سیاست‌های واشنگتن به سادگی مسکو را در مسیری که قبلاً در آن قدم گذاشته است، بیشتر پیش می‌برد.

نوشته هنری جانستون، سردبیر مستقر در مسکو در شبکه آر تی که بیش از یک دهه در بخش مالی کار کرده است.

سیل بی‌پایان تحریم‌های غرب علیه روسیه دیگر به سختی خبری می‌شود. اما این هفته وزارت خزانه‌داری آمریکا توانست چیزی را جادو کند که جلب توجه کرده است.

در جدیدترین دور از تحریم‌های گسترده که از فوریه ۲۰۲۲ آغاز شده است، مقامات آمریکایی محدوده اعمال مجازات‌های ثانویه علیه موسسات مالی خارجی که با نهادهای روسی تحت تحریم همکاری می‌کنند را به طور قابل توجهی افزایش داده‌اند. همچنین بورس مسکو و اتاق پایاپای آن را تحریم کرده و مسدود نموده‌اند. در پی این اقدام، بورس مسکو اعلام کرد که تمام تسویه حساب‌ها با دلار و یورو را به حالت تعلیق درآورده است. این مورد آخر، یعنی توقف معاملات ارزی با دلار و یورو، جالب‌ترین بخش این بسته تحریمی جدید است و بیشترین بحث را برانگیخته است.

اما قبل از اینکه بیشتر در این مورد صحبت کنیم، بیایید کمی عمیق‌تر به این موضوع بپردازیم و ببینیم که واقعا چه اتفاقی برای معاملات ارزی در روسیه خواهد افتاد.

نحوه واقعی انجام معاملات ارزی

برای معامله ارز در بورس مسکو، بانک‌ها و سایر بازیگران بازار در طول روز سفارشات خرید و فروش خود را به بورس ارسال می‌کنند. این خریداران و فروشندگان مستقیماً با هم معامله نمی‌کنند، بلکه معاملات از طریق اتاق پایاپای بورس، یعنی مرکز ملی تسویه حساب (NSC)، انجام می‌شود. در پایان روز، این معاملات توسط اتاق پایاپای تسویه می‌شد که باید برای هر ارز حساب‌های کارگزاری در بانک‌های خارجی داشت. به عبارت دیگر، معاملات ارزی در بورس با مشارکت بانک‌های خارجی انجام می‌شد. این یک سیستم بسته مانند معاملات سهام روسیه نبود (جایی که سهام شرکت‌های روسی توسط سرمایه‌گذاران با روبل خرید و فروش می‌شود و هیچ نهاد خارجی درگیر نمی‌شود).
تحریم‌های جدید دقیقا همین توانایی تسویه معاملات ارزی را از بین برده است. بانک‌های کارگزار آمریکایی دیگر مجاز به انجام تسویه حساب با مرکز ملی تسویه حساب (NSC) نخواهند بود. از نظر فنی، این تحریم‌ها علیه NSC – و نه خود بورس – حساس‌تر هستند.

بانک مرکزی روسیه اعلام کرده است که از این پس معاملات ارزی به صورت برون بورسی (OTC) و به عبارتی غیرمتمرکز انجام خواهد شد. اما نکته مهم این است که این یک اقدام ناگهانی محسوب نمی‌شود – بازارهای ارز در سراسر جهان به صورت برون بورسی اداره می‌شوند، بنابراین به نوعی این تحریم تنها باعث می‌شود روسیه با رویه استاندارد همسو شود. روسیه در این زمینه خاص بود، چرا که معاملات ارزی عمدتاً در یک بورس متمرکز انجام می‌شد، در حالی که به طور کلی ارزها از طریق یک شبکه غیرمتمرکز از بانک‌ها معامله می‌شوند، سیستمی بسیار انعطاف‌پذیرتر از اتکا به یک بورس. برای مثال، بورس سهام نیویورک میزبان معاملات ارزی نیست.

انتقال به بازار برون بورسی به این معنا نیست که معاملات ارزی در روسیه شبیه تمامی بازارهای ارزی دیگر خواهد شد. اما این موضوع به درک این نکته کمک می‌کند که خود این تغییر چندان بنیادی نیست. در واقع، روسیه از قبل تا حد زیادی در این مسیر قرار دارد. طبق آخرین گزارش بانک مرکزی روسیه، 58 درصد از معاملات ارزی در این کشور خارج از بورس انجام می‌شود.

