دربارۀ فعلیت نظریۀ لنینی امپریالیسم

والنتین کاتاسانوف (Valentin Katasonov)، پروفسور، دکتر علوم اقتصاد، مدیر مرکز پژوهش‌های اقتصادی «شاراپوف» فدراسیون روسیه، پژوهشگر مسائل پشت صحنه

ا. م. شیری: قابل توجه تمامی مخالفان امپریالیسم اعم از مذهبی و غیرمذهبی

آثار رهبر پرولتاریای جهان امروز هم کاملاً مبرم به نظر می‌رسد

۲۱ ژانویه (اول بهمن- دلو) صدمین سالگرد درگذشت ولادیمیر ایلیچ لنین، بنیانگذار دولت شوروی است که میراث نظری عظیمی از خود به جای گذاشت. آثار کامل او (مجموع آثار او) شامل ۵۶ جلد (کتاب، مقاله، رساله، نامه و اسناد) است. در زمان اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی از بسیاری از مجلدات این مجموعه دائماً استفاده کرد‌ه‌ام. برخی از آثار او را صرفاً برای آمادگی به امتحانات، سخنرانی‌ها و برخی دیگر را از روی تمایل و با علاقه‌مندی خوانده‌ام. از میان آثار لنین، به ویژه اثر «امپریالیسم، به‌مثابه بالاترین مرحلۀ رشد سرمایه داری» که او در سال ۱۹۱۶ نوشته است، برای من بسیار ارزشمند است. هنوزم هر از گاهی آن را ورق میزنم…

کتاب «امپریالیسم، به‌مثابه بالاترین مرحلۀ رشد سرمایه‌داری» به درستی در زمان شوروی به عنوان نوعی «قطب نما» ارائه شد که به سیاستمداران، اقتصاددانان، مورخان و فیلسوفان امکان می‌داد تا در دنیای پیچیده با طیف گستردۀ رویدادها حرکت کنند. این کتاب به زبان مدرن کمک کرد تا «پازل‌هایی» از تکه‌ها، جزئیات، حقایق مربوط به حوزۀ اقتصاد، امور مالی، سیاست، روابط بین‌الملل، امور نظامی، ایدئولوژی و تبلیغات و غیره جمع‌آوری شود.

مختصری در مورد تاریخچۀ پیدایش کتاب لنین: او آن را در سال ۱۹۱۶ در سوئیس، در زمان کار در کتابخانۀ زوریخ نوشت. این کتاب در عرض چند ماه نوشته شد. منبع اصلی نسخه نهایی که دارای قالب بروشور (حجمی کمتر از صد و نیم صفحه)، شامل تعداد زیادی چکیده، خلاصه و یادداشت‌هایی بود که نویسنده در طول کار از منابع اولیه جمع‌آوری کرده بود.

به گفتۀ محققان، حجم اولیۀ مطالب تقریباً ۵۰ برگه چاپ بود (واحد اندازه‌گیری تایپوگرافی: یک برگه چاپ- تقریباً ۱۶ صفحۀ متن کتاب). برای روشن شدن، این تقریباً برابر با حجم جلد اول کتاب «سرمایه» است. بعداً این مطالب با عنوان «یادداشت‌هایی دربارۀ امپریالیسم» (جلد هجدهم مجموعه آثار) منتشر شد. آن‌ها حاوی چکیده‌هایی از ۱۴۸ کتاب (شامل ۱۰۶ کتاب آلمانی، ۲۳ فرانسوی، ۱۷ انگلیسی و ۲ به زبان روسی) و از ۲۳۲ مقاله (شامل ۲۰۶ آلمانی، ۱۳ فرانسوی و ۱۳ انگلیسی) هستند که در ۴۹ نشریۀ مختلف (۳۴ آلمانی، ۷ فرانسوی و ۸ انگلیسی) انتشار یافت. کارل کائوتسکی، جان هابسون، رودولف هیلفردینگ، گرهارت شولز-گاورنیتس، هرمان لوی، اتو ییدلس، آلفرد لانسوبرگ، یاکوب ریسر، زیگموند شیلدر و بسیاری دیگر از جمله مراجع معتبری بودند که لنین بر آن‌ها تکیه داشت.

