زمزمه‌های پایان عصر دلار: آیا عربستان سعودی از معامله نفت به دلار دست کشیده است؟

نوشته ویجی پراشاد

ترجمه مجله هفته

اگرچه رژیم دلار-وال استریت همچنان قدرتمند باقی مانده، ضعف اقتصادی ایالات متحده، استفاده گسترده از تحریم‌های غیرقانونی توسط این کشور و متحدانش در شمال جهانی، و قدرت رو به رشد سیاسی و اقتصادی جنوب جهانی از طریق پلتفرم‌هایی مانند بریکس، زمینه را برای دگرگونی نظام پولی جهانی و فرآیند «دلارزدایی» فراهم می‌کنند.

در اوایل ماه ژوئن، شایعاتی مبنی بر لغو توافق «پترودلار» بین عربستان سعودی و ایالات متحده توسط این کشور قوت گرفت. این توافق که در سال 1974 منعقد شد، به نفع هر دو طرف عمل می‌کرد: آمریکا نفت را از عربستان سعودی خریداری می‌کرد و عربستان سعودی با استفاده از این پول، تجهیزات نظامی از سازندگان آمریکایی تهیه می‌کرد و در عین حال، درآمد حاصل از فروش نفت را در اوراق قرضه خزانه داری ایالات متحده و سیستم مالی غرب ذخیره می‌کرد. این فرآیند که به «سیستم پترودلار» معروف است، به منزله بازیافت سود حاصل از نفت در اقتصاد آمریکا و سیستم بانکی غرب بود.

با وجود انحصاری نبودن این توافق، عربستان سعودی هرگز ملزم به محدود کردن فروش نفت خود به دلار یا سرمایه‌گذاری تمام درآمد نفتی خود در اوراق قرضه خزانه‌داری آمریکا (که 135.9 میلیارد دلار از آن را در اختیار دارد) و بانک‌های غربی نبوده است. در واقع، عربستان سعودی آزاد است که نفت خود را به ارزهای مختلف مانند یورو به فروش برساند و در پلتفرم‌های مبادله ارز دیجیتال مانند mBridge که ابتکاری آزمایشی از سوی بانک تسویه‌های بین‌المللی و بانک‌های مرکزی چین، تایلند و امارات متحده عربی (امارات) است، مشارکت کند.

با این حال، شایعه لغو توافق چند دهه‌ای پترودلار، نشان‌دهنده انتظارات گسترده برای یک تغییر بزرگ در نظام مالی جهانی و پایان سلطه رژیم دلار-وال استریت است. اگرچه این شایعه نادرست بود، اما حاوی حقیقتی در مورد احتمال ظهور دنیایی بدون وابستگی به دلار یا «دلارزدایی» بود.
دعوت از شش کشور برای پیوستن به بلوک بریکس در آگوست گذشته، نشانه دیگری از این تغییر در حال وقوع بود. این کشورها شامل ایران، عربستان سعودی و امارات متحده عربی هستند، اگرچه عربستان سعودی هنوز عضویت خود را نهایی نکرده است. با گسترش اعضای خود، بریکس شامل دو کشور با بزرگترین و دومین ذخایر گاز جهان (به ترتیب روسیه و ایران) و دو کشوری خواهد شد که تقریباً یک چهارم تولید نفت جهان را به خود اختصاص داده‌اند (روسیه و عربستان سعودی، تمام آمار مربوط به سال 2022 است).

