سالگرد شورش «واگنر». یوگنی پریگوژین به عنوان یک «بازرگان» نزدیک به دولت به فرصت های بازار نفوذ کرد، به رهبر مزدوران تبدیل شد و در نهایت به یک کودتاچی تبدیل شد.


نوشته هارالد پروجنسکی

یونگه وات

ترجمه حمید علوی

زمانی که حزب پوسیده کمونیست شوروی (KPdSU) اقتصاد کشور را به تاراج داد، فرصتی برای جوانانی که به خاطر عقاید سیاسی خود در اتحاد جماهیر شوروی زندانی نشده بودند نیز فراهم شد. یکی از این افراد یوگنی پریگوژین بود که در سال 1961 در لنینگراد متولد شد. او به دلیل جرم‌هایی مانند سرقت و کلاهبرداری سال‌ها در زندان بود، اما در روسیه جدید به یک کارآفرین نوظهور تبدیل شد. پریگوژین به سرعت قواعد بازی سرمایه‌داری دولتی را یاد گرفت.

در دهه 1990، او با معاون شهردار سن پترزبورگ، ولادیمیر پوتین، آشنا شد. اشتراک‌نظر آنها در طنز گزنده، رفاقت مردانه و معاملات عملی، آنها را به هم نزدیک کرد.

پریگوژین از فروشنده هات داگ به صاحب رستورانی ارتقا یافت که مقامات ارشد شهر بندری نیز در آن حضور می‌یافتند. با به قدرت رسیدن پوتین به عنوان رئیس جمهور روسیه در سال ۲۰۰۰، چشم‌اندازهای جدیدی برای پریگوژین گشوده شد.

او به عنوان تامین‌کننده مواد غذایی برای رویدادهای رهبری دولت، ثروت و نفوذ کسب کرد. این سرمایه اولیه را زمانی به کار گرفت که رهبری دولت در منازعه منطقه طرفدار روسیه دونباس در شرق اوکراین از سال ۲۰۱۴ نیاز به کمک‌کنندگان ماهر غیردولتی داشت. گروه مزدور «واگنر» تحت کنترل پریگوژین در مناطق درگیری از دونباس تا سوریه و جمهوری آفریقای مرکزی فعالیت می‌کرد.

به برکت پوتین، لحظه بزرگ پریگوژین با آغاز «عملیات نظامی ویژه» در اوکراین در ۱۴ فوریه ۲۰۲۲ فرا رسید. او با گروه «واگنر» در نبردهای آنجا مداخله کرد و با اجازه پوتین، هزاران مرد را از زندان‌ها و اردوگاه‌های کار اجباری جذب کرد. پریگوژین شخصاً در زندان‌ها سرباز‌گیری می‌کرد. جلب این افراد برای گروه جنگی‌اش دشوار نبود، با وعده عفو پس از شش ماه خدمت. اما موفقیت‌های نظامی، از جمله تصرف شهر باخموت، پریگوژین را مغرور کرد.

از پاییز ۲۰۲۲، او شروع به توهین علنی به وزیر دفاع سرگئی شویگو با لحن گانگستری کرد. او برای این کار موافقت پوتین و تشویق بسیاری از سربازان، افسران و خبرنگاران وفادار به پوتین را داشت و به زودی به چهره‌ای محبوب تبدیل شد. حتی رئیس حزب دولتی «روسیه عادلانه» که ظاهری سوسیال دموکراتیک دارد، علناً شیفته پریگوژین شد.

این بازخورد برای پریگوژین که از نظر ذهنی جوان مانده بود، مانند اکستازی سیاسی عمل کرد. با شم ظریف یک مجرم حرفه‌ای برای نقاط ضعف دولت، به نظر می‌رسید ماه‌ها شویگو را تحت فشار قرار داد. سرانجام در ۲۳ ژوئن ۲۰۲۳، شورشی را با گروه «واگنر» رهبری کرد که وارد شهر روستوف-نا-دونو در جنوب روسیه شد. پریگوژین «راهپیمایی برای عدالت» برای روسیه‌ای بدون فساد را اعلام کرد و در ۲۴ ژوئن به نیروهایش دستور داد با کاروان‌های مسلح به سمت مسکو حرکت کنند. در پیشروی کودتاچیان، درگیری‌هایی با ارتش رخ داد که منجر به کشته شدن سربازانی شد.

