منبع: چپ
تارنگاشت عدالت
روابط بین ترکیه، عربستان سعودی، و ایالات متحده که پس از جمال خاشقچی- نویسنده «گمشده» سعودی که در کنسولگری سعودی در استانبول ناپدید شد- «فرصتی» برای اصلاح شدن یافته است، و حتا آنچه که در رسانهها مطرح شده، دامنه مذاکرات را برملا سازد.
در کنار رسانههای بینالمللی مانند «سی. ان. ان»، «رویترز» و «آسوشیتدپرس»، روزنامه دولتی «ینی شفاک» [سپیده دم] در ترکیه جزيیات قتل خاشقچی را در گزارشهای خبری که براساس گفتههای مقامات بینام ترکیه قرار دارد، منتشر کرده است. این بدین معنی است که ریاست جمهوری و مقامات مجری قانون از بیان اظهارات مستقیم پیرامون موضوع خودداری کرده اند و همه جزيیات با «ادعاهایی» که رسانهها منتشر کرده اند، مطرح شده اند.
روزنامه انگلیسی «تایمز» از سوی دیگر میگوید گزارشهای خبری در این زمینه برای کسب اهرمهای اقتصادی و سیاسی در مذاکرات به وسيلۀ ریاست جمهوری ترکیه به بیرون درز کرده اند. این روابط کثیف بین بازیگران در این قضیه، یادآوری رویدادهای مهم منطقه را در سالهای اخیر ضروری میسازد.
اخوانالمسلمین: مشکلزا
اخوانالمسلمین که پس از مداخله امپریالیستی موسوم به «بهار عربی» در سال ۲۰۱۱ برای یک دوره کوتاه در مصر به قدرت رسید، نخستین منبع تمامعیار بحرانی بود که ترکیه و عربستان سعودی را در برابر هم قرار داد.
عربستان سعودی که میزبان تعداد زیادی مصری است، علیه همه گروههای وابسته به اخوانالمسلمین در کل جغرافیای عربی، به ویژه در مصر، موضع گرفت. ترکیه تنها کشوری بود که مدیران ارشد اخوانالمسلمین را که جمال خاشقچی از بیست سالگی خود در هر مقطع از آنها حمایت کرده بود، در آغوش گرفت.
خاشقچی که به کرات در ستون خود در «واشنگتن پست» مینوشت که ایالات متحده باید سیاستهای خود را در ارتباط با اخوانالمسلمین تغییر دهد، از جمله کسانی بود که در اسرع وقت از تسویه ولیعهد محمد بن سلمان به ترکیه فرار کرد. برای برخیها که در عرصههایی مانند رسانهها، سیاست، و قانون روشنفکران سعودی را نمایندگی میکردند، گزینه در برابر «کودتا» از سوی بن سلمان رفتن به ترکیه بود، نه به کشورهای اروپایی. «گروه رسانهای ترکی-عربی» وابسته به اخوانالمسلمین که بسیاری از روزنامهنگاران «مخالف» سعودی را دربر میگیرد، از جمله متابعی بود که ابتدا گزارش داد از خاشقچی هیچ اثری نیست.
بحران قطر
با پناهنده شدن مدیران ارشد اخوانالمسلمین به ترکیه، عربستان سعودی میلیونها دلار کمک در اختیار مصر قرار داد، و در هر جا که «باقیماندههای» اخوانالمسلمین را یافت- مانند لیبی و فلسطین- آنها را هدف قرار داد. قطر که یکی از آن جاها بود، یک موضوع دیگر درگیری با ترکیه بود.
عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی، و بحرین در ژوئن ۲۰۱۷ اعلام کردند که همه روابط خود را با قطر، به علت حمایت آن از اخوانالمسلمین و روابطش با ایران قطع میکنند. ترکیه رویاروی با بحرانی که شامل محاصره اقتصادی قطر نیز میشد با گسترش پایگاه نظامی خود در قطر و شکست محاصره با ارسال دریایی غذا در برابر عربستان سعودی قرار گرفت.
یک لحن معتدل در اقتصاد
طی تمام دورۀ تنش، تجارت دوجانبه بین ترکیه و عربستان سعودی در سال ۲۰۱۷ به ۵ میلیارد دلار افزایش یافت. عربستان سعودی که سالانه بیش از یک میلیارد دلار به ویژه در گردشگری و مستغلات سرمایهگذاری میکند، جایگاه مهمی نیز در نظام بانکی و مالی ترکیه دارد. «قدردانی» ملک سلمان پادشاه عربستان- که در سال ۲۰۱۶ از رجب طیب اردوغان رییسجمهور ترکیه «نشان دولت» دریافت کرد- از ترکیه به خاطر تحقیق موضوع خاشقچی بر این شالوده قرار داشت.