بانک مرکزی روسیه نرخ رسمی خود را بر اساس میانگینی تعیین خواهد کرد که هر روز از اطلاعات دریافتی از بانک‌ها به دست می‌آید. این ترتیب جدید تقریباً به یقین در ابتدا کمی آشفته خواهد بود: دامنه نوسانات بیشتر، نقدینگی کمتر، شفافیت کاهش یافته و به طور کلی کشف قیمت دشوارتر خواهد شد. برای مثال، هزینه‌های تراکنش برای واردکنندگان که به این موضوع حساس هستند، بالاتر خواهد رفت. بازار مستعد دستکاری بیشتری خواهد بود و برخی از تحلیلگران پیش‌بینی کرده‌اند که نرخ‌های ارز متفاوتی ممکن است پدیدار شود: نرخ رسمی بانک مرکزی، نرخ‌های ارائه شده توسط بانک‌های مختلف و یک نرخ بازار سیاه یا خیابانی. با این حال، بانک مرکزی روسیه روز پنجشنبه اطمینان داد که نرخ ارز همچنان مبتنی بر بازار و یکپارچه باقی خواهد ماند.
هنوز مشخص نیست که چه اتفاقی برای نرخ ارز روبل خواهد افتاد، اما دلایل محکمی وجود دارد که نشان دهد نرخ ارز به طور قابل توجهی در مقایسه با سطوح فعلی تغییر نخواهد کرد. از این گذشته، ساختار اساسی عرضه و تقاضای بازار به طور چشمگیری تغییر نخواهد کرد. نرخ ارز روبل توسط عرضه و تقاضای تجارت خارجی تعیین می شود و نه بستری که معاملات در آن انجام می شود. نشانه های اولیه حاکی از آن است که بازار تا حد زیادی تعطیلی معاملات ارزی دلار و یورو را نادیده خواهد گرفت.

در اینجا نکته مهم دیگری وجود دارد که باید در نظر گرفته شود. به طور رسمی، تنها بانک های کارگزار آمریکایی از همکاری با مرکز ملی تسویه حساب (NSC) منع شده اند. اما تجربه نشان داده است که هر زمان یک نهاد روسی تحت تحریم های ایالات متحده قرار گیرد، در جاهای دیگر به عنوان «آلوده» شناخته شده و سایر موسسات از آن دوری می کنند. لفاظی های فزاینده جنگ طلبانه در مورد تحریم های ثانویه از سوی واشنگتن، مطمئناً این تمایل را تشدید خواهد کرد.

بنابراین، این کاملا محتمل است که بانک های کارگزار سایر کشورها – حتی کشورهای دوست – از ترس تحریم های ثانویه عقب نشینی کنند. اینکه آیا و چگونه چینی ها به همکاری با مرکز ملی تسویه حساب ادامه دهند، سوال مهمی است. ممکن است چین الگوی خود را حفظ کند و با خروج غرب، نقش غالب را در بازار فارکس روسیه ایفا کند. با توجه به روندهای اخیر، این موضوع محتمل به نظر می رسد. در چنین سناریویی، بانک های بزرگ چینی درگیر نخواهند شد – آنها بیش از حد از تحریم های ثانویه بیم دارند – اما بانک های کوچک تر وارد کار خواهند شد.

به هر حال، بانک مرکزی روسیه یوان را که در حال حاضر با سهم 54 درصدی در ماه مه، پرمعامله ترین ارز در مسکو است، به عنوان اصلی ترین ارز خارجی کشور اعلام کرده است. نرخ یوان-روبل به عنوان یک معیار برای بازیگران بازار تبدیل شده و به تعیین مسیر سایر جفت ارزها از جمله یورو و دلار کمک خواهد کرد. به عبارت دیگر، بازیگران بازار برای تعیین نرخ عادلانه بازار به نرخ متقاطع یوان-روبل و یوان-دلار و یوان-یورو تکیه خواهند کرد. همچنین ممکن است در برخی تبدیل ها یوان خود را در نقشی که قبلاً تقریباً غیرقابل تصور بود، به عنوان ارز محوری در تبدیل روبل به دلار بیابد: برای مثال، روبل به یوان و سپس از یوان به دلار تبدیل شود.
حالا کمی عقب نشینی کنیم و به تصویر کلی نگاهی بیندازیم. آنچه می‌بینیم نمونه دیگری از تناقض عجیب در رویکرد واشنگتن است. ظاهراً به نفع آمریکا است که از موج کاهش سلطه دلار جلوگیری کند، اما در عوض، ارزش دلار آمریکا را پایین می‌آورد و آن را از تجارت یک قدرت جهانی بزرگ بیشتر دور می‌کند.

ناظران دقیق با تجربه طولانی تحریم‌های روسیه، الگوی خاصی را مشاهده خواهند کرد. محدودیتی اعمال می‌شود که باعث اختلال در روشی می‌شود که یک فرآیند اقتصادی خاص انجام می‌شد. روسیه به طور موقت دچار مشکل شده و اثرات منفی خاصی را متحمل می‌شود، همراه با درجات مختلف از وحشت زودگذر. سپس با زیرساخت‌های جدید خارج از کنترل غرب، خود را تطبیق می‌دهد و انعطاف‌پذیرتر و قوی‌تر می‌شود. این مورد به سختی متفاوت خواهد بود.

در واقع، فرآیند تعدیل ممکن است بسیار بدون دردسرتر از آنچه تصور می شود باشد. یک صادرکننده بزرگ مواد اولیه روسیه روز پنجشنبه در پاسخ به تعطیلی معاملات دلار و یورو در بورس به رویترز گفت: «برای ما مهم نیست، چون یوان داریم.»