گشایش سیاسی بین ایران و عربستان سعودی با میانجیگری پکن در مارس 2023، و همچنین نشانه‌هایی از اینکه امارات متحده عربی و عربستان سعودی، متحدان ایالات متحده، به دنبال تنوع‌بخشی به روابط سیاسی خود هستند، نشان‌دهنده پایان احتمالی سیستم پترودلار است. این موضوع، هسته اصلی شایعه اوایل ژوئن بود.
رژیم دلار-وال استریت همچنان دست نخورده و با قدرت قابل توجهی باقی مانده است. داده‌های صندوق بین‌المللی پول نشان می‌دهد که در آخرین سه ماهه سال 2023، دلار آمریکا 58.41 درصد از ذخایر ارزهای اختصاصی را تشکیل می‌داد که به طور قابل توجهی بالاتر از ذخایر یورو (19.98 درصد)، ین ژاپن (5.7 درصد)، پوند استرلینگ بریتانیا (4.8 درصد) و یوان چین (کمی کمتر از 3 درصد) است. در همین حال، دلار آمریکا همچنان به عنوان اصلی‌ترین واحد پول در تجارت جهانی باقی مانده است، به طوری که 40 درصد از معاملات تجاری بین‌المللی کالا به دلار انجام می‌شود، علیرغم اینکه سهم ایالات متحده در تجارت جهانی تنها 10 درصد است.
اگرچه دلار همچنان ارز کلیدی باقی مانده، اما با چالش‌هایی در سراسر جهان مواجه است، زیرا نسبت دلار آمریکا در ذخایر ارزهای اختصاصی در 20 سال گذشته به طور تدریجی اما مداوم کاهش یافته است. سه عامل اصلی دلاریزدایی را به پیش می‌رانند:

ضعف و پتانسیل ضعیف اقتصاد آمریکا: که با سومین رکود بزرگ در سال 2008 آغاز شد.
استفاده تهاجمی از تحریم‌های غیرقانونی، به ویژه تحریم‌های مالی، توسط ایالات متحده و متحدانش در شمال جهانی علیه یک چهارم کشورهای جهان.
توسعه و تقویت روابط بین کشورهای جنوب جهانی، به ویژه از طریق پلتفرم‌هایی مانند بریکس.
در سال 2015، بریکس برای حرکت در یک رژیم پس از دلار-وال استریت و تولید تسهیلاتی برای ترویج توسعه به جای ریاضت، «بانک توسعه جدید» (NBD) یا «بانک بریکس» را ایجاد کرد. ایجاد این نهادهای بریکس و افزایش استفاده از ارزهای محلی برای پرداخت تجارت فرامرزی، انتظارات مربوط به دلاریزدایی سریع را ایجاد کرد. در اجلاس بریکس در سال 2023 در ژوهانسبورگ، رئیس جمهور برزیل، لوئیس ایناسیو لولا داسیلوا، خواستار افزایش استفاده از ارزهای محلی و احتمالاً ایجاد یک سیستم پولی تحت عنوان بریکس شد.
در میان کارشناسان شاغل در نهادهای بریکس و همچنین مقامات کشورهای بزرگی که خواهان دلارزدایی هستند، مانند چین، بحث‌های داغی در مورد ضرورت، چشم‌اندازها و چالش‌های یافتن روش‌های جدید برای نگهداری ذخایر ارزی و صدور فاکتور در تجارت جهانی در جریان است. جدیدترین شماره مجله بین‌المللی «فرهنگ افق» (文 化纵横)، که محصول همکاری مشترک موسسه تحقیقات اجتماعی تری‌کنتیننتال و موسسه دانگ‌شنگ است، به این موضوع اختصاص یافته است.

در مقدمه‌ای با عنوان «بریکس و چالش دلارزدایی» (جلد 2، شماره 1، مه 2024)، پائولو نوگئیرا باتیستا جونیور، اولین معاون رئیس‌ بانک توسعه جدید (2015-2017)، به تفصیل به اهمیت دور شدن از رژیم دلار-وال استریت و دشواری‌های سیاسی و فنی این گذار می‌پردازد. او به درستی می‌گوید که بریکس گروهی متنوع از کشورها با قدرت‌های سیاسی بسیار متفاوت در راس هر یک از دولت‌ها است. دستور کارهای سیاسی اعضای این گروه، حتی با وجود روحیه جدید در جنوب جهانی، به ویژه در زمینه تئوری اقتصادی، بسیار متنوع است؛ چرا که بسیاری از کشورهای بریکس همچنان به دنبال فرمول‌های نئولیبرال هستند، در حالی که برخی دیگر به دنبال مدل‌های جدید توسعه هستند.