اردوغان، که گفت خاشقچی را برای مدت طولانی میشناخته است با گفتن اینکه «من هنوز حُسن نیت دارم. امیدوارم به نتیجهای نرسیم که مطلوب نیست. خاشقچی پسر یک خانواده بسیار قدرتمند است. من، به عنوان رییسجمهور کاملاً دنبال این موضوع هستم، آنرا پیگیری میکنم. اما، پس از اختتام این موضوع، ماییم که آنرا به جهان اعلام خواهیم کرد» برخورد «معتدل» خود را نشان داد.
«نیشتر به جای پُتک»
دونالد ترامپ رییسجمهور ایالات متحده و کنگره ایالات متحده، که به شیوهای متهم کننده پس از ناپدید شدن خاشقچی به امکان تحریمها اشاره کردند، به نظر میرسد که این هفته نظر خو را تغییر داده باشند.
ترامپ که از «مجازاتهای سخت» در صورت مقصر بودن دولت سعوی در ناپدید شدن خاشقچی گفته بود، در ۱۵ اکتبر گفت پادشاه و ولیعهد عربستان سعودی مادام که «جرمی به اثبات» نرسیده، باید بیگناه تلقی شوند.
از سوی دیگر، منابع جمهوریخواهی که با «تایمز مالی» مصاحبه کردند گفتند که کنگره بدون توجه به اینکه خاشقچی چگونه به قتل رسیده است، اين امکان را که ولیعهد یا ملک سلمان هدف تحریمها قرار گیرند، کنار گذاشته اند. اين منابع وضعیت را چنین توصیف کردند: «… اعضای کنگره میخواهند برای احتزار از منفجر کردن روابط، به جای پُتک از یک نیشتر استفاده کنند.» ترامپ در مصاحبه اخیر خود با شبکه «فاکس» گفت که آنها نمیخواهند پس از حادثه خاشقچی از عربستان سعودی فاصله بگیرند.
یک متحد کلیدی برای ایالات متحده
طی سفر مایک پومپئو وزیر امور خارجه ایالات متحده به عربستان سعودی، افشا شد که ریاض ۱۰۰ میلیون دلار برای استفاده در منطقه تحت کنترل «نیروهای دمکراتیک سوریه» وابسته به آمریکا، کمک کرده است. زمان «کمک» که در اوت مشخص شد قابل توجه بود.
ترامپ که نخستین سفر خارجی او پس از انتخاب شدن به ریاست جمهوری در سال ۲۰۱۶ به عربستان بود، سال گذشته یک قرارداد تسلیحاتی به مبلغ ۱۱۰ میلیارد دلار با ولیعهد بن سلمان امضاء کرد. انتظار میرود عربستان سعودی، بزرگترین صادرکننده نفت خام در جهان، پس از به اجرا درآمدن تحریمهای ایالات متحده عیله ایران در ۴ نوامبر عرضه نفت به بازار را افزایش دهد.
یک اختلاف علنی بین ایالات متحده و دولت عربستان سعودی بر سر افزایش قیمت نفت وجود دارد. ایالات متحده میخواهد ریاض پس از تحریم ایران با افزیش تولید نیاز بازار را تأمین کند. عربستان سعودی امتناع میکند، زیرا اين قیمت نفت را کاهش خواهد داد. انتظار میرود ایالات متحده به علت حادثه خاشقچی با مصالحه سعودیها مواجه شود.
سیاستهای «قدردانی»
در حالیکه اظهارات تُتد عربستان سعودی، ترکیه، و ایالات متحده در نخستین روزهای ناپدید شدن خاشقچی جای خود را به «قدردانیها« داده اند، به نظر میرسد شطرنج بین سه کشور در سطح گفتمان نرم شده باشد.
در حالیکه ادعاها درباره ولیعهد بن سلمان از سوی ایالات متحده و ترکیه دفع میشوند، توضیحات مقامات «بینام» نشان میدهند نتایج تحقیق درباره خاشقچی هر چه که باشد چه کسانی نباخته اند.
در واقع، به نظر میرسد روابط بین انحصارات اسلحهسازی آمریکایی که بزرگترین قرارداد فروش اسلحه در تاریخ را امضاء کردند، و شاهزادۀ سعودی که میلیاردها دلار صرف عملیات علیه مخالفان خود میکند، و ترکیه که گفته میشود در پشت درهای بسته با سرمایه سعودی به توافق رسیده است، به حالت عادی بازگشته است. انتظار نمیرود هیچکس موضوع خاشقچی را فراموش کند، اما یافتن یک بز بلاگردان در نقطهای که سه کشور به توافق رسیده اند، دشوار نیست.
http://news.sol.org.tr/jamal-khashoggis-murder-opportunity-refresh-ankara-riyadh-relations-175403
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 