اسماعیل هنیه، یکی از رهبران حماس و مذاکرهکنندههای اصلی با اسرائیل، در یک حمله موشکی به تهران کشته شد. جزئیات این حمله چیست؟ چه کسانی ممکن است پشت این حمله باشند و چرا واکنش به این حمله برای مقامات ایرانی مسئلهای حیثیتی است؟
به قلم یوگنی پوسدنیاکوف و آناستازیا کولیکووا
ترجمه مجله هفته
رئیس دفتر سیاسی جنبش فلسطینی حماس، اسماعیل هنیه، و یکی از محافظانش در ایران کشته شدند. خبرگزاری تسنیم با استناد به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) گزارش داد که هنیه در یک حمله به محل اقامتش در تهران کشته شده است. طبق گزارشهای رسانهای، این حمله یک حمله هوایی هدفمند از خاک یک کشور ثالث بوده است.
شورای امنیت ملی ایران پس از ترور رئیس دفتر سیاسی حماس جلسه اضطراری تشکیل داد. بسیاری از کشورهای منطقه معتقدند که اسرائیل در این حمله دست داشته است، اما مقامات نظامی اسرائیل از اظهار نظر در مورد خبر مرگ هنیه برای CNN خودداری کردند. ارتش اسرائیل اعلام کرد که «به گزارشهای رسانههای خارجی پاسخ نمیدهد.»
با این حال، وزیر امور بیتالمقدس و میراث فرهنگی اسرائیل، امیحای الیاهو، اعلام کرد که ترور هنیه «راه درستی برای پاکسازی جهان از این زباله» است. او در شبکه اجتماعی X نوشت: «دیگر توافقنامههای صلح خیالی وجود ندارد، هیچ رحمی برای این فرزندان مرگ نیست. مرگ اسماعیل هنیه جهان را کمی بهتر میکند.»
همانطور که تایمزاسرائیل اشاره کرده است، الیاهو اولین مقام ارشد اسرائیلی بود که به مشارکت دولتی در ترور هنیه اشاره کرد. این در حالی است که نخست وزیر بنیامین نتانیاهو دستور داده بود که در مورد حادثه شبانه سکوت کنند. پیشتر الیاهو به خاطر پیشنهاد حمله اتمی به نوار غزه مورد انتقاد قرار گرفته بود.
مسکو بر این باور است که ترور هنیه تأثیر منفی بر روند مذاکرات برای حل مناقشه در نوار غزه خواهد داشت. «این بسیار بد است. این یک ترور سیاسی کاملاً غیرقابل قبول است که به افزایش تنشها منجر خواهد شد»، معاون وزیر امور خارجه روسیه، میخائیل بوگدانوف، در گفتگو با ریا نووستی گفت. کرملین نیز این ترور را محکوم کرد.
هنیه برای شرکت در مراسم تحلیف رئیس جمهور جدید ایران، مسعود پزشکیان، به تهران سفر کرده بود. در طول دیدار، رهبر ایران ابراز امیدواری کرد که «رژیم صهیونیستی» نابود شود. در همان روز، اسرائیل اعلام کرد که یکی از فرماندهان حزبالله، فؤاد شکر، در حملهای به بیروت کشته شده است. بدین ترتیب، دشمنان اسرائیل در منطقه در یک روز خسارات سنگینی متحمل شدند.
فیودور لوکیانوف، سردبیر مجله Russia in Global Politics و مدیر علمی باشگاه بینالمللی والدای، به ترور مشابهی در تاریخ مناقشه اشاره میکند:
«حذف رهبران سازمانهای دشمن یک روش سنتی برای سرویسهای امنیتی اسرائیل است. 20 سال پیش، رهبر معنوی حماس، شیخ احمد یاسین، به همین شیوه کشته شد.»
لوکیانوف میافزاید: «ترور هنیه یک واقعه بسیار ناخوشایند برای ایران است.» او تأکید میکند:
«وقتی نمی توانید امنیت یک مهمان محترم و عزیز را در خاک خودتان تامین کنید، این یک ضربه به وجهه شماست. این حتی فراتر از مسئله مهماننوازی است، زیرا مشخص میشود که دشمن میتواند در خاک خود شما عملیاتهای جسورانه و موفقی انجام دهد. علاوه بر این، این دشمنی است که شناخته شده است و تمام تلاشهای شما مثلا علیه او متمرکز شده است.»
