منبع: خبرگزاری بین‌المللی کمونیستی

تارنگاشت عدالت

 تحلیل یوری امیلیانف از روابط بین آنکارا و مسکو
جنگ یا صلح برای آنکارا و مسکو

مورخین روسی معمولاً پیام ایوان سوم شاهزاده بزرگ مسکو به بایزید دوم سلطان عثمانی را سرآغاز ایجاد روابط دیپلوماتیک بین ترکیه و روسیه می‌دانند. این پیام در ۳۰ اوت ۱۴۹۲، درست شش هفته پیش از آن‌که کریستف کلمب آمریکا را کشف کند ارسال شد. در حالی‌که اروپای غربی مشغول اکتشاف نیمکره غربی بود دو قدرت بزرگ نیمکره شرقی گام‌های نخستین را برای کشف یکدیگر برداشتند. متأسفانه مسیر رسیدن به تفاهم و همکاری متقابل هموار نبود. طی ۳۵۰ سال (از ۱۵۶۸ تا ۱۹۱۸) بین دو کشور ۱۲ جنگ رخ داد. قرن‌ها خصومت فقط پس از انقلاب کبیر سوسیالیستی اکتبر خاتمه یافت. در ۱۶ مارس ۱۹۲۱، «معاهده دوستی و برادری بین روسیه شوروی و ترکیه» در مسکو به امضاء رسید. ولادیمیر ایلیچ لنین درباره این فاکت گفت که معاهده به «بلای جنگ‌های ابدی» پایان داد. مسکو و آنکارا از سال ۱۹۱۸ علی‌رغم فراز و نشیب‌ها در روابط خود برای تقریباً یک قرن صلح را حفظ کرده‌اند.

حتا در سال‌ها جنگ سرد پس از آن‌که دولت آنکارا  درسال ۱۹۴۸ قراردادهایی را با ایالات متحده آمریکا امضاء کرد و به آمریکایی‌ها اجازه داد در خاک ترکیه پایگاه‌های نظامی ایجاد کنند و در سال ۱۹۵۲ ترکیه به ناتو پیوست، اتحاد شوروی در پایان دهه ۱۹۵۰ توسعه ارتباطات اقتصادی با همسایه جنوبی خود را در جهت منافع متقابل دو کشور آغاز کرد. صادرات ترکیه به اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی از ۱۹۸۰ تا ۱۹۹۰ از ۱۶۸ میلیون دلار به ۵۳۱ میلیون دلار افزایش یافت، در حالی‌که صادرات شوروی به ترکیه طی همان دوره از ۱۶۷ میلیون دلار به ۱۱۵۸ میلیون دلار افزایش یافت.

توسعه روابط بین روسیه و ترکیه پس از سقوط اتحاد شوروی ادامه یافت. صادرات ترکیه به روسیه از ۲۰۰۱ تا ۲۰۱۱ از ۹۲۴ میلون دلار به ۵۹۹۳ میلیون دلار افزایش یافت، در حالی‌که صادرات روسیه به ترکیه در همان دوره از ۳۴۹۶ میلیون دلار به ۲۳۹۵۳ میلیون دلار افزایش یافت. صادرات ترکیه عمدتاً از مواد غذایی، منسوجات و ادوات تشکیل می‌شود. هفتاد درصد صادرات روسیه را انرژی تشکیل می‌دهد. صادرات روسیه ۶۰ درصد کل نیاز انرژی ترکیه را تأمین می‌کند. هر سال تعداد بیش‌تری گردشگر از روسیه به ترکیه می‌روند. در سال ۲۰۱۴، چهار میلیون و چهارصد هزار روسی تعطیلات خود را در سواحل ترکیه گذراندند. در عین‌حال حدود ۱۰۰ هزار شهروند ترکیه در روسیه کار می‌کنند.

پایان ناگهانی این تحولات مثبت پس از آن‌که در ۲۴ نوامبر ۲۰۱۵ هواپیمای روسی اس.یو-۲۴ توسط هواپیمای اف-۱۶ ترکیه سرنگون شد فرارسید. در حالی‌که رهبران دولت آنکارا از برسمیت شناختن تقصیر خلبانان نظامی ترکیه برای سرنگون ساختن هواپیمای روسی و مرگ خلبان آن امتناع می‌کردند، دولت مسکو به شماری اقدامات شدید متوسل شد.