یکی از مهم‌ترین نکاتی که نوگئیرا مطرح می‌کند این است که ایالات متحده «به احتمال زیاد از تمام ابزارهای موجود خود برای مقابله با هر تلاشی برای سرنگونی سلطه دلار به عنوان محور سیستم پولی بین‌المللی استفاده خواهد کرد.» این ابزارها شامل تحریم‌ها و تهدیدهای دیپلماتیک است که می‌تواند اعتماد دولت‌هایی را که تعهدات سیاسی ضعیف‌تری دارند و از سوی جنبش‌های مردمی متعهد به نظم نوین جهانی حمایت نمی‌شوند، تضعیف کند.

دلارزدایی تا سال 2022 با سرعتی بسیار کند پیش می‌رفت، تا زمانی که کشورهای شمال جهانی شروع به مصادره دارایی‌های روسیه که در سیستم مالی دلار-وال استریت نگهداری می‌شدند، کردند و اضطراب در مورد امنیت دارایی‌های بسیاری از کشورها در بانک‌های آمریکای شمالی و اروپا افزایش یافت. اگرچه این مصادره‌ها بی‌سابقه نبود (ایالات متحده قبلاً این کار را با کوبا و افغانستان انجام داده بود)، اما وسعت و شدت این مصادره‌ها، به گفته نوگئیرا، به مثابه اقدامی «اعتمادسوز» عمل کرد.

در ادامه مقدمه نوگئیرا، سه مقاله از تحلیلگران برجسته چینی در مورد تحولات کنونی نظم جهانی ارائه شده است. در مقاله «چه چیزی بحث دلارزدایی بین کشورهای بریکس را پیش می‌برد؟»، پروفسور دینگ ییفان (محقق ارشد موسسه تایهه پکن) به بررسی دلایل تمایل روزافزون بسیاری از کشورهای جنوب جهانی به تجارت با ارزهای محلی و رهایی از وابستگی به رژیم دلار-وال استریت می‌پردازد. او دو عامل را برجسته می‌کند که نشان می‌دهد دلار دیگر نمی‌تواند به عنوان ارز پایه عمل کند: اول، ضعف اقتصاد ایالات متحده به دلیل وابستگی به هزینه‌های نظامی به جای سرمایه‌گذاری تولیدی (اولی 53.6 درصد از کل هزینه‌های نظامی جهان را تشکیل می‌دهد) و دوم، سابقه بدعهدی ایالات متحده در قبال قراردادها. در پایان مقاله خود، دینگ به امکان پذیرش یوان چین (RMB) به عنوان ارز مرجع توسط کشورهای جنوب جهانی می‌پردازد، زیرا ظرفیت‌های تولیدی چین RMB را به عنوان ابزاری ارزشمند برای خرید محصولات چینی تبدیل می‌کند.

با این حال، در مقاله خود با عنوان «ذخایر ارزی چین: چالش‌های امنیتی گذشته و حال»، پروفسور یو یونگ‌دینگ (عضو آکادمی علوم اجتماعی چین) در مورد احتمال جایگزینی دلار با یوان محتاطانه نظر می‌دهد. او استدلال می‌کند که برای تبدیل شدن یوان به یک ارز ذخیره بین‌المللی، «چین باید مجموعه‌ای از پیش‌نیازها را برآورده کند، از جمله ایجاد یک بازار سرمایه قوی (به‌ویژه یک بازار عمیق و با نقدینگی بالا برای اوراق قرضه خزانه‌داری)، یک رژیم نرخ ارز انعطاف‌پذیر، جریان‌های آزاد سرمایه فرامرزی و اعتبار بلندمدت در بازار.» این به معنای آن است که چین باید کنترل‌های سرمایه خود را کنار بگذارد و شروع به ارائه اوراق قرضه خزانه‌داری به یوان به خریداران بین‌المللی کند. به گفته یو، بین‌المللی شدن یوان «هدفی ارزشمند است که باید دنبال شود» اما چیزی نیست که بتوان در کوتاه‌مدت به آن دست یافت. او به طور شاعرانه می‌نویسد: «آب دور، عطش فوری را فرو نمی‌نشاند.»

