با افول نظم جهانی غربمحور، تقویت یک «مثلث قدرت» جدید در شرق تحولی منطقی است
به قلم کنستانتین آسمولوف، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات کره در انستیتو چین و آسیای معاصر آکادمی علوم روسیه
ترجمه مجله هفته
در سفر اخیر رئیسجمهور روسیه، ولادیمیر پوتین، به پیونگیانگ، وی و رهبر کره شمالی، کیم جونگ اون، توافقنامه مشارکت استراتژیک جامعی را امضا کردند. سپس با استقبال گرم و مجموعهای از اعلامیههای مشابه در ویتنام روبرو شدند. آیا این واقعاً سطح جدیدی از روابط بین مسکو و پیونگیانگ است؟
کسانی که این دیدار را صرفاً یک ژست حمایتی از پیونگیانگ میدانند، جزئیات مهمی را نادیده میگیرند. اکنون شاهد استفاده از اصطلاح «مشارکت استراتژیک جهانی» هستیم که بالاترین سطح ممکن همکاری بین کشورها را نشان میدهد. در مقایسه با توصیفات پیشین روابط مسکو و پیونگیانگ، این یک جهش بزرگ به جلو است.
همچنین مقالهای که پوتین برای روزنامه اصلی کره شمالی، رودونگ سینمون، نوشته است حاوی یک تز مهم است: تقویت روابط بین پیونگیانگ و مسکو آغاز یک نظم جهانی جدید مبتنی بر عدالت است که در مقابل مدل آمریکایی نظم جهانی مبتنی بر قوانین قرار میگیرد.
این بسیار مهم است زیرا در حال حاضر شاهد یک پیشگویی خودمحققشونده هستیم. «مثلث غربی» متشکل از واشنگتن-توکیو-سئول در حال تبدیل شدن به معادل آسیایی ناتو است و اقدامات خود را با استناد به تهدید فرضی از سوی پیونگیانگ و مسکو توجیه میکند. این امر به نوبه خود منجر به افزایش همکاری بین «مثلث شرقی» متشکل از مسکو-پکن-پیونگیانگ میشود و روابط نزدیکی که غرب نسبت به آن هشدار میدهد میتواند به واقعیت تبدیل شود.
کمک نظامی متقابل
ماده ۴ پیمان مشارکت استراتژیک روسیه-کره شمالی بیان میکند که «اگر یکی از طرفین مورد حمله مسلحانه از سوی هر کشور یا چند کشور قرار گیرد و بدین ترتیب در وضعیت جنگی قرار گیرد، طرف دیگر فوراً با تمام وسایل در اختیار خود کمک نظامی و سایر کمکها را ارائه خواهد کرد.»
با این حال، بر اساس اظهارات پوتین و سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه روسیه، میدانیم که این توافق علیه کشورهای ثالث نیست، بنابراین کره جنوبی نباید نگران باشد. نکته کلیدی در اینجا «وضعیت جنگی» رسمی است (برای مثال، رسماً روسیه در حال انجام یک «عملیات نظامی ویژه» در اوکراین است و کشورها به یکدیگر اعلام جنگ نکردهاند).
سایر موقعیتها تحت پوشش ماده ۳ قرار میگیرند که بیان میکند: «در صورت تهدید فوری یک اقدام تجاوزکارانه مسلحانه علیه یکی از طرفین، طرفین به درخواست یکی از طرفین، فوراً از کانالهای دوجانبه برای مشاوره جهت هماهنگی مواضع خود و توافق بر سر اقدامات عملی احتمالی برای کمک متقابل به منظور رفع تهدید ناشی استفاده خواهند کرد.»
در طول مشاورهها، یک استراتژی و اقدامات خاص تدوین خواهد شد. با این حال، با توجه به واکنش غرب، این پیمان به هر حال آنها را ترسانده است، زیرا همکاری فنی-نظامی که غرب مسکو و پیونگیانگ را به آن متهم میکند اکنون میتواند به واقعیت تبدیل شود.
