نشانه‌های نزدیکی

سوریه و ترکیه: اتحادیه عرب، چین، روسیه، ایران و عراق میانجی‌گری میان طرف‌های درگیر

نوشته کارین لوکفلد، بیروت

منتشر شده در یونگه ولت

ترجمه مجله هفته

تغییر توازن قدرت جهانی امکان حل و فصل درگیری‌های طولانی‌مدت را فراهم می‌کند. نزدیکی مجدد بین ترکیه و سوریه نیز نتیجه نزدیکی بین ایران و عربستان سعودی در مارس 2023 است که توسط چین، عراق، عمان و بسیاری از کشورهای دیگر میانجی‌گری شده بود. هر دو کشور ایران و عربستان سعودی – به عنوان دو وزنه سنگین سیاسی در منطقه خلیج فارس – به دلایل اقتصادی و سیاسی علاقه‌مند به آرامش بحران‌ها و درگیری‌های طولانی‌مدت هستند. هر دو کشور از ابتدای سال 2024 عضو ائتلاف کشورهای بریکس شده‌اند و روابط خود را با چین و روسیه گسترش داده و تقویت کرده‌اند. ایران همچنین عضو سازمان همکاری شانگهای (SCO) است و عربستان سعودی در این سازمان وضعیت شریک گفت‌وگو را دارد، همان‌طور که ترکیه نیز دارد. سوریه نیز مانند عربستان سعودی با چین شراکت راهبردی دارد.

علاقه ترکیه به پیوستن به بریکس، مانند دیگر کشورهای منطقه، به نزدیکی ترکیه و سوریه کمک کرده است. ایران، امارات متحده عربی و عربستان سعودی از ابتدای سال 2024 اعضای کامل بریکس هستند و سیاست منطقه‌ای خود را با چین و روسیه هماهنگ می‌کنند. در SCO این کشورها همچنین با ترکیه و کشورهای آسیای مرکزی برای هماهنگی همکاری‌های سیاسی و اقتصادی حضور دارند. امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی نیز در این میان بود که با رئیس‌جمهور روسیه ولادیمیر پوتین دیدار کرد و پوتین او را به یک بازدید رسمی از روسیه دعوت کرد. امیر پذیرفت. قطر تاکنون در کنار ترکیه از مخالفان دولت سوریه حمایت کرده است. قطر از سال 2022 شریک گفت‌وگوی SCO شده است.

در آخرین اجلاس SCO در آستانه، بر «حل عادلانه مسئله فلسطین» تأکید شد. این اتحاد با «تحریم‌های یکجانبه» مخالف است و قصد دارد صندوق سرمایه‌گذاری SCO را ایجاد کند تا کشورها را بدون وابستگی به منابع مالی غربی و خواسته‌های مرتبط با آن حمایت کند. کشورهای SCO به صورت مشترک و دوجانبه قصد دارند «معماری جدید امنیتی در اوراسیا» را ایجاد کنند.

بریکس و SCO برنامه‌ریزی می‌کنند تا از کشورهای عربی، ایران و ترکیه در تلاششان برای تثبیت منطقه بین دریای مدیترانه شرقی و خلیج فارس پس از دهه‌ها بحران و جنگ حمایت کنند. سوریه برای منطقه اهمیت راهبردی دارد، بنابراین برای ثبات این کشور، از جمله بازگشت پناهندگان سوری و بازسازی، همکاری خواهد شد.

در حالی که اسرائیل با حمایت بی‌وقفه از شرکای غربی خود در ایالات متحده، آلمان، اتحادیه اروپا و بریتانیا به حملات خود علیه غزه ادامه می‌دهد و همزمان لبنان را تهدید می‌کند که این کشور را با بمباران «به عصر حجر باز‌میگرداند»، نشانه‌های واضحی از تنش‌زدایی در سوریه و اطراف آن وجود دارد. در چارچوب اجلاس امسال سازمان همکاری شانگهای (SCO) در پایتخت قزاقستان، آستانه، رئیس‌جمهور ترکیه رجب طیب اردوغان اعلام کرد که قصد دارد رئیس‌جمهور سوریه بشار اسد را به ترکیه دعوت کند تا با هم یک «فرآیند سیاسی جدید» را آغاز کنند. اردوغان در حاشیه اجلاس SCO در 5 ژوئیه 2024 به خبرنگارانی که او را همراهی می‌کردند، گفت: «سال‌های گذشته در سوریه به همه نشان داد که باید یک مکانیزم برای یک راه‌حل دائمی ایجاد شود». رئیس‌جمهور روسیه ولادیمیر پوتین اعلام آمادگی کرده که این دیدار را میانجی‌گری کند، زمانی که خودش بازدید رسمی طولانی مدت خود از ترکیه را آغاز کند. رئیس‌جمهور سوریه اسد اصولاً آمادگی خود را برای شروع مذاکرات دوجانبه نشان داده است. با این حال، تاکنون از دیدار با اردوغان امتناع کرده بود تا زمانی که نیروهای ترکیه همچنان به اشغال اراضی سوریه در طول مرز سوریه-ترکیه ادامه دهند.

