تشکیل ائتلاف جهانی علیه یکجانبهگرایی و تحریمها
اقدامی نویدبخش برای جهانیان و پاسخ به یک ضرورت تاریخی
مریم سینایی
دانش و امید، شماره ۵، اردیبهشت ۱۴۰۰
روز ۲۲ اسفند ۱۳۹۹، هفده کشور در سازمان ملل نامهای را امضا کردند که اساس ائتلافی است علیه یکجانبهگرایی و تحریمها در جهان. این کشورها که خود را «گروه دوستان در دفاع از منشور ملل متحد» نامیدهاند با استناد به منشور سازمان ملل متحد به دنبال جلب حمایت در این نهاد بینالمللی برای جلوگیری ازهرگونه تهدید به استفاده از زور و یا اعمال تحریمهای یکجانبه هستند.
کشورهای بنیانگذار این ائتلاف، همگی، در دهههای اخیر بارها و به شدیدترین شکل ممکن مورد تهاجم انواع تحریمهای دولتهای امپریالیستی و نهادهای وابسته یا تحت سلطه آنها بودهاند و زندگی اقتصادی و اجتماعی مردمان این کشورها تحت تأثیر ویرانگر و گاه جبرانناپذیر چنین تحریمهایی قرار گرفته است. از پیامدهای هولناک تحریمها که در برخی از کشورها دههها نیز ادامه داشته است، سقوط وحشتناک درآمد دولتها (گاه تا یک درصد در نمونه اخیر ونزوئلا)، ناتوانی آنها در تأمین مواد مورد نیاز برای تحرک اقتصادی، مواد غذایی و دارویی است که به مرگ میلیونها انسان در سراسر جهان انجامیده است. این به تأیید بسیاری از پژوهشگران اقتصادی و اجتماعی و مدافعان صادق حقوق بشر در دنیا به معنای «مجازات جمعی» مردم و جنایت آشکار علیه بشریت است. برجستهترین نمونه تاریخی چنین جنایتی در دهههای اخیر، عراق دوران صدام حسین است که تنها به مرگ بیش از ۵۰۰هزار کودک عراقی در نتیجه تحریمها و عدم دسترسی به مواد غذایی کافی و دارو منجر شد و وزیر خارجه ایالات متحده، بیهیچ شرمی، این همه قربانی را در مقابل «منافع» کشور خود قابل قبول ارزیابی کرد. با این وجود متأسفانه جای عراق هنوز در میان «گروه دوستان در دفاع از…» خالی است. نمونه دردناک و بهشدت فاجعهبار دیگر، یمن امروزی است که در نتیجه جنگ تحمیلی و محاصره اقتصادی بیش از ۲۰ میلیون انسان در قحطی و گرسنگی با مرگ دست و پنجه نرم میکنند.
اعضای ائتلاف مخالفِ یکجانبهگرایی و تحریمها، کشورهای چین، روسیه، کره شمالی، ایران، سوریه، ونزوئلا، الجزایر، آنگولا، بلاروس، بولیوی، کامبوج، کوبا، اریتره، لائوس، نیکاراگوئه، فلسطین، و سنت وینسنت و گرنادینها هستند.
سقوط شتابنده زندگی مردم ایران به دامن فقر و تباهی، در دهههای اخیر، علاوه بر پیامدهای سیاستهای خانمان برباده نئولیبرالی، در نتیجه تحریمهای زورگویانه ایالات متحده و متحدین جهانی آن بوده است. مشکلات تهیه دارو و تجهیزات پزشکی برای مقابله با بیماری کووید -۱۹ در بیش از یک سال اخیر و تهیه واکسن در حال حاضر نمونه دیگری از پیامدهای ضدانسانی چنین اقدامات یکسویه و قلدرمنشانه در سطح جهانی است.
