواند فقط به یکی از قایق ها برخورد کند.

بسیار خوب؛ پس قضیۀ «موج – ذرهِ» کوانتومی چیست؟ چیزی که هم خواص موج را داراست و هم در عین حال می توان با کمک دستگاه ردیاب مکان آن را تشخیص داد. این رفتار غریب در آزمایش معروف «دو شکاف» به نحو احسن خود را بروز می دهد. زمانی که شعاعی از موج – ذرات (برای مثال الکترون – م) به جانب مانعی که در آن دو شکاف موازی ایجاد شده تابانده می شود، روی پرده ای (صفحه ای پوشیده شده از ماده ای که هنگام بر خورد ذرات با آن نور افشان می شود، آرایه ای متراکم از پیکسل های ردیاب،…- م) که در طرف دیگر مانع و به فاصلۀ معینی از آن واقع شده الگوی تداخل امواج ظاهر می گردد. البته یک موج می تواند در حالی که در فضا منتشر می شود هنگام برخورد با مانع هم زمان از دو شکاف عبور کرده و در طرف دیگر آن با خودش تداخل نموده  و حاصل این عمل را به شکل نوارهای تاریک و روشن (الگوی تداخل) روی پرده به نمایش بگذارد. امّا یک ذرّه در آن واحد می تواند تنها از یکی از شکاف ها عبور کند.

نتیجه: ذره ای که در آن واحد تنها می تواند از یکی از شکاف ها عبور کند پس از عبور در جایی روی پردۀ واقع شده در طرف دیگر مانع می نشیند که گویی هم زمان از دو شکاف رد شده و سپس با خودش تداخل کرده است.  خوانندۀ گرامی به محفل گرم سردرگمان خوش آمدید! به گفتۀ فیزیکدان بزرگ ریچارد فینمن: «اگر تصور می کنید که مکانیک کوانتومی را فهمیده اید، مکانیک کوانتومی را نفهمیده اید!»

خدا گام به حفره می نهد

 اصل زیربنای هر پژوهش حقیقتاً علمی ماتریالیسم است. به این معنا که دنیایی واقعی و مادی صرف نظر و مستقل از ما وجود دارد که ما تنها جزئی از آن هستیم. به عبارت دیگر، الکترون خواه از شکاف سمت راست رد شود یا از شکاف سمت چپ، خواه به نحوی هم زمان از هر دو، به هر صورت در فضا و زمان وجود دارد، و وجودش به این بستگی ندارد که آیا ما می توانیم آن را مشاهده کنیم یا نه.

در مواجهه با پدیده های عجیب در ابعاد فرواتمی، تعدادی از فیزیکدانان برجسته و در رأسشان نیلز بوهر و ورنر هایزنبرگ مکتب «تفسیر کپنهاگِ» مکانیک کوانتومی را بنا نهادند. این تفسیر گوهر ماتریالیسم را زیر سؤال می برد.

جهان کوانتومی با دنیای روزمره و تجربیات مستقیم ما فاصله ی زیادی دارد و این پرسش که «الکترون در یک لحظۀ معین کجا قرار گرفته است؟» – در حالی که این ذره ظاهراً می تواند هم زمان در مکان های متفاوتی باشد – به هیچ  وجه پیش پا افتاده نیست. امّا اینکه این مسئله را حل نشدنی بدانیم و ادعا کنیم که جهان مادی به خودی خود و مستقل از مشاهدات ما به هیچ عنوان وجود ندارد، کاملاً چیز دیگری است. این درست همان تعبیر ارائه شده از طرف نیلز بوهر و هم فکران اوست. طبق این  دیدگاه حتی مطرح کردن این پرسش که «یک ذره ی کوانتومی کدام مسیر را بین دو نقطۀ A و B طی میکند؟» بی معنی است. تنها چیزی که « وجود دارد» یک سری احتمالاتِ یافتنِ ذره در نقاط معینی (در حوالیِ نقاط معینی – م) است، و بر اثر صرفِ عملِ مشاهدۀ ما است که ذره دارایِ کمیاتِ فیزیکیِ واقعی می گردد –  مختصات مکانیِ واقعی، مقدار حرکت واقعی، … به این ترتیب، مسأله به بهای انکار وجود خودِ واقعیت مادی حل می گردد (بهتر بگوییم: ماست مالی می گردد). 