مشکل اشغال

ترکیه با نیروها و واحدهای سازمان امنیت و اطلاعات MIT خود در ادلب و چندین منطقه اشغالی از سال 2016 در اطراف الباب و جرابلس، عفرین و بین شهرهای مرزی تل ابیض و رأس‌العین حضور دارد. در این مناطق، ترکیه تاکنون از مخالفان مسلح دولت سوریه حمایت کرده و یک «ارتش ملی سوریه» را تأمین مالی می‌کند که تحت فرماندهی نیروهای مسلح ترکیه قرار دارد.

در حالی که در الباب و جرابلس از طریق میانجی‌گری روسیه نوعی همکاری بین سوریه و نیروهای تحت حمایت ترکیه وجود دارد، نیروهای اسلام‌گرای افراطی هیأت تحریر الشام (HTS) در ادلب از هرگونه گفت‌وگویی امتناع می‌کنند. ادعای آنکارا برای ایجاد یک منطقه حائل 30 کیلومتری در خاک سوریه در امتداد مرز، با فعالیت‌های سیاسی و نظامی نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها توجیه شده است. آنکارا ادعا می‌کند که این نیروها توسط حزب کارگران کردستان (PKK) رهبری می‌شوند که توسط ترکیه و اعضای ناتو به عنوان «سازمان تروریستی» فهرست شده است. آنکارا فعالیت‌های کردها در شمال سوریه را به عنوان «تهدیدی برای امنیت ملی ترکیه» توصیف می‌کند.

روزنامه سوری الوطن هفته گذشته به نقل از منابع دولتی در دمشق گزارش داد که در پایتخت عراق، بغداد، هم‌اکنون برای آغاز مذاکرات سوریه و ترکیه آماده می‌شود. هدف، «عادی‌سازی روابط دوجانبه» و توافق در مورد یک وضعیت مشترک برای منطقه مرزی بین دو کشور است. «طرف سوم» در این مذاکرات شرکت نخواهد کرد. روسیه و عراق این مذاکرات را میانجی‌گری کرده‌اند که «بدون حضور رسانه‌ها» برگزار خواهند شد. الوطن گزارش داد که نزدیکی دوجانبه دو کشور «حمایت گسترده‌ای هم در جهان عرب و هم از سوی روسیه، چین و ایران» دارد.

عراق میانجی‌گری خود را پیشنهاد می‌دهد

در حاشیه اجلاس ناتو در واشنگتن، وزیر امور خارجه عراق فؤاد حسین تأیید کرد که از «ابتکار عراق برای نزدیک کردن دو کشور» حمایت میکند. وزیر امور خارجه گفت: «روابط بین ترکیه و سوریه پیچیده است». هر دو کشور علاقه خود به نزدیکی را نشان داده‌اند و ممکن است دیداری بین رؤسای جمهور اردوغان و اسد در بغداد صورت گیرد.

ماه‌هاست که دیدارهای دوجانبه بین دیپلمات‌های ترکیه و سوریه معمولاً دور از رسانه‌ها انجام می‌شود. این دیدارها با میانجی‌گری عراق و ایران در سطح اطلاعاتی، نظامی و وزرای خارجه انجام شده است. هر دو طرف توسط متحدان خود برای رسیدن به توافقی تحت فشار قرار گرفته‌اند تا سوریه را در منطقه‌ای که از بحران‌ها و جنگ‌ها رنج می‌برد، تثبیت کنند.