وضعیت کشور ونزوئلا بعد از بیش از ۱۵ سال تحریمهای نابودکننده به مرز خطرناکی رسیده است. بنا به مقالات متعدد تارنمای «ونزوئلا انالیسس» در اواخر ماه مارس ۲۰۲۱، النا دوهان، گزارشگر ویژه کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد، در اواخر بهمن ۱۳۹۹، پس از یک سفر ۱۲ روزه به ونزوئلا، گزارش داد که تحریمها و اقدامات زورگویانه، به بخشهای دولتی و خصوصی، شهروندان ونزوئلا، سازمانهای غیردولتی، اتباع کشورهای ثالث و شرکتها آسیب رسانده است. این محاصره با تأثیر شدید بر درآمد نفت این کشور، توان دولت را برای خرید قطعات یدکی برای صنایع، دارو و مواد غذایی چنان تضعیف کرده که امروز بیش از 2.5 میلیون ونزوئلایی از نظر غذایی در شرایط به شدت ناامنی به سر میبرند.
نتایج گزارش دوهان با نتایج تحقیقات دیگری که در مورد هزینههای انسانی تحریمها علیه ونزوئلا در سالهای اخیر انجام شده یکی است. «مرکز تحقیقات سیاست اقتصادی» در گزارش خود تأکید داشت که تنها در یک سال (۲۰۱۷-۲۰۱۸) حداقل ۴۰هزار ونزوئلایی در نتیجه کمبود غذا و داروی ناشی از تحریمهای ایالات متحده جان خود را از دست دادهاند. دکتر آلفرد دو زایاس، کارشناس سابق سازمان ملل متحد نیز در ماه مارس ۲۰۲۰ برآورد کرد که مرگ حداقل ۱۰۰هزار ونزوئلایی به دلیل تحریمهای ایالات متحده بوده است.
انواع تحریمهای حداکثری، فلجکننده، تنبیهی، بازدارنده و…. همگی ناقض تمامی قوانین و معاهدات بینالمللی و منشور سازمان ملل مبنی بر حفظ صلح و ثبات در جهان و احترام به حق حاکمیت کشورها هستند. هدف از تحمیل این تحریمها به زانو درآوردن دولتهای سرکش به زعم قدرتهای امپریالیستی، به ویژه ایالات متحده است تا در برابر خواستهای منفعتطلبانه، برتریجویانۀهژمونیک، و ژئوپلیتیک آنها تسلیم شوند. مقامات آمریکایی و اروپایی اعتراف کردهاند که برای نمونه، «طراحی» برنامه تحریمها علیه ونزوئلا، اساساً بر مجازات جمعی استوار است. گاردین ۲۱ ماه مه ۲۰۱۸ از قول بوریس جانسون، وزیر خارجه وقت انگلیس، بعد از اجلاس وزرای خارجه G20 در ماه مه ۲۰۱۸ نوشت: «احساسی که من از گفتگو با همتایانم میگیرم این است که آنها جایگزینی برای فشارهای اقتصادی نمیشناسند و این خیلی غمانگیز است، زیرا روشن است که جنبههای منفی تحریمها بر مردمی تأثیر میگذارد که ما نمیخواهیم…. اما در نهایت… ممکن است ما [هنوز هم] مجبور به محکم کردن پیچهای اقتصادی برای ونزوئلا باشیم.»
به گزارش «گِری زون» در ۲۳ مارس ۲۰۱۹، نیز یک مقام ارشد دولت ایالات متحده لافزنانه گفت: تأثیر تحریمها [علیه ونزوئلا] همچنان ادامه دارد و جمعی [هم] است و این به نوعی شبیه دارت ویدر (شخصیت فیلمهای تخیلی جنگ ستارگان) در جنگ ستارگان است که گلوی کسی را به سختی میفشارد، یعنی همان کاری که از نظر اقتصادی ما با این رژیم میکنیم.
