منبع: نیوزکلیک
نویسنده: و. آرون کومار
تارنگاشت عدالت

داستان رابرت موگابی از «یک عروج انقلابی» تا «سقوط از اریکه قدرت» یک نمونه کلاسیک از این است که چگونه قدرت مطلقه فاسد می‌کند. روز جمعه صدها نفر طی راهپیمایی در هراره-پایتخت کشور- استعفای موگابی را که هنوز به مثابه یک چهره انقلابی در نبرد علیه استعمار در سراسر آفریقا مورد ستایش است-خواستار شدند. اعتراض پس از آن رخ داد که ارتش کشور دست به «کودتا» زد و با به دست گرفتن قدرت یک بحران قانون اساسی به وجود آورد. حزب حاکم زانو-پ. اف، موگابی را از رهبری کنار گذاشت و از او خواست از ریاست جمهوری کشور استعفا دهد.

به گفته کارشناسان سیاسی، بن‌بست سیاسی کنونی و بحران موگابی حاصل استحکام قدرت سیاسی بر محور یک فرد برای یک مدت طولانی است. بحران اقتصادی بر نارضایتی علیه دولت افزود. داستان زیمبابوه، مانند تقریباً هر ملت دیگر در قاره آفریقا، داستان استثمار استعماری ددمنشانه و پس از آن مداخله قدرت امپریالیستی در امور داخلی آن است.

موگابی در مبارزه رهایی‌بخش کشور به مثابه یک رهبر ظهور نمود و علیه دولت به رسمیت‌ شناخته‌نشدۀ اقلیت سفیدپوست به رهبری یان اسمیت نبرد کرد. اسمیت در سال ۱۹۶۴ به طور یکجانبه استقلال از بریتانیا را اعلام کرده بود. در آن زمان، کشور به یاد سسیل رودز، «رهبر» ددمنش تصرف آفریقا و غارت قاره، رودزیا شناخته می‌شد.

جنگ چریکی، معروف به «جنگ بوش رودزیا» یا «چیمورنگا دوم»* از ژوئیه ۱۹۶۴ تا دسامبر ۱۹۷۹ طول کشید. جنگ رهایی‌بخش تحت رهبری «ارتش رهایی‌بخش ملی آفریقایی زیمبابوه» شاخه نظامی «اتحادیه ملی آفریقایی زیمبابوو» («زانو») موگابی، و «ارتش انقلابی خلق زیمبابوه» («پ. ‌اف») جاشوآ نکومو قرار علیه رژیم سفید اسمیت بود. حزب نکومو بعداً با موگابی وحدت کرد و «زانو-پ. اف» را تشکیل داد.

موگابی به مثابه یک بازیگر اصلی در مبارزه علیه حکومت یان اسمیت و ترور دمنشانۀ نیروهای امنیتی رودزیا ظهور کرد. در اوج درگیری، شبه‌نظامیان یان در مناطقی که سیاهان اکثریت داشتند به مدارس و بیمارستان‌ها حمله می‌کردند.

مردم در پشت گروه چریک‌های موگابی و شعار «زمین برای کشتگران» او گرد آمدند. در زمان استقلال، ۶ هزار کشاورز سفیدپوست، نیمی از ۸۱ میلیون جریب [حدود ۳۳ میلیون هکتار] اراضی مزروعی را اشغال کرده بودند. حدود ۸۵۰ هزار دهقان سیاه‌پوست در باقی [اراضی] متراکم بودند.

دولت پسااستعمار تحت رهبری موگابی، که ابتدا به عنوان نخست‌وزیر و سپس به عنوان رییس‌جمهور انتخاب شد، اصلاحات مهمی را تصویب نمود که به بهبود بهداشت و آموزش کشور کمک کرد. زیمبابوه از زمان استقلال در سال ۱۹۸۰، دگرگونی‌هایی را برای بهبود مراقبت درمانی، ثبت‌نام همه کودکان در مدارس آموزش ابتدایی، و ساختن یک اقتصاد با‌ثبات، تجربه کرده است. براساس گزارش‌ها تعهد به عدالت اجتماعی و توزیع عادلانه‌تر منابع با نتایج مثبت برای جلوگیری از بارداری، مرگ‌‌ومیر کودک، تغذیه و آموزش به اجرا گدشته شد.

یکی از مهم‌ترین، اما بحث‌انگیزترین حرکت‌ها، اصلاحات ارضی، مصادره املاک هزاران کشاورز سفید و بازتوزیع آن‌ها در میان سیاهان به عنوان غرامت برای مظالم حکومت استعماری بود.

دولت بریتانیا در توافق‌نامه «لنکستر هاووس» سال ۱۹۷۹، پس از تشکیل ملت مستقل زیمبابوه، متعهد شد به مثابه بخشی از اصلاحات ارضی به کشاورزان سفیدپوست غرامت بپردازد. دولت جدید در زیمبابوه با «تبصره‌های شرطی» مندرج در توافق‌نامه مقید شد برای ده سالِ نخستِ استقلال به سفیدپوستان زیمبابوه حمایت‌های ویژه بدهد.

زیمبابوه پس از استقلال برای تأمین طرح بازتوزیع اراضی، مبلغ مشخصی کمک مالی از دولت‌های غربی دریافت می‌کرد. اما استفاده از پول مشروط به شرایطی بود. بریتانیا به طور مشحص، به ویژه تحت دولت محافظه‌کار که از ۱۹۷۹ تا ۱۹۹۷ در قدرت بود، از بازتوزیع اراضی براساس خرید زمین توسط دولت از فروشندگان مایل به فروش به قیمت کامل بازار حمایت می‌کرد، این به خرید اراضی پراکنده نامرغوب سفیدپوستان کمک می‌کرد. کشاورزان سفیدپوست قیمت زمین را بالا بردند، و در نتیجه تأمین مالی طرح را برای دولت غیرممکن ساختند.