علاوه بر این، در تلاش مذبوحانه برای خفه کردن اقتصاد روسیه و منزوی کردن مسکو، آنها به سادگی روسیه را به سمت نوعی خودکفایی و حاکمیتی که دولت روسیه ممکن است آرزویش را داشته باشد اما هرگز نمی‌توانست به تنهایی اجرا کند، پرتاب می‌کند. و این در نهایت روسیه را قوی تر می کند.

به عنوان مثال، اکنون خروج سرمایه روسیه از کشور دشوارتر خواهد شد که باعث افزایش سرمایه‌گذاری داخلی می‌شود. دور اولیه تحریم‌ها ثابت کرد که این اتفاق افتاده است؛ اقدامات اخیر تنها این روند را تشدید خواهد کرد. دولت روسیه سال‌هاست برای بازگرداندن سرمایه به کشور و سرمایه‌گذاری داخلی تلاش می‌کند. دولت بایدن در این تلاش متحدی بی‌نظیر به اثبات رسانده است. به عنوان نتیجه‌ای جانبی، روس‌ها سرمایه‌گذاری در خارج از کشور و نگهداری پول خارج از روسیه را بسیار دشوارتر خواهند یافت. این همچنین به معنای سرمایه‌گذاری بیشتر در داخل است.
در همین حال، تحریم‌های اخیر که شامل هفت شرکت مستقر در چین و هنگ کنگ به دلیل ارسال میلیون‌ها دلار کالای احتمالا با کاربرد دوگانه به روسیه می‌شود، نشانه دیگری از تمایل ایالات متحده برای رویارویی با چین است. چینی‌ها تاکنون در معاملات خود با ایالات متحده و روسیه با احتیاط عمل کرده‌اند، اما این نقض آشکار حق حاکمیت آنها برای تجارت با هر کسی که انتخاب می‌کنند، بار دیگر پکن را عصبانی کرده است. لین جیان، سخنگوی وزارت خارجه چین، خواستار آن شد که ایالات متحده به دلیل روابط اقتصادی با روسیه، «تحریم‌های یکجانبه غیرقانونی را فورا متوقف کند». پکن از اقدامات عجولانه اجتناب خواهد کرد و نبردهای خود را انتخاب خواهد کرد، اما تسلیم در برابر واشنگتن قطعا مطرح نیست.

و در نهایت، این گام دیگری در مسیر اجتناب ناپذیر به سمت جهانی چندقطبی است. اختیار گسترده برای اعمال تحریم‌های ثانویه، نقضی بر حاکمیت با جسارتی حیرت‌انگیز است که استفاده واقعی از آنها تنها می‌تواند نویدبخش فروپاشی خود سیستم باشد. به نظر می‌رسد هژمونی ایالات متحده وارد مرحله خودسوزی خود شده است. به عبارت ملایم‌تر، راه‌های بهتری برای ادامه نمایش حداقل برای مدت طولانی‌تری به جای رویارویی مستقیم وجود داشت.

لوئی چهاردهم، پادشاه فرانسه، سعی کرد با آوردن اشراف به آغوش گرم و مجلل زندگی راحت دربار در ورسای، کنترل آنها را حفظ کند. این ترفند منطق خاصی داشت: اشراف فرانسه که در نزدیکی نگه داشته می‌شدند و با مسائل بیهوده زندگی دربار مشغول بودند، تهدید کمتری ایجاد می‌کردند و انعطاف‌پذیری و ابتکاری را که رویکرد مقابله‌ای پادشاه می‌طلبید، توسعه نمی‌دادند.
ایالات متحده می‌توانست رویکرد مشابهی را در پیش بگیرد و دسترسی سخاوتمندانه‌ای به سیستم دلاری حتی به دشمنان اعطا کند و با دقت آن دسترسی را حتی در بحبوحه رقابت حفظ کند. این کار حتی دشمنان را در مدار آمریکا نگه می داشت و نسبت به وضعیت موجود راحت و راضی می کرد. بدون نیاز فوری، تعداد کمی از کشورها با چنین قاطعیت به سمت ساخت زیرساخت جدید و بازنگری روابط تجاری حرکت می کردند. اما چنین رویکردی نیازمند آینده نگری بسیار بیشتری بود که این روزها در واشنگتن به ندرت یافت می شود.

در کوتاه مدت، روسیه به طور متناقضی به دنبال راه‌هایی برای حفظ توانایی تبدیل بین دلار و روبل خواهد بود. اما همزمان، زمینه‌ای برای نقش‌آفرینی برجسته‌تر یوان در اقتصاد روسیه در حال فراهم شدن است. و به سختی نیاز به ذکر است که کشورهای دیگر نیز متوجه این موضوع شده‌اند. این تمایل به سمت یک نظم مالی جدید، روندی است که ایالات متحده، در تعصب کورکورانه‌اش برای مجازات روسیه، با روش‌های جدیدی برای تشویق آن مواجه می‌شود.