سال گذشته با شیوع بیماری کووید – ۱۹، در حالی که بسیاری از رهبران جهان خواهان تعلیق تحریمها برای کمک به کشورها در مقابله با این بیماری بودند، رهبران ایالات متحده از آن به عنوان فرصتی مغتنم نگاه کردند. به نوشته گاردین در سوم مارس ۲۰۲۰، ویلیام بار، دادستان کل ایالات متحده، با ابراز خوشحالی گفت، «در واقع پاندمی به موقع بود… مردم در ونزوئلا در رنج هستند، و به یک دولت کارآمد نیاز دارند تا پاسخگوی مردم باشد.» گاردین در همین مقاله از قول پیتر هارل، مقام ارشد سابق تحریمها در وزارت امور خارجه نیز نوشت، دولت ایالات متحده امیدوار است با افزودن بر بار تحریمها و اقدامات دیگر بتواند با استفاده از این ویروس در ایران و ونزوئلا، مخالفت بیشتر مردم را با دولتهای فعلی و شاید هم تغییر رژیم برانگیزد و از آن (ویروس) به عنوان آخرین لگد به کسی که در حال افتادن است بهره گیرد!
بدین ترتیب میبینم که گرچه ظاهراً تحریمها سلاحهای جنگ فیزیكی نیستند، اما در عمل به همان اندازه مهلکاند. به خطر انداختن سلامت مردم برای اهداف سیاسی نه تنها غیرقانونی بلکه عین بربریت است.
بنیانگذاران «گروه دوستان در دفاع از منشور سازمان ملل» در نامه خود موارد زیر را نتیجه یکجانبهگرایی و اعمال تحریمها برمیشمارند:
– به یغما رفتن آرمان اتحاد و صلح بینالمللی مندرج در منشور سازمان ملل متحد و خلاء چندجانبه گرایی در جامعه بینالمللی
– تشدید تحریمهای یکجانبه و خارج از سازوکار سازمان ملل متحد؛ افزایش خشونتها و تنشهای بینالمللی؛ گسترش فقر و نابرابری؛ تشدید معضلات زیستمحیطی؛ بحران مهاجرت؛ نقض تعهدات و کنوانسیونهای بینالمللی؛ و ناکارآمدی نهادهای بینالمللی در مدیریت ویروس مرگبار کرونا
– ناکامی در تامین و حفظ صلح و امنیت جهانی در موارد متعدد از جمله جنگ و ناآرامی در عراق، افغانستان، یمن، سوریه و… به دلیل تاثیرپذیری از قدرتهای بزرگ.
جای خوشحالی است که بسیاری از ملتهای جهان امروز به این ایده رسیدهاند که تنها راه مقابله با یکهتازیهای افسارگسیختۀجنایتبار اقلیتی در جهان به دلیل زیادهخواهی و سلطه جویی، رزمی مشترک است. کشورها باید دست به دست هم دهند و برخلاف موانع ناشی از تحریمها به هر شکل ممکن با حفظ ارتباطات خود و تأمین نیازهای یکدیگر به کمک هم بشتابند تا قادر به کاهش تأثیرات ویرانگر تحریمها گردند.
ایده متحد شدن کشورهای مورد تهاجم امپریالیستی، برای نخستین بار، با گسترش یکجانبهگرایی آمریکا علیه برخی کشورها مانند ایران، روسیه، کوبا، کره شمالی، ونزوئلا، فلسطین و سوریه مطرح شد و در بهمن ۱۳۹۷، خورخه آرئاسا وزیر خارجه ونزوئلا به همراه سفرای روسیه، ایران، سوریه، چین، فلسطین به عنوان رئیس گروه ۷۷، بولیوی، کشورهای آفریقایی و آسیایی در برابر شورای امنیت اظهار کرد: امروز اعلام میکنیم یک گروه مهم از اعضای سازمان ملل متحد که بر احترام به اصول این سازمان تأکید دارند، تشکیل شده است.
اکنون در ادامه تلاشهای اخیر، تشکیل ائتلافی جهانی با حضور کشورهای قدرتمندی چون چین، روسیه، ایران، ونزوئلا، کره شمالی و… به معنای سرکشی جسورانه بینالمللی برای ایستادگی در برابر امپریالیسم جهانی است.