چنین دیدگاهی رابطۀ واقعیِ بین ذهن و ماده را برعکس ارائه می دهد. می گوید: این مشاهدۀ آگاهانه است که اولی است و جهان مادی را به وجود فرا می خواند؛ ماده ثانوی است. این جهان بینی متعلق به اردوگاه ایده آلیسم فلسفی است. فلسفه ای که نقطۀ عزیمت اش تقدم آگاهی، روح، اندیشه – خواه از آن انسان یا از آن خدا – بر ماده و وجودِ مستقل از مادۀ آن است. می توان با سؤال سادۀ «آگاهی چیست؟»، بی معنی بودن این نگرش را آشکار ساخت. واضح است که انسان از راه آزمایش هوشمندانه می تواند به مکان الکترون در فضا پی ببرد. ولی، آیا مشاهدۀ هوشمندانۀ صرفِ مثلاً یک طوطی می تواند به وی یک تعیین مادی ببخشد؟ گذشته از همۀ این تفاصیل و در حالی که تفسیر ایده آلیستیِ کپنهاگ تنها وهمِ یک راه حل را القا می کند، آیا فلسفۀ ماتریالستی پاسخ بهتری برای عرضه دارد؟

عوامل زیادی در موفقیت عامه پسندانۀ مکتب کپنهاگ دخیل بوده اند. یکی اینکه مطبوعات، دانشگاه ها، فرقه های مذهبی، و طبقۀ حاکم (که مؤسسات مورد اشاره را به اشکال و حدود متفاوت در خدمت خود دارد) آشکارا در اشاعۀ خزعبلات عرفانی و ایده آلیستی ذینفع اند. چنین عرفانی به امر انحراف افکار توده ها از جهان مادی و شرایط موجود در آن، و معطوف ساختن آنها به آسمان کمک می کند. فلسفه و علم هرگز نمی توانند در جامعه ای که به طبقات متخاصم تقسیم شده است بی طرف باشند. هر مکتب فلسفی ای تا به آن میزان که مورد قبول این یا آن بخش یا طبقه در جامعه قرار گرفته و راهنمای عمل آنها باشد، می تواند نقشی ارتجاعی یا انقلابی ایفا کند. دیگر اینکه دنیای کوانتومی بسیار متفاوت و به دور از ادراک مستقیم است. در دنیایی که انسان به آن خو گرفته، هیچ پدیده ای «دو گانگیِ موج – ذره» از خود بروز نمی دهد؛ هیچ قیاسی برای قابل درک ساختن این ویژگی (دو گانگیِ موج – ذره – م) وجود ندارد. به روال همیشگی خدا در حفره ها، در جهل انسان به حیاتش ادامه می دهد.

واضح است که برای یافتن راه حل این مسئله، بازگشت به نگرش قدیمی و مکانیکیِ نیوتنی از جهان امکان پذیر نیست. مکانیک کوانتومی این دیدگاه را برای همیشه طرد کرده است. در مقیاس خُرد (مقیاس فرواتمی) نه دترمینیسم خام بلکه آشوب و نا خط واری (nonlinearity) حاکم است.

در این میان یک سری یافته های غریب در مبحثی که انتظارش نمی رفت – مکانیک مایعات – با ترکیبی از قوانین کلاسیک هیدرودینامیک و کشفیات اخیر در نظریۀ آشوب، توجه روز افزونی به خود جلب کرده و راه خود را جهت تعمیم به عرصۀ مکانیک کوانتومی و انقلاب در آن هرچه بیشتر هموار میسازد؛ انقلابی که زباله هایِ در طی دهه ها انباشته شدۀ ایده آلیسم فلسفی را خواهد روفت.

قطرات جهنده به مثابه موج – ذرات

در سال ٢۰۰٧، در آزمایشگاهی در پاریس، عده ای پژوهشگر – و در رأس آنها Yves Couder – مشغول آزمایش بر روی قطرات بالا و پایین جهنده بر روی سطح مایع بودند که چیز قابل توجهی را کشف نمودند: یک شیئ مشابه کلان (macroscopic analogue)، قابل رؤیت و قابل بازتولید در آزمایشگاه – با ابزاری ساده – برای مکانیک کوانتومی.

قطره هنگام بر خورد با سطح مایع امواجی در همۀ جهات ایجاد می کند. تلاطم ایجاد شده در سطح به نوبۀ خود قطره را به یک جهتی سوق می دهد. می شود این طور گفت که قطره تحت تأثیر امواجی که خودش آنها را ایجاد کرده، روی سطح مایع حرکت می کند.

کوده و همکاران وی چیزی را – در شرایطی که سادگیِ آن باعث شگفتی است – تولید کرده اند که تا به حال در ابعاد کلان وجود نداشته: یک سیستمِ موج – ذره یِ متصل. «ذره» ی ایجاد شده فقط در یک نقطه (در زمان مشخص – م) وجود دارد؛ امّا حرکتش بر روی سطح مایع از طرف نیروی موجی که با آن در ارتباطی تنگاتنگ می باشد، هدایت می گردد.

