بحث اصلاحات بازاری

نویسنده: ایزابلا. اِم. وبر

مترجم: فرزانه چهاربند، با مقدمه فرشاد مومنی

نشر: نهادگرا

چاپ اول: 1401. تعداد صفحات: 549

شبگیر حسنی

دانش و امید، شماره ۲۲، اسفند ۱۴۰۲

نویسندۀ کتاب، ایزابلا ماریا وبر، دانشیار دانشگاه ماساچوست در علوم اقتصادی و مدیر پژوهشی برنامۀ اقتصاد سیاسی آسیایی چین در موسسۀ تحقیقاتی اقتصاد سیاسی دانشگاه ماساچوست است و در این اثر به جزییات کشمکش و اختلاف میان هواداران شوک درمانی و باورمندان به اعمال تغییرات تدریجی در چین می‌پردازد.

 این کتاب با ارائۀ روایتی جامع از برنامه‌ها و سیاست‌های متفاوتی که سیاست‌گذارانِ حوزۀ اقتصادی چین در سال‌های پس از انقلاب این کشور درپیش گرفته‌اند، تصویری از مسیر پیموده شده توسط این کشور، در پیشِ روی خوانندگان قرار می‌دهد.

امّا نکتۀ جالب این روایت، بررسی زمینه‌ها و تجربیات باستانی زمامداری اقتصادی چین از دوران باستان تا کنون است: این کتاب با استناد به مدارک تاریخی نظیر رسالۀ «گوانزی» و متن «مناظرۀ نمک و آهن» به پیشینۀ تقابل دو دیدگاهِ  مداخلۀ دولت در اقتصاد و آزادی بازار می‌پردازد و بدین شیوه، خطی را از دوران باستان تا عصر کنونی ترسیم می‌کند که نمایانگر پیوستگی تجربیات و درک تاریخی اندیشمندان چینی از موضوع است.

طبیعتاً وجود این پیوستگی به معنای این همان دانستن تئوری‌های موجود کنونی در دانش اقتصاد با دیدگاه‌های عصر باستان چین نیست؛ امّا نویسنده با اشاره به آگاهی کارگزاران نظام سیاسی ـ اقتصادیِ کنونی چین از این سوابق تاریخی، بر این باور است که این انباشت تجربه در تصمیم‌گیری برای اتخاذ سیاست مناسب اقتصادی مؤثر بوده است.

مسئلۀ مهم‌تری که نویسنده در تبیین آن می‌کوشد، شرح تلاش‌های هوادارانِ چینی سیاست‌های مبتنی بر شوک درمانی و پیوندشان با نهادهایی نظیر بنیاد سوروس و نیز ارتباطات گسترده با نظریه‌پردازان بدنامی همچون میلتون فریدمن است. چگونگی نفوذ این دیدگاه‌ها در میان اقتصاددانان چینی و میزان حمایت دشمنان سوسیالیسم از آنان، از موضوعات مهمی است که در این کتاب بدان پرداخته شده است.

از دیگر سو، نویسنده با پرداختن به جزییات سودمندی از مبارزات برای ایجاد تغییرات در جامعۀ چین به منظور غلبه بر کاستی‌ها و رکود اقتصادی حاکم بر کشور، نشان می‌دهد که چگونه وجود دموکراسی درون حزبی و نیز مقاومتِ جدی در برابر ترویج ایده‌های نئولیبرالی در درون حزب کمونیست چین – در عین باور به لزوم اعمال اصلاحات تدریجی در سیاست‌گذاری اقتصادی- توانست این کشور را از لغزیدن در سراشیبی مشابه آنچه که روسیۀ پس از تخریب اتحاد جماهیر شوروی بدان دچار شد، نجات دهد.

کتاب چین چگونه از شوک درمانی گریخت؟ بر اساس تحقیقاتی گسترده و با اتکا به مجموعه‌ای غنی از منابعی نظیر مصاحبه با دست اندرکاران اصلی چینی و بین‌المللی و مقامات بانک جهانی و نیز با رجوع به بحث‌ها و مجادلات گردآوری شده از مدارک و مستندات منتشر نشدۀ موجود در آرشیوها، نشان می‌دهد که چگونه چین توانست تا با پیمودن مسیری متفاوت با آنچه که روسیه و کشورهای اروپای شرقی پس از تخریب اردوگاه سوسیالیستی در پیش گرفتند، به بازسازی صنعتی کشور بپردازد  و امروزه به یکی از بزرگ ترین قدرت‌های اقتصادی جهان بدل شود.

مطالعۀ کتاب چین چگونه از شوک درمانی گریخت؟ نه فقط به درک ما از چگونگی تحولات چند دهۀ اخیر چین و پیچیدگی مسیر توسعه و ساختمان سوسیالیسم در این کشور یاری می‌رساند بلکه نشانه‌هایی نیرومند از نتایج محتوم کاربستِ سیاست‌هایِ مبتنی بر شوک درمانیِ توصیه شده از سوی نهادهای اقتصادی نظیر صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی را در پیش چشم می‌گذارد.