در سال ۱۹۹۷، دولت زیمبابوه روند اصلاحات ارضی را تسریع نمود و پس از برگزاری یک نظر‌سنجی سراسری در کشور، فهرستی از اراضی را که قصد داشت بر بازتوزیع با زور بخرد منتشر ساخت. در همان سال در بریتانیا دولت تونی بلر در قدرت بود. دولت او بعداً از توافق‌نامه خارج شد و تعهد به تأمین مالی برای بازتوزیع زمین در زیمبابوه را لغو کرد.

موگابی در غرب از حمایت قابل توجهی برخوردار بود، اما حرکت اصلاحات ارضی او بسیاری را خشمگین ساخت. دولت بریتانیا تصمیم گرفت در سال ۱۹۹۴ موگابی را به دست ملکه الیزابت دوم شواليه کند. اما هنگامی‌که موعد پرداخت بدهی آن به زیمبابوه برای تأمین مالی بازتوزیع شد، بریتانیا تصمیم به بازی با کارت حقوق بشر گرفت و تعهدات خود را زیر پا گذاشت.

کن سیباندا، وکیل قانون اساسی اهل آفریقای جنوبی درباره عمل غیرقانونی بریتانیا در زیر پا گذاشتن یک توافق‌نامه الزام‌آور می‌نویسد:
«در مورد بازتوزیع اراضی حق با موگابی است- دولت بریتانیا برای اجرای تاریخی آن به مردم زیمبابوه بدهکار است. به این دلیل ساده که دولت بریتانیا در سال ۱۹۷۹ موافقت کرد به برنامه ارضی موگابی بدون توجه به پرونده حقوق بشر موگابی یا سؤحکومت او کمک کند. این موضوعی بود که در «لنکستر هاووس» مورد بررسی و بحث قرار گرفت و به امضاء رسید و لازم‌الاجراست. زیمبابوه می‌تواند به اصل «منع طرح مجدد» استناد نماید.  منع طرح مجدد قانونی است که می‌گوید موضوعات قبلی پس از اختتام الزام‌آور هستند و نمی‌توانند دوباره مطرح شوند.»

به گفته تحليل‌گران سیاسی، خیانت بریتانیا و فشار از جانب رزمندگان جنگ استقلال در زیمبابوه موگابی را به سوی اجرای شتابان برنامه‌های بازتوزیع زمین سوق داد. اجرای شتابان اصلاحات به دلیل رویارویی دهقانان سیاه‌پوست با چندین موضوع کشاورزی، مشکل خود را داشت. بسیاری از آن‌ها که طی دوره استعماری توسط کشاورزان سفیدپوست از کشاورزی بیرون رانده شده بودند، اکنون با شیوه‌های کشاورزی مدرن ناآشنا بودند. هم‌چنین، به دلیل فقدان سند مالکیت درست زمینی که بر روی آن سکنا گزیده بودند، بسیاری از آن‌ها قادر نبودند وام‌های کشاورزی دریافت کنند. این‌ها، در کنار فساد فراینده‌ در کشور که می‌دید بخش عمده اراضی به افراد نزدیک به مقامات دولت و حزب واگذار می‌شود به عاطل ماندن گسترده اراضی منجر شد. بدون کمک مالی بسیار مورد نیاز و وعده داده شده برای پرداخت غرامت بازتوزیع و کاهش تولید کشاورزی، اقتصاد کشور سقوط کرد.

اصلاحات ارضی به وضوح یکی از نقاط کانونی جنبش ضدآپارتید بود. بازتوزیع در آفریقای جنوبی، مانند دوره نخستین در زیمبابوه محدود بود و بر اساس اصل «فروشنده مایل، خریدار مایل» قرار داشت. پس از نزدیک به ۲۰ سال حکومت کنگره ملی آفریقا در آفریقای جنوبی، اکثریت وسیع اراضی آفریقای جنوبی هنوز در دست اقلیت سفیدپوست آن قرار دارد.

علی‌رغم این‌که جنبش اصلاحات ارضی در زیمبابوه نواقص خود را داشت، اما این تنها کشور در آفریقا بود که در برابر قدرت‌های امپریالیستی ایستاد و برای بازتوزیع زمین‌هایی که به طور غیرقانونی توسط استعمارگران سفدپوست از جمعیت بومی گرفته شده بود، گام‌هایی برداشت.

https://www.newsclick.in/zimbabwe-and-robert-mugabe-looking-back

*عدالت: «چیمورنگا» در زبان شونا که در زیمبابوه، و در بخش‌هایی از زامبیا، بوتسوانا و موزامیبک زبان رایج است، به معنی «مبارزه انقلابی» است. «چیمورنگا اول» در دهه ۱۸۹۰ علیه «شرکت آفریقای جنوبی بریتانیا» رخ داد. چیمورنگا نام موسیقی جنگ آزادی در زیمبابوه نیر هست. برای اطلاع بیش‌تر نگاه کنید به: «موسیقی زیمبابوه: موسیقی عصیان»، ترجمه بهروز شاه‌قلی، در مجله «مقام موسیقایی»، شماره ۳۶ اسفند ۱۳۸۳.