پوتین در تلویزیون این شورش را «ماجراجویی جنایتکارانه» و «جنایت سنگین» توصیف کرد. رئیس جمهور گفت که رهبران این شورش «به روسیه خیانت کرده‌اند». او افزود که آنها اکنون با «مجازاتی اجتناب‌ناپذیر» روبرو خواهند شد. «اقدامات دفاع از میهن» علیه شورشیان «سخت» خواهد بود. زیرا به گفته رئیس جمهور روسیه، «هر آشوب داخلی» «تهدیدی مرگبار برای دولت ما» است.

کودتاچیان در منطقه مسکو هیچ حمایتی نیافتند، به همین دلیل نزدیک شهر ورونژ در جنوب پایتخت متوقف شدند. با میانجیگری پوتین، الکساندر لوکاشنکو رئیس جمهور بلاروس به او پناهندگی پیشنهاد داد. اما زندگی آرام در یک داچا به عنوان قارچ‌چین در جنگل‌های بلاروس به اندازه مصونیت از مجازات برای یک کودتاچی با منطق سیستم قدرت روسیه سازگار نبود. از سوی دیگر، یک دادگاه نمایشی سیاسی علیه پریگوژین می‌توانست سؤالات ناخوشایندی درباره حمایت دولت از این نمونه روسی والنشتاین به دنبال داشته باشد. بنابراین، مطابق با منطق تاریخی مبارزات قدرت در روسیه، در ۲۳ اوت ۲۰۲۳، تنها دو ماه پس از کودتا، هواپیمای شخصی یوگنی پریگوژین با او و رهبران «واگنر» در نزدیکی روستای کوشنکینو در منطقه تور مانند سنگی از آسمان سقوط کرد. اینکه خبرنگاران نزدیک به دولت بعداً در کانال‌های تلگرام داستان‌سرایی کردند که شاید سرویس‌های اطلاعاتی آنگلوساکسون قصد جان پریگوژین را داشته‌اند، این درام سینمایی را کامل کرد.

نقاط ضعف آشکار شد

پوتین، صرف نظر از اینکه روش‌هایش چگونه ارزیابی شود، در تمام جبهه‌ها پیروز شد. زیرا کودتای پریگوژین نقاط ضعف سیستم پوتین را آشکار کرده بود: به ویژه ساختار رهبری فاسد و قبیله‌ای در وزارت دفاع، که از دو جنبه به عنوان عامل اختلال در جنگ عمل کرده بود. این ساختار هم مانع موفقیت‌های نظامی شده بود و هم فضای اعتراضی را حتی در میان وفاداران تغذیه می‌کرد، که کودتاچی پریگوژین سعی در بهره‌برداری از آن داشت.

اگرچه در نگاه اول، سیستم پوتین در دو روز کودتا آسیب‌پذیر به نظر می‌رسید، اما شورش شکست‌خورده منجر به تحکیم قدرت ولادیمیر پوتین شد. امروزه بیش از هر زمان دیگری، پیشگیری از کودتا در مسکو به یک اصل تبدیل شده است. سرگئی شویگو، وزیر دفاع، حدود یک سال پس از کودتا به سمت نسبتاً تشریفاتی دبیر شورای امنیت تنزل مقام یافت و رده‌های بالای مدیریتی وزارتخانه که مظنون به فساد بودند، تعویض شدند.

دیگر در روسیه یک گروه بزرگ مزدور، که احتمالاً توانایی کودتا داشته باشد، به عنوان دومین نیروی مسلح در کنار ارتش وجود نخواهد داشت. باقیمانده‌های گروه «واگنر»، به ویژه در آفریقا، تحت نظارت ستاد کل ارتش قرار گرفتند. گروه‌های نظامی خصوصی متعلق به شرکت‌های دولتی مانند گازپروم و روسکاسموس به گونه‌ای تنظیم و کنترل می‌شوند که حتی فکر طرح‌های کودتا به ذهن کسی خطور نکند.

با این حال، پس‌زمینه ماجرای پریگوژین این تصور را باقی می‌گذارد که احتمالاً در آینده نیز درگیری‌های سیاسی در روسیه نه در دادگاه، بلکه در مقابل لوله تفنگ‌ها حل و فصل خواهند شد.