در ۱ ژانویه ۲۰۱۶ رژیم ویزایی مجدداً توسط دولت روسیه برقرار گردید و این تصمیم برای شهروندان ترکیه که در روسیه کار می‌کنند مشکلاتی بوجود آورد. دولت مسکو به بنگاه‌های روسی توصیه کرد دیگر کارگران ترکیه را استخدام نکنند. شرکت‌های گردشگری روسی از فروش تور به مقصد ترکیه منع شدند. تعداد گردشگران روسی که به ترکیه می‌روند ۸۰ درصد کاهش یافت. تحریم‌هایی علیه واردات بسیاری از سبزیجات و میوه‌های ترکیه وضع شد. مبادلات تجاری بین دو کشور شدیداً کاهش یافت. علاوه بر این‌ها، دولت مسکو قول داد اقدامات قاطعانه‌تری را برای دفاع از هواپیماهای روسی در سوریه در پیش گیرد.

وضعیت یادآور بحرانی است که در پایان سال ۱۹۵۷ در روابط شوروی-ترکیه رخ داد. در اوت ۱۹۵۷ اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی با سوریه یک توافق‌نامه کمک اقتصادی و نظامی امضاء کرد. تقریباً بلافاصله ناوگان ششم ایالات متحده بسمت سواحل سوریه به حرکت درآمد. در پایان اکتبر مانورهای نظامی سربازان ناتو در بخش جنوب شرقی ترکیه برگزار شد. نیروهای مسلح ترکیه به نزدیک مرز سوریه آورده شدند. در ۱۹ اکتبر ۱۹۵۷ دولت شوروی اعلام کرد که «در صورت حمله به سوریه… اتحاد شوروی همه اقدامات لازم را برای کمک به قربانی تجاوز در پیش خواهد گرفت.» نیروهای تازه شوروی در نزدیک مرز ترکیه مستقر شدند.

آیزنهاور رییس‌جمهور ایالات متحده و مک‌میلان نخست‌وزیر بریتانیا در اعلامیه مشترک خود که در ۲۵ اکتبر در واشنگتن صادر شد اعلام کردند که دو قدرت آماده‌اند برای متوقف کردن «تهدید سوریه» به ترکیه کمک کنند. با مذاکرات دیپلوماتیک پیچیده جلوی امکان درگیری جهانی گرفته شد.

مانند سال ۱۹۵۷، تقصیرکاران اصلی در بحران سال ۲۰۱۵ قدرت‌های غربی بودند. چهره‌های اصلی غربی تقصیر حادثه هوایی مرگبار را به گردن روسیه انداختند. در دسامیر ۲۰۱۵، منبع تحلیلی آمریکایی «استارتفور» با خشنودی آشکار پیش‌بینی کرد که روبط روسیه-ترکیه در سال ۲۰۱۶ وخیم خواهد شد. دلائل برای آن پیش‌بینی و همچنین برای سرنگون کردن هواپیمای روسی آشکار بود. علی‌رغم توسعه روابط بین روسیه و ترکیه، این روابط برای آنکارا از روابط آن با غرب و کشورهای خلیج فارس اهمیت بسیار کم‌تری دارد.

اکثر سرمایه‌گذاری خارجی در ترکیه به کشورهای آمریکای شمالی، اروپای غربی و خلیج فارس تعلق دارد. بخش اعظم بدهی ملی ترکیه به مؤسسات مالی کشورهای فوق‌الذکر است. علی‌رغم این‌که در سال ۲۰۱۴ چهار میلیون و چهارصد هزار گردشگر روسی به ترکیه رفتند آن تعداد بسیار کم‌تر از ۳۲ میلیون و دویست هزار گردشگر از دیگر کشورها بود. حتا در سال ۲۰۱۴ در هلند ۳۶۴ هزار کارگر ترک وجود داشت که ۳,۵ برابر تعداد ترک‌ها در روسیه بود. از سال ۱۹۴۸ تعداد بسیاری پایگاه‌ نظامی ایالات متحده در ترکیه ایجاد شده و در آن‌ها صدها کلاهک اتمی انبار شده است. ایالات متحده، و همچنین متحدین اروپایی و خلیح فارس آن ابزار اقتصادی و نظامی نیرومندی برای وادار ساختن آنکارا به اقدام علیه روسیه در جهت متوقف ساختن کمک آن به سوریه داشتند.