در آن زمان، وقتی کتاب «امپریالیسم، به‌عنوان بالاترین مرحلۀ رشد سرمایه‌داری» را در دانشگاه‌های شوروی مطالعه می‌کردیم، اساتید به ما القا کردند که لنین از همۀ مراجعی که بدون استثناء به آن‌ها اشاره می‌کند، به شدت انتقاد می‌کرد. این درست است. با این حال، با مطالعۀ دقیق، متقاعد می‌شوید که لنین اول وام گرفته است و در درجۀ دوم مورد انتقاد قرار داده است. بی‌دلیل نیست که برخی از محققین این اثر لنین را «چکیده» یا «مرور» می‌نامند. چکیده تلفیقی (به معنای مثبت کلمه) از طیف وسیعی از منابع داخلی و به ویژه خارجی دربارۀ آخرین پدیده‌های اقتصاد و سیاست سرمایه‌داری است. لنین با داشتن اراده و پشتکار، مجموعۀ وسیعی از مطالب را – عملاً همۀ مطالب مهم را که در آن زمان در موضوع امپریالیسم و ​​سرمایه‌داری انحصاری نوشته شده بود، مورد کنکاش و بررسی قرار داد.

لنین در مقدمۀ این اثر (پس از انقلاب ۱۹۱۷) نوشت که او در شرایط محدودیت‌های سانسوری تزاری، مجبور شد بیشتر داوری‌ها و ارزیابی‌های ایدئولوژیک خود را کنار بگذارد. و کتاب را در قالب بروشور فشرده نوشت (در ابتدا برنامه‌ریزی کرده بود که یک تک‌نگاری کامل بنویسد). اما، احتمالا، این شرایط، برعکس، به یک فرصت تبدیل شد. حتی کسانی که با ایدئولوژی مارکسیسم-لنینیسم موافق نیستند، با علاقه‌مندی آن را می‌خوانند.

این اثر برای اولین بار در اواسط سال ۱۹۱۷ در پتروگراد به عنوان یک بروشور جداگانه از سوی انتشارات «پاروس» منتشر شد. بعداً این اثر در زمان حیات نویسنده بارها تجدید چاپ شد و به چند زبان‌ خارجی ترجمه و در خارج از کشور منتشر شد. لنین مخصوصاً مقدمه‌ای برای نسخه‌های فرانسوی و آلمانی تهیه کرد (برای اولین بار در سال ۱۹۲۱ در مجلۀ بین‌المللی کمونیست شماره ۱۸ انتشار یافت).

هدف اصلی لنین از تحریر این اثر، ابتدا کشف علل جنگ جهانی اول بود. با کمال تعجب، اکثر متفکران معتبر غرب که در اواخر قرن ۱۹ تا ۲۰ سرمایه‌داری را مورد مطالعه قرار دادند، در قبال کشف علل جنگ جهانی اول به «خواب رفتند». آن‌ها توجه خود را به افزایش شدید بین‌المللی شدن زندگی اقتصادی و مالی دولت‌ها متمرکز کردند. بنابراین، به نتایج کاملاً اشتباه رسیدند. آن‌ها بر این باور بودند که در نتیجۀ بین‌المللی شدن حیات اقتصادی و تقویت وابستگی متقابل اقتصادی دولت‌ها امنیت بین‌المللی تضمین می‌شود. اما به این توجه نکردند که جنگ‌ها (حداقل جنگ‌های بزرگ) برای هیچ‌کس (از جمله انحصارات) مفید نخواهد بود. در آغاز قرن بیستم فضای آرامش عمومی در جهان حاکم بود؛ همه باور داشتند که دوران جنگ‌ها پشت سر مانده و آیندۀ آرام و شاد در انتظار بشریت است. در این دوره، ایدئولوژی «ماتریالیسم اقتصادی» و «پیشرفت» در سراسر جهان پیروز شد. دانشمندان «صندلی نشین» و بسیاری از سیاستمداران به طرز بی‌رحمانه‌ای دچار اشتباه محاسباتی شدند. آن‌ها علل اصلی حمام خون ۱۹۱۴-۱۹۱۸ را مورد مطالعه قرار ندادند که میلیون‌ها نفر را گرفت (بیش از ۱۰ میلیون پرسنل نظامی کشته شد؛ بیش از ۱۸ میلیون زخمی شدند و تعداد تلفات غیرنظامی ۱۱ و نیم میلیون میلیون نفر بود).

با قضاوت بر اساس آثار قبل از سال ۱۹۱۴ لنین (۲۵ جلد اول مجموعه آثار)، می‌توان گفت که او نیز انتظار چنین جنگ گسترده‌ای را نداشت. با این حال، ما باید دین خود را به او ادا کنیم، که دلایل اساسی آن را به سرعت درک کرد و توانست به وضوح آن‌ها را فرمول‌بندی کند. در زمان نگارش، «امپریالیسم بمثابه…»، بدون هیچ بحث و جدلی، کامل‌ترین، عمیق‌ترین و قابل فهم‌ترین توضیح از کشتار جهانی ۱۹۱۴-۱۹۱۸ بود. بنابراین، کتاب «امپریالیسم…» را نمی‌توان صرفاً یک مجموعه کلمات نامید. بویژه این که، نویسنده سهم قابل توجهی در درک پدیده‌های جدید در اقتصاد و سیاست سرمایه‌داری داشته است.