شباهت با دنیای کوانتومی صرفاً به موضوع «دوگانگیِ موج- ذره» محدود نگشت. موج – قطره های کوده دارای شمار بسیاری از ویژگی های «کوانتوم گونه» هستند. یکی از عجیب ترین آنها شیوۀ واکنش دو قطره ای است که به یک دیگر نزدیک می شوند. آنها تحت تأثیر امواج تولید شده – توسط هر دویِ شان – در مدارهایی به گرد هم می چرخند. امّا  نه در هر مداری، بلکه در مدارهایی که در فواصل معینی از یک دیگر واقع شده اند؛ فواصلی که تابع طول موج های امواج تداخل کننده هستند؛ امواجی که خود این دو قطره آنها را ایجاد کرده اند. درست مانند الکترون های یک اتم که در فواصل معینی و نه در هر فاصله ای از هستۀ آن قرار دارند. مشاهدۀ چنین پدیده ای در ابعاد کلان تا قبل از این آزمایش بی سابقه بود.

 علاوه بر این، موج – قطره می تواند همچون موج – ذره از موانع ظاهراٌ غیر قابل عبور رد شود. این پدیده به نام «تونل کوانتومی» معروف است. امّا مهمتر از همۀ اینها، این پژوهشگران موفق به بازتولید پدیدۀ مرموز «دو شکاف» نیز گشته اند! هر جبهۀ موج ایجاد شده از طرف قطره می تواند هم زمان از دو شکاف عبور کنند در حالی که خود قطره در آن واحد فقط از یکی از آنها رد می شود.

پر واضح است که به کار گرفتن این تشابه (تشابه موج – قطره با ذره – موج – م) در قلمرو فرواتمی تنها تا حدّ معینی امکان پذیر است؛ مهم تر از همه به این دلیل که فضای حرکت این قطره ها دو بعدی است در حالی که جهان کوانتومی سه بعدی می باشد. هنوز تحقیقات بسیاری در این زمینه باید انجام گیرند و تدوین الگوی ریاضیِ این سیستم نو ظهور، کار و زمان زیادی را می طلبد. بی شک دانش حاصل شده از این آزمایش ها به محافل دانشمندان فیزیک کوانتومی نفوذ کرده و این به نوبۀ خود باعث غنی تر شدن دانش ما از پدیده های گسترده تر دنیای فرواتمی خواهد گشت.

 https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=nmC0ygr08tE

دیالکتیک طبیعت

مقایسه ی مشاهداتِ آزمایش بر روی قطرات جهنده با رفتار جهان کوانتومی دریچه ای هر چند کوچک بر واقعیت این دنیای شگفت می گشاید. این تشابه در عرصۀ کلان عناصری از فیزیک کلاسیک را در خود دارد و در این حد بازگشتی است به گذشته؛ بازگشت به نقطه ای پیشین در روند شناخت طبیعت.  اما تفاوت های کیفیِ این مرحلۀ اخیر از شناخت نسبت به قبلی – نا خط واری ، پیچیدگی، آشوب –، نمایانگر این است که معرفت ما در روند انکشاف خود، در روند دیالکتیکیِ نفیِ نفی، در سطحی بالاتر به نقطۀ پیشین باز گشته است. یک ذرۀ کوانتومی، دیگر آن گویچۀ بسیار ریزی نیست که در فضا به این طرف و آن طرف می جهد. به جای آن حرکتی در مد نظر است به مراتب پیچیده تر و نامنظم تر؛ حرکتی که در عین قابل پیش بینی نبودن، تنها شمار محدودی از الگوها و رفتارها را بروز می دهد. این است وحدت دیالکتیکیِ قطب های متضاد: نظم و آشوب، پیش بینی پذیری و پیش بینی ناپذیری، سادگی و پیچیدگی.

یکی از ویژگی های بنیادیِ فلسفه ای که دیدگاه مکانیک نیوتنی را تأیید می کند، نادیده گرفتن «تاریخ» است. قوانین مکانیک کلاسیک نسبت به زمان متقارن هستند. در قوانین نیوتنی، زمان – برخلاف تجربیات روزانۀ ما –  جهت ندارد. در جهان بینیِ خامِ ماتریالیسمِ متافیزیکی، تاریخِ پدیده ها کاملاً مورد بی توجهی قرار می گیرند. فرض کنید شما از صحنۀ برخورد دو گوی بیلیارد فیلم برداری کرده اید. برای شما فرق نمی کند که این فیلم را از شروع به پایان نگاه کنید یا سر و ته. قوانین حرکت نیوتن در هر دو مورد صدق می کنند.