بنابراین، به کجا می‌رویم؟ پروفسور گائو بای، که در دانشگاه دوک ایالات متحده تدریس می‌کند، در مقاله خود با عنوان «از ‹کاهش ریسک› تا دلارزدایی: ارز بریکس و آینده نظم مالی بین‌المللی»، با این موضوع موافق است که نیاز فوری به غلبه بر رژیم دلار-وال استریت وجود دارد و در حال حاضر هیچ مسیر آسانی وجود ندارد. استفاده از ارزهای محلی افزایش یافته است، مانند بین روسیه و چین و همچنین بین روسیه و هند، اما این توافقات دوجانبه کافی نیست. همانطور که گزارش اخیر شورای جهانی طلا نشان می‌دهد، بانک‌های مرکزی در سراسر جهان به طور فزاینده‌ای طلا را برای ذخایر خود خریداری می‌کنند و در نتیجه قیمت آن افزایش یافته است (قیمت نقدی طلا بیش از 2300 دلار در هر اونس است، که به طور قابل توجهی بالاتر از قیمت 1200 دلار در هر اونس در سال 2015 است).
گائو استدلال می‌کند که اگر جایگزینی فوری برای دلار آمریکا وجود نداشته باشد، کشورهای جنوب جهانی باید «یک معیار مرجع برای تسویه حساب به ارزهای محلی خود و یک پلتفرم مبادله‌ای برای حمایت از این تسویه حساب‌ها ایجاد کنند. تقاضای زیاد برای چنین معیار ارزشیابی، فرصتی را برای ایجاد یک ارز بریکس فراهم می‌کند.»

شماره جدید «فرهنگ افق» ارزیابی روشن و متفکرانه‌ای از مشکلات رژیم دلار-وال استریت و نیاز به جایگزینی ارائه می‌دهد. تنوع ایده‌هایی که مطرح می‌شود، نشان‌دهنده تنوع مباحثاتی است که در محافل سیاسی در سراسر جهان در جریان است. ما باید این ایده‌ها را خلاصه و امکان‌سنجی فنی و سیاسی آنها را بررسی کنیم.
توجه به این نکته ضروری است که دو کشور از اعضای بریکس در سال جاری رؤسای جمهور جدیدی را انتخاب کرده‌اند. در هند، دولت راست افراطی به رهبری نخست وزیر نارندرا مودی دوباره به قدرت رسیده است، اما با اختیارات بسیار محدودتر. با توجه به اینکه دولت مودی سیاست «منافع ملی» را در پیش گرفته است، به احتمال زیاد همچنان در روند بریکس نقش خواهد داشت و از ارزهای محلی برای خرید کالاهایی مانند نفت روسیه استفاده خواهد کرد. در همین حال، ائتلاف حاکم در آفریقای جنوبی به رهبری حزب کنگره ملی آفریقا (ANC) با حزب راستگرای «ائتلاف دموکراتیک» که متعهد به امپریالیسم آمریکا و مخالف دستور کار بریکس است، ائتلاف تشکیل داده است. با احتمال پیوستن نیجریه به بلوک بریکس، مرکز ثقل بریکس در قاره آفریقا ممکن است به سمت شمال تغییر یابد.

در طول سال‌های سخت مبارزه با دولت آپارتاید در آفریقای جنوبی، لیندیوی مابوزا – که به سونو مولفه مشهور بود و عضو ANC بود – شروع به جمع‌آوری شعرهایی کرد که توسط زنان در اردوگاه‌های ANC نوشته شده بود. زنان رزمنده، معلمان، پرستاران و زنان دیگر شعرهایی را فرستادند که او در کتابی با عنوان «مالیبونگوه» («ستایش») منتشر کرد که به راهپیمایی زنان در سال 1956 در پرتوریا اشاره داشت. مابوزا (1938-2021) در مقاله مقدمه خود نوشت که در مبارزه «هیچ رمانتیسیسمی» وجود ندارد، فقط «واقعیت کوبنده» وجود دارد. این عبارت «واقعیت کوبنده» امروزه سزاوار تأمل است. هیچ چیز از پوچی به وجود نمی‌آید. باید به واقعیت ضربه زد تا چیزی خلق شود، چه یک گشایش سیاسی جدید در مکان‌هایی مانند هند و آفریقای جنوبی و چه یک معماری مالی جدید فراتر از رژیم دلار و وال استریت.

منبع: https://thetricontinental.org/es/newsletterissue/boletin-desdolarizacion-بریکس/