به عنوان مثال، اگر یک هواپیمای ناتو با پرچم اوکراین به هدفی در بلگورود حمله کند، این میتواند به عنوان یک اقدام تجاوزکارانه تفسیر شود و روسیه ممکن است از کره شمالی درخواست کمک کند. کره شمالی همچنین گلولههای توپخانه به روسیه ارسال خواهد کرد (این بار واقعاً، نه فقط در تخیل مبلغان غربی و میهنپرستان افراطی)، به ویژه از آنجا که کره شمالی در حال تجدید تسلیحات توپخانهای خود است و گلولههایی با کالیبرهایی که دیگر مورد نیاز نیستند میتوانند به روسیه ارسال شوند.
علاوه بر این، ماده ۸ به امکان انجام رزمایشهای نظامی مشترک یا سایر «اقدامات مشترک برای تقویت تواناییهای دفاعی در راستای جلوگیری از جنگ و تضمین صلح و امنیت منطقهای و بینالمللی» اشاره دارد.
همچنین باید توجه داشت که هیئت روسی شامل وزیر دفاع روسیه و رئیس آژانس فضایی روسیه، روسکاسموس، بود. میزان فعلی همکاری فنی-نظامی مشخص نیست، اما احتمالاً دو رهبر درباره توسعه بیشتر آن صحبت کردهاند. واضح است که پوتین و کیم در خلوت بسیار بیشتر از آنچه در انظار عمومی گفتهاند صحبت کردهاند، که این نیز قابل توجه است.
روسیه فعلاً تحریمهای سازمان ملل علیه کره شمالی را لغو نخواهد کرد
غرب انتظار داشت روسیه تحریمهای اعمال شده بر کره شمالی توسط شورای امنیت سازمان ملل را لغو کند، اما این اتفاق نیفتاد. هم مقاله پوتین و هم این پیمان بر اهمیت همکاری در زمینههای آموزش، بهداشت و علوم تأکید میکنند و روشن میسازند که تحریمها باید لغو شوند و طرفین به دنبال راههایی برای انجام این کار خواهند بود. اما در بهترین حالت، این به معنای تفسیر مجدد و دور زدن تحریمهاست، نه نقض آشکار آنها و امتناع از رعایت آنها.
از یک سو، ما شاهد روندی به سمت فروپاشی نظم جهانی سنتی، از جمله ساختارهای سازمان ملل هستیم که قربانی استانداردهای دوگانه شدهاند. در حال حاضر، مسکو طرفدار «تفسیر خلاقانه» تحریمهاست – اگر چیزی ممنوع نشده باشد، به این معنی است که مجاز است، اما روسیه فعلاً از تحریمهایی که زمانی به نفع آنها رأی داده بود پیروی خواهد کرد.
تحریمها علیه کره شمالی لغو نشده است. ماده ۱۶ پیمان که «اقدامات اجباری یکجانبه» را مورد انتقاد قرار میدهد، ممکن است به عنوان تمایل به تغییر رژیم تحریمها یا جستجوی راههایی برای دور زدن آن تلقی شود، اما هیچ جا اعلام نشده که فدراسیون روسیه و کره شمالی رعایت آن را ضروری نمیدانند.
این ممکن است در دور بعدی تشدید تنش تغییر کند، زیرا صرف نظر از اینکه معاملات تسلیحاتی بین مسکو و پیونگیانگ واقعی باشند یا نه، غرب هر دو کشور را متهم خواهد کرد و اقداماتی را اعمال خواهد کرد.
حضور کارگران کره شمالی در روسیه نشان میدهد که تصمیم به نادیده گرفتن برخی از تحریمها، چه از نظر حقوقی و چه عملاً، گرفته شده است. معاون نخست وزیر روسیه، مارات خوسنولین، مدتهاست که پیشنهاد استخدام کارگران کره شمالی را در سایتهای ساختمانی، از جمله در مناطق جدید روسیه، مطرح کرده است. اینها کارگران ساختمانی نظامی هستند که کار خود را بسیار خوب انجام میدهند و به صورت چرخشی کار میکنند. مقرون به صرفه بودن، کیفیت، ایمنی و نامحسوس بودن از نقاط قوت آنهاست. به عنوان مثال، وقتی یک زن در خاور دور روسیه نیاز به بازسازی آپارتمان خود دارد، کارگران کره شمالی را استخدام میکند.