این کتاب واقعاً نمونه‌ای بود از این که چگونه رویدادهای جهان سیاست، به ویژه سیاست جهانی، می‌توانند و باید با فرآیندها و تغییراتی که در حوزۀ اقتصادی جامعه رخ می‌دهند مرتبط باشند. بویژه، لنین نشان داد که چنین تغییر بنیادی مانند گذار از رقابت و «بازار آزاد» به انحصارات و تقسیم بازار توسط این انحصارات مستلزم تغییرات جدی در سیاست است. لنین این تغییرات را ارتقاء کشورهای پیشرو غربی به مرحلۀ امپریالیستی نامید.

در آن زمان، ترکیب واژه‌های «امپریالیسم» و «سرمایه‌داری» موجود در عنوان کتاب برای بسیاری‌ها غیرعادی به نظر می‌رسید. «سرمایه‌داری» به عنوان یک مدل معین از ساختار اقتصادی جامعه (مالکیت خصوصی بر وسایل تولید، استثمار نیروی کار مزدبگیر، سودآوری، انباشت سرمایه و غیره) درک شد. و «امپریالیسم» (از لاتین imperium – قدرت ، سلطه) یک سیاست دولتی است که با هدف تسخیر و انقیاد سایر کشورها و سرزمین‌ها انجام می‌گیرد. امپریالیسم به قرن‌ها پیش، به زمانی برمی‌گردد که اثری از سرمایه‌داری نبود، اما امپراتوری‌های بزرگ وجود داشتند. مثلاً: بابلی، آشوری، ایرانی، رومی، عثمانی. لنین ثابت کرد که در قرن بیستم نوع جدیدی از امپراتوری در حال ظهور است که نشان‌دهندۀ قدرت یک اشراف زمین‌دار، کاست نظامی یا نخبگان کشیش نیست، بلکه قدرت الیگارشی سرمایه‌داری مبتنی بر قدرت انحصارات است.

در اینجا نکات کلیدی در کتاب «امپریالیسم بمثابه…» را یادآوری می‌کنم که ۱۰ بخش (فصل) کتاب را تشکیل می‌دهد. هدف اصلی نویسندۀ آن اثبات این است که در آستانۀ قرن ۱۹ – ۲۰ توسعۀ سرمایه‌داری دوران انباشت اولیه سرمایه (و همچنین رقابت آزاد) به سرمایه‌داری انحصاری وجود داشت و پیامدهای اقتصادی و سیاسی چنین توسعه‌ای را تعیین کرد. اگر در حوزۀ اقتصادی تسلط انحصارات ویژگی کلیدی مرحلۀ جدید سرمایه داری بود، پس در حوزۀ سیاسی، تجاوز فزایندۀ دولت‌ها بود که خود را تحت کنترل انحصارات می‌دیدند. تشدید شدید فعالیت‌های خارجی اقتصادی، سیاسی و نظامی سرمایه توسط لنین به عنوان نوع جدیدی از امپریالیسم شناخته شد. لنین پنج ویژگی کلیدی امپریالیسم را مشخص کرد:

۱ــ تراکم و تمرکز سرمایه به حدی می‌رسد که انحصارها شکل می‌گیرد؛

۲ــ ادغام سرمایۀ انحصاری صنعتی و بانکی و تشکیل سرمایۀ مالی بر این اساس؛

۳ــ غلبۀ صادرات سرمایه به صادرات کالا؛

۴ــ تقسیم اقتصادی جهان بین اتحادیه‌های بین‌المللی انحصارات؛

۵ــ پایان تقسیم سرزمینی جهان و آغاز تقسیم مجدد آن.

اگر بتوان چهار ویژگی اول را اقتصادی نامید، علامت پنجم ماهیت نظامی-سیاسی دارد. لنین در کتاب مورد نظر ما، نشان داد که آغاز جنگ جهانی اول در سال ۱۹۱۴، نتیجۀ ترکیب «تصادفی» شرایط نبود. بلکه، به دلایل اقتصادی شروع شد و عمدتاً به دلیل این واقعیت که می‌بایست سرمایه‌داری «کلاسیک» به سرمایه‌داری انحصاری تبدیل شود. حتی سرمایه‌داری «کلاسیک» (با رقابت به اصطلاح «آزاد» خود) ماندن در مرزهای ملی را دشوار می‌د‌ید. زیرا، تولید سرمایه‌داری با دنبال کردن سود، ناگزیر با تقاضای مؤثر محدود در بازار داخلی مواجه می‌شود. به هر حال، نویسندۀ کتاب «امپریالیسم به‌عنوان…» زمانی که در پایان قرن نوزدهم کتاب «توسعۀ سرمایه‌داری در روسیه» را نوشت، عمیقاً این موضوع را درک کرد. فرآیند تشکیل بازار داخلی برای صنایع بزرگ» (برای اولین بار به صورت قانونی به عنوان کتاب جداگانه در سال ۱۸۹۹ منتشر شد).