ایجاد چنین گروهی در حالی صورت میگیرد که دولت جو بایدن، رئیس جمهور آمریكا ظاهراً با رد سیاست ترامپ مبنی «اول آمریکا» با آشتی با متحدان خود در جهان، به ویژه اتحادیه اروپا، مدعی در پیش گرفتن سیاست «چندجانبه گرایی» است. رهبران اتحادیه اروپا به ویژه امانوئل مکرون رئیس جمهوری فرانسه نیز از همتای آمریکایی خود خواستار حل مسائل جهانی با محوریت «چندجانبهگرایی» شد.
البته مفهوم چندجانبه گرایی در قاموس امپریالیسم آمریکا و متحدانش با درک و تجربه کشورهای مورد تهاجم امپریالیستی با انواع تحریمها و محاصرههای اقتصادی درازمدت، تفاوتی از زمین تا آسمان دارد. چندجانبه گرایی امپریالیستی به معنای متحد کردن قدرتهای امپریالیستی در سراسر جهان برای سرکوب و غارت همه ملتهای روی زمین و اعمال سروری و آقایی بر آنان است و این تعریف در نقطه مقابل تعریفِ دیگر اعضای جامعه جهانی قرار دارد که طبق منشور سازمان ملل خواهان احترام به استقلال و تمامیت ارضی کشور خود با هر وسعت جغرافیایی و هر تعدادی از جمعیت در هر نقطه از جهان است. هر چند کُمیت چندجانبه گرایی ادعایی آمریکایی – فرانسوی، از همین حالا نیز با امر و نهی به یکی از قویترین و تعیین کنندهترین متحد خود یعنی آلمان در متوقف کردن پروژه انتقال گاز نورداستریم از روسیه میلنگد.
امضای نامۀمشترک ۱۷کشور مخالف تحریم و یکجانبه گرایی، اقدامی میمون و اولین قدم عملی در سطح جهانی برای پایان دادن به یکهتازیهای امپریالیستی در زورگویی و تحمیل درد و مصیبت بر میلیاردها انسان روی زمین، و تجاوز به تمامیت ارضی و استقلال کشورها است. در کمتر از دو هفته از تولد ائتلاف فوق، تصویب قطعنامه شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد در روز سوم فروردین مبنی بر جلوگیری از مجازاتهای یک جانبه به عنوان «ابزار فشار سیاسی و اقتصادی»، نویدبخش روزهایی بهتر در اتحادهای جهانی به نفع خلقهای جهان است. این قطعنامه با ۳۰ رأی موافق، ۱۵ رأی مخالف و دو رای ممتنع در جریان ۴۶مین جلسه شورای حقوق بشر در ژنو تصویب شد. چین، روسیه و کوبا از کشورهای حامی این سند و کشورهای اروپایی و برزیل از جمله مخالفان قطعنامه بودند و ارمنستان و مکزیک رای ممتنع دادند.
این قطعنامه بار دیگر با تأیید «حق تعیین سرنوشت همه مردم» و تأکید بر عواقب منفی تحریمهای یک جانبه علیه غیرنظامیان کشورهای هدف، از عاملان آن خواهان « پایان فوری» چنین اقداماتی گردید.
وزیر خارجه ونزوئلا با دست گذاشتن بر این نکته که این قطعنامه بر پیامدهای منفی اقدامات زورگویانه تأكید دارد، به همه کشورهایی كه علیه آن رأی دادند گفت که «باید به دلیل ضعف اخلاقی، كرسی خود در شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد را ترک نمایند.»
تشکیل ائتلاف علیه یکجانبهگرایی و تحریمها، اقدامی تاریخی و به هنگام در پاسخ به ضرورتی اجتنابناپذیر برای مهار زیادهخواهیها و بیعدالتیها، و حرکت به سوی زندگی صلحآمیز ملتهای ستمدیده جهان در کنار یکدیگر است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 