اما در الگوی برآمده از حرکت قطرۀ جهنده (به بالا و پایین جهنده – م)، در هر برخورد قطره با سطح مایع موج جدیدی ایجاد می شود که در حین پخش شدن با امواج قبلی تداخل کرده، چیزی نتیجه می شود که کوده و تیم وی آن را «حافظۀ مسیر پیشین» یا «حافظۀ انکشاف» نامیده اند (که همان مفهوم «تاریخ پدیده» است – م). تاریخمندیِ (historicity) این شیوۀ تفکر به آن کیفیتی دیالکتیکی می بخشد که دیدگاه مکانیستیِ نیوتنی فاقد آن است.

تا این تاریخ، نفوذ این یافته های نوین در عرصۀ مکانیک مایعات به قلمرو مکانیک کوانتومی به کندی صورت گرفته است. یکی از دلایل این امر بدون شک این است که آگاهی انسان در مقابل تغییرات مقاومت زیادی از خود نشان می دهد؛ لختیِ (اینرسیِ) بالایی دارد؛ محافظه کار است؛ و این به ویژه زمانی که افراد تمام زندگی حرفه ای خود را با اتکا به این یا آن تئوریِ فیزیکی پی ریزی کرده باشند. دلیل دیگر و به مراتب مهم تر اینکه دانشمندان فعال در زمینۀ فیزیک کوانتومی، پیگیریِ این مسأله که در سطح فرواتمی «واقعاً» چه می گذرد را به طور کلی نادیده گرفته اند. از دیدگاه اینان مهمتر این است که پیش بینی های ما تا چه اندازه دقیق هستند (تابع موج احتمال تا چه اندازه دقیق است – م)؛ وظیفۀ اندیشدن به «طبیعت واقعیِ» جهان خُرد را می توان به فیلسوفان محول نمود. این دیدگاه بی اساس است، و فیزیکدانان باید در دفاع از مبانی یِ ماتریالیسم کوشا باشند (اگر فیزیکدان ایده آلیست باشد چه ؟ – م).

 نقطۀ عزیمت همۀ پژوهش های علمیِ واقعی، وجود عینی و مستقل جهان مادی است؛ جهانی که ما تنها بخشی از آن هستیم. مفاهیم علمی تا انتزاعی ترین و ژرف ترین قوانین چیزی جز توضیح عام جهان مادی بر مبنای مشاهدات ما از آن و واکنش با آن نیستند، چیزی که مارکس آن را فعالیت حسیِ انسان می نامد. همراه با پیشرفت علم و فن آوری، دانسته های ما در مورد دنیای مادی «حقیقتِ» بیشتری به خود می گیرند (بار حقیقت آن ها افزایش می یابد – م)، اما همواره صرفاً «یک تقریب دقیق تر» باقی می مانند. همانند نوری که در تاریکیِ بی نهایت می تابد، پهنۀ دانش ما پیوسته گسترش می یابد، اما همواره نا دانسته های ما همچون خود طبیعت بی نهایت اند.

این خوش بینیِ ذاتیِ شیوۀ ماتریالیستی است که اظهار می دارد آن چه امروز ناشناخته است فردا شناخته خواهد شد. برای یک ماتریالیست ناشناخته وجود دارد ولی ناشناختنی نه. ناشناخته را ناشناختنی انگاشتن یعنی دور شدن از ماتریالیسم و درغلتیدن به ایده آلیسم و solipsism. چنین فلسفۀ ارتجاعی ای راه پیشرفت علم را سد کرده و عقب نشینی به عالم ذهنی تخیل و سرانجام به مذهب را تشویق می کند. این دیدگاه برای خود علم خطرناک است، و به همین دلیل وظیفۀ نه فقط مارکسیست ها و ماتریالیست ها بلکه همۀ دانشمندان است که با آن در هر کجا که ظاهر می شود به پیکار برخیزند.

در این رابطه، یافته های کوده و تیم او، که هر روز بیش از پیش در محافل آکادمیک جدی گرفته می شوند، حمایت بزرگی برای ادراک دیالکتیکی یِ طبیعت به حساب می آیند. در واقع هر چنین گامی به جلو در انکشاف علم اثبات حقانیت ماتریالیسم دیالکتیک؛ این تنها شیوه یِ حقیقی یِ توضیح طبیعت و اجتماع  بر مبنای عام ترین قوانین حرکت است.

دیر یا زود انقلابی در مکانیک کوانتومی رخ خواهد داد که سنگ روی سنگ در این عرصه باقی نخواهد گذاشت، و کشفیات اخیر نشانگر این هستند که این شاخه از علم در آستانۀ ورود به مرحلۀ بحران پیشا انقلابی است.

https://www.youtube.com/watch?feature=player_embedded&v=W9yWv5dqSKk