تغییر ناگهانی سیاست آنکارا در ۲۷ ژوئن ۲۰۱۶ را، زمانی‌که رییس‌جمهور اردوغان برای سرنگون ساختن هواپیمای روسی معذرت خواست و علاقه خود را به بهبود روابط با همسایه شمالی ابزار کرد، می‌توان با بحران حاد در روابط بین آنکارا و غرب توضیح داد.

خروج مهاجرین از آسیا و آفریقا اکثریت جمعیت اروپای غربی را از چشم‌انداز تازه‌واردین از هر کشور دیگری ترساند. به این دلیل بود که نقشه‌های آنکارا برای لغو ویزا برای شهروندان ترکیه در ازای نگه داشتن مهاجرین در اردوگاه‌های ترکیه شکست خورد. موضوع ویزا به مانعی ماندگار در روابط بین ترکیه و کشورهای اروپای غربی مبدل شد.

تا کنون مهم‌ترین بحران در روابط بین ترکیه و غرب می‌تواند در ارتباط با تلاش‌های ارتش ترکیه برای سرنگون کردن اردوغان باشد. تغییر ناگهانی در رفتار اردوغان نسبت به روسیه در پایان ژوئن را می‌توان چنین توضیح داد که دولت ترکیه می‌دانست در اواسط  ژوئیه چه اتفاق خواهد اتفاد و می‌دانست که قدرت‌های خارجی به توطئه‌گران کمک می‌کنند. تردید دولت ایالات متحده در استرداد فتح‌الله گولن درگیری غرب در توطئه را تأیید کرد و این به یک مشکل ماندگار دیگر در روابط ترکیه با غرب مبدل شد.

غیرممکن بودن غلبه بر بحران در روابط بین ترکیه و غرب در آینده قابل پیش‌بینی، ممکن است آنکارا را به برداشتن گام‌هایی در جهت همکاری با روسیه و متحدین آن وادار نماید. چنین چرخشی می‌تواند بسود
ترکیه باشد زیرا ممکن است وابستگی آن را به فعالیت‌های امپریالیستی و ماجراجویانه غرب و رژیم‌‌های استبدادی خلیج فارس کاهش دهد.

با این وصف، جای تردید است که اردوغان تا جایی برود که سیاست خارجی خود را تغییر دهد. ترکیه شدیداً به ایالات متحده و متحدین آن وابسته است. عادی‌سازی روابط با روسیه مانع از آن نشد که آنکارا برای کمک به آپوزیسیون ضد اسد سربازان ترکیه را به سوریه بفرستد. مشارکت فعال ترکیه در جنگ داخی سوریه سرشار از خطر‌های جدید است و ممکن است بحران‌های غیرمنتظره‌ای در روابط بین کشورهای ما بوجود آورد.

———————————————————————————-

* یوری امیلیانف در سال ۱۹۳۷ در مسکو بدنیا آمد و بمدت ۳۵ سال در مؤسسات آکادمی علمی اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی کار کرد. او  مؤلف ۲۵ کتاب و بیش از ۴۰۰ نوشته دیگر است که عمدتاً  در آن‌ها به مسائل تاریخ مدرن پرداخته شده است. او عضو هیأت تحریریه «سووتسکایا روسیا» است که با تیراژ ۳۰۰‌هزار نسخه منتشر می‌شود، او بطور منظم در این روزنامه و همچنین در «پراودا» که ارگان مرکزی حزب کمونیست فدراسون روسیه است می‌نویسد. در سال‌های اخیر، یوری امیلیانف اغلب در اجلاس جهانی احزاب کمونیست و کارگری شرکت کرده است.