غرب چگونه پاسخ خواهد داد؟
با افزایش همکاری روسیه و کره شمالی، موضع کره جنوبی اهمیت فزایندهای پیدا میکند، زیرا رهبری آن تحت فشار قرار خواهد گرفت تا با ایالات متحده و ناتو همکاری نزدیکتری داشته باشد و سیاست خود را در قبال اوکراین تغییر دهد. در حال حاضر، علیرغم همبستگی کلی با ایالات متحده در مورد روسیه، کره جنوبی در تلاش است تا برخی فضاهای مانور را حفظ کند. اکنون، انجام این کار برای سئول دشوارتر خواهد بود، زیرا واشنگتن در تلاش است تا آن را متقاعد کند که اگر مسکو به پیونگیانگ کمک میکند و بالعکس، سئول باید به کییف کمک کند.
در چنین شرایطی، احتمال تغییر موضع کره جنوبی و وخامت شدید روابط آن با روسیه بیشتر میشود. کره جنوبی ممکن است وضعیت خود را به عنوان «دوستترین کشور در میان کشورهای غیردوست» نسبت به روسیه از دست بدهد. با این حال، احتمالاً سعی خواهد کرد در برابر فشار غرب مقاومت کند.
جنبه مهم دیگر این است که اوکراین و حامیانش گاهی روسیه را متهم میکنند که کشوری متجاوز است که مخفیانه به کره شمالی کمک میکند و بنابراین باید از حق وتو محروم شود یا عضویت دائمی آن در شورای امنیت سازمان ملل لغو گردد. اگر روسیه آشکارا تحریمهای علیه کره شمالی را نادیده بگیرد، این امر به آتش این اتهامات دامن خواهد زد. اما همانطور که قبلاً ذکر شد، اعتماد به ساختارهای سازمان ملل در حال کاهش است. علاوه بر این، همانطور که یکی از آشنایان توصیف کرده است، «اگر تنش را افزایش دهیم، در ماه ژوئیه اخراج خواهیم شد؛ اگر این کار را نکنیم، در سپتامبر»، که منطقی به نظر میرسد.
واکنش چین
واکنش چین به سفر پوتین به کره شمالی نسبتاً محتاطانه بود – پکن صرفاً اشاره کرد که این یک رویداد مهم و جدی است. روزنامه گلوبال تایمز نوشت که این همکاری ممکن است ایالات متحده را بترساند، و وزارت امور خارجه چین تمایل کره شمالی به توسعه روابط با روسیه را عادی خواند، که ارزیابی نسبتاً خنثی است.
با این حال، این موضوع در غرب مورد گمانهزنی قرار گرفته است، حول این ایده که چین از نزدیکی روسیه و کره شمالی بسیار ناراضی است و حتی به طرفین فشار میآورد تا پیمان را امضا نکنند. اما تفسیر واکنش پکن به این شکل مانند یک مفتش قرون وسطایی است که متقاعد شده جادوگری را میبیند و هر حقیقتی را به عنوان اثبات گناه تفسیر میکند. اگر جادوگر زیباست، به این معنی است که شیطان به او زیبایی بخشیده، و اگر جادوگر زشت است، به این معنی است که او نشاندار شده یا زیبایی خود را برای جادوگری قربانی کرده است.
به همین ترتیب، غرب خود را متقاعد کرده که پوتین از کره شمالی و ویتنام بازدید کرده نه به این دلیل که این کشورها بخشی از اردوگاه سوسیالیستی هستند، بلکه به این دلیل که روابط پرتنشی با چین دارند. در عوض، ما باید به حقایق محکم نگاه کنیم و از گمانهزنی اجتناب کنیم.