علاوه بر این، سرمایۀ انحصاری در داخل مرزهای ملی به طور غیرقابل تحملی در تنگنا قرار می‌گیرد. مقیاس انباشت بیش از حد نسبی سرمایه به شدت افزایش می‌یابد. دقیقاً نسبی، نه مطلق، انباشت بیش از حد، که به معنای سودآوری نسبتاً کم و در عین حال در حال سقوط دائمی سرمایه است. سرمایه به خارج، به جایی هجوم می‌برد که می‌تواند سود بالاتری به دست آورد. و در فراتر از مرزهای ملی با مقاومت و رقابت سرمایۀ کشورهای دیگر مواجه می‌شود. رقابت سرمایه تا حدود معینی، به صورت مسالمت‌آمیز انجام می‌شود. این رقابت تا حدی توسط اتحادیه‌های انحصاری بین‌المللی مختلف تنظیم می‌گردد. اما تناقضات ناشی از انباشت بیش از حد نسبی سرمایه زمانی به چنان شدتی می‌رسد که اتحادیه‌های بین‌المللی انحصارات دیگر قادر به تضمین تقسیم بازارهای فروش، منابع مواد خام و حوزه‌های سرمایه‌گذاری از طرق «متمدنانه» نیستند. انحصارات به جذب توانایی‌های دولت‌های خود برای مبارزه برای «جایگاه خود در جهان»، ابتدا بصورت سیاسی و دیپلماتیک و سپس نظامی شروع می‌کنند. جنگ‌های امپریالیستی شروع می‌شود. اولین نوع چنین جنگ‌ها در دوران امپریالیسم عبارت بودند از: اسپانیایی-آمریکایی (۱۸۹۸). آنگلو- بوئر (۱۸۹۹-۱۹۰۲)؛ روسی-ژاپنی (۱۹۰۴-۱۹۰۵). این‌ها فقط «تمرین» برای دست گرمی بودند که آخرشان به جنگ جهانی اول ۱۹۱۴-۱۹۱۸ رسید.

نکته جالب در کتاب «امپریالیسم به عنوان بالاترین مرحلۀ رشد سرمایه‌داری» این است که امپریالیسم بالاترین و آخرین مرحله در توسعۀ سرمایه‌داری است. فصل‌های ۷-۱۰ به شرح کلی امپریالیسم، نقد مفاهیم موجود و تحلیل مکان تاریخی امپریالیسم به عنوان بالاترین و آخرین مرحلۀ سرمایه‌داری و آستانۀ انقلاب سوسیالیستی اختصاص یافته است. در بخش دوم، لنین بارها امپریالیسم را سرمایه‌داری «انگلی»، «فاسد» و «در حال مرگ» می‌نامد.

در لنین آثار بعدی خود، این ویژگی‌های سرمایه‌داری انحصاری را ثابت کرد و بعدها ثابت کرد که سرمایه‌داری به انحصار دولتی تبدیل شده است. لنین در اکتبر ۱۹۱۷، بروشور «فاجعۀ قریب‌الوقوع و چگونگی مبارزه با آن» را نوشت و در آن سرمایه‌داری را چنین تعریف کرد: «سرمایه‌داری انحصاری- دولتی کامل‌ترین تدارک مادی برای سوسیالیسم است، آستانۀ آن است، آن پلۀ نردبان تاریخی است که بین آن (پله) و پله‌ای که سوسیالیسم نامیده می‌شود، پله‌های میانی وجود ندارد». در کتاب «امپریالیسم، به عنوان بالاترین مرحلۀ سرمایه‌داری» روی دگرگونی‌های قرن (۱۹۱۶-۲۰۱۶)» تاکید می‌کنم: این اثر لنین همچنان فعلیت دارد و کمک زیادی به درک بسیاری از پدیده‌های اقتصادی و سیاسی در جهان قرن بیست و یکم می‌کند.

نقل از: بنیاد فرهنگ راهبردی

مطلب مرتبط: مروری در نظریۀ لنینی امپریالیسم بمثابه بالاترین مرحلۀ سرمایه‌داری

۱ بهمن- دلو ۱۴۰۲