چین توافقنامهای با کره شمالی دارد که به سال ۱۹۶۱ برمیگردد و کمک نظامی را نیز تضمین میکند. اما در سالهای ۲۰۱۷-۲۰۱۸، قبل از گرم شدن روابط که در طول المپیک اتفاق افتاد، تحلیلگران چینی اشاره کردند که اگر درگیری کرهای توسط شمال آغاز شود، چین خود را به حمایت دیپلماتیک محدود خواهد کرد، اما اگر جنوب حمله کند، پکن خون ریخته شده توسط رزمندگان داوطلب خود را به یاد خواهد آورد و وارد عمل خواهد شد. هیچ کس نمیداند آیا وضعیت اکنون تغییر کرده است یا خیر.
همچنین مشخص نیست که پیونگیانگ تا چه حد به خواستههای پکن در مورد آزمایشهای هستهای توجه کرده و چرا از انجام آنها خودداری کرده است.
سایر شاخههای همکاری
جهتهای جدید همکاری بین روسیه و کره شمالی شامل زمینههای علم، فرهنگ و بهداشت است، زیرا کره شمالی به پرسنل واجد شرایط نیاز دارد. برخی بر این باورند که دعوت از دانشجویان کره شمالی برای تحصیل در روسیه راهی برای دور زدن تحریمهاست – از آنجا که به دانشجویان، از جمله دانشجویان خارجی، اجازه کار داده میشود، ما میتوانیم به طور فرضی ۱۰،۰۰۰ کره شمالی را به عنوان دانشجو ثبت نام کنیم در حالی که در سایتهای ساختمانی روسیه کار میکنند.
اما تعداد اعلام شده تاکنون ۱۳۰ نفر است که در دانشکده فیزیک و فناوری دانشگاه دولتی مسکو یا دانشگاه فناوری روسیه تحصیل خواهند کرد. اینها کارشناسان آینده فنی-نظامی هستند که نیازی به کار در سایتهای ساختمانی نخواهند داشت زیرا علوم را مطالعه خواهند کرد و به توسعه مجتمع صنعتی-نظامی کره شمالی کمک خواهند کرد.
پروژه مهم دیگر ساخت یک پل خودرویی بین کره شمالی و روسیه است. برای بسیاری افراد تعجبآور بود که در حال حاضر تنها یک مسیر راهآهن بین دو کشور وجود دارد. مدتهاست که صحبت از ساخت یک پل خودرویی است و سرانجام تصمیم مربوطه اتخاذ شده است. یک پل، انواع تبادلات بین دو کشور را بسیار کارآمدتر خواهد کرد.
برخی ممکن است به یاد آورند که چگونه در طول همهگیری کووید-۱۹، برخی از کارکنان دیپلماتیک سفارت ما مجبور شدند با یک وسیله نقلیه ریلی کمکی از مرز عبور کنند. این اتفاق افتاد زیرا خانوادهها باید فوراً تخلیه میشدند و این تنها راه مستقیم برای عبور از مرز بود. اکنون، چنین مشکلاتی بسیار راحتتر حل خواهد شد و با توجه به کیفیت کارگران ساختمانی کره شمالی، احتمالاً پل به سرعت ساخته خواهد شد.
چرا سفر این قدر کوتاه بود؟
با وجود اینکه سفر پوتین کوتاه بود، دستاوردهای زیادی داشته است. این نشان میدهد که کار زیادی از قبل انجام شده بود و دو طرف فقط باید اسناد را به طور رسمی امضا میکردند.
سفارت روسیه در کره شمالی یک کانال تلگرام دارد و مرتباً در آنجا بهروزرسانی منتشر میکند – چگونه هیئت رسید، چگونه رفت و غیره. ممکن است ببینیم که بین سفر کیم به روسیه و سفر پوتین به کره شمالی، تماسهای بین مقامات دو طرف بسیار فشرده بوده است. بازدیدهایی از سوی مقامات وزارت کشاورزی، وزارت شرایط اضطراری و نهادهای اجرای قانون وجود داشته است. و این همکاری صرفاً یک تشریفات نیست، بلکه یک واقعیت است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 