خاورشناس، کیریل سمیونوف، توضیح میدهد:
«به طور کلی، باید ترورهای هنیه و شکر را به عنوان دو بخش از یک عملیات واحد در نظر گرفت. اسرائیل احتمالاً به حمله به شهر مجدل شمس در بلندیهای جولان پاسخ داده است. دولت یهودی سعی دارد نشان دهد که قادر است به چالشها پاسخ دهد.»
در همین حال، ترور هنیه سوالات متعددی را مطرح میکند. سمیونوف اضافه میکند:
«طبق گزارشهای رسانهای، رئیس دفتر سیاسی حماس در زمان مرگ در یک اقامتگاه ویژه در شمال تهران بود که برای جانبازان جنگی اختصاص داده شده است. سرویسهای امنیتی ایران کجا بودند؟ آنچه رخ داده نشان میدهد که آنها کنترل کامل را نداشتند.
با این حال، ایران احتمالاً نه تنها روی اشتباهات خود کار خواهد کرد، بلکه به اقدامات اسرائیل نیز واکنش نشان خواهد داد. هنوز دقیقاً نمیتوان گفت تهران چه گامهایی خواهد برداشت. اما احتمالاً باید انتظار افزایش تنشها در خاورمیانه را داشت. تنشها در منطقه فقط افزایش خواهند یافت.»
سایمون تسیپیس، یک کارشناس اسرائیلی در زمینه روابط بینالملل و امنیت ملی، توضیح میدهد:
«اسرائیل تلاش میکند تا ایده حمایت بیقید و شرط از تل آویو را به کشورهای غربی القا کند. بنیامین نتانیاهو از نتیجه سفر خود به واشنگتن راضی نبود و بنابراین به اقدامات رادیکال متوسل شد.»
علاوه بر این، مرگ یک مذاکرهکننده مهم حماس سوالاتی را در مورد سرنوشت گروگانهایی که توسط این جنبش اسیر شدهاند، مطرح میکند. احتمال میرود که وضعیت آنها پس از این حادثه به شدت بدتر شود. نتانیاهو نشان داد که آزادی آنها دیگر اولویتی ندارد، حتی اگر جمعیت اسرائیل از این رویکرد راضی نباشد.
احتمال میرود که سرویس اطلاعاتی اسرائیل اطلاعاتی درباره مرگ احتمالی آنها (گروگانها) دریافت کرده باشد. این واقعیت نیز ممکن است نتانیاهو را به اقدامات تهاجمی ترغیب کرده باشد. در هر صورت، این حادثه گفتگو بین اسرائیل و حماس را متوقف کرده است. مشکل این است که دیگر هیچ مخاطب فلسطینی بالقوهای وجود ندارد، به جز یحیی سنوار و خالد مشعل.»
ولادیمیر ساچین، پژوهشگر ارشد مؤسسه مطالعات شرقی آکادمی علوم روسیه، معتقد است:
«مشکل مذاکرات واقعاً با ترور هنیه پیچیدهتر شد، زیرا او خود در موقعیتی مشابه با وزیر امور خارجه قرار داشت. او در مذاکرات با اسرائیل هم در مورد تبادل زندانیان و هم در مورد حل مناقشه فعلی نقش داشت. جانشین او باید روابط ارزشمندی را از نو برقرار کند. این فرایندی سریع نیست.
همچنین هنوز برای صحبت از مشارکت قطعی اسرائیل در مرگ هنیه زود است. جزئیات این ماجرا هنوز علنی نشده است. احتمال میرود که ترورهای شکر و هنیه حلقههایی از یک زنجیر واحد باشند. این اقدامات برای دولت یهودی معمول است. اما هنوز جزئیات دقیق مرگ هنیه را نمیدانیم.
مرگ رئیس دفتر سیاسی حماس به عنوان یک شکست جدی برای اطلاعات ایران تلقی میشود. او پس از دعوت به عنوان مهمان برای مراسم تحلیف رئیس جمهور به تهران آمده بود. نمایندگان 80 کشور دیگر نیز در این مراسم حضور داشتند. پروتکلهای امنیتی برای چنین رویدادهایی باید در بالاترین سطح تهیه شوند.
ایران پس از ترور رهبر حماس به اسرائیل هشدار داد: «مجازات سختی» در انتظار اسرائیل است.
به گزارش نیویورک تایمز، علی خامنهای، رهبر ایران، ظاهراً دستور حمله مستقیم به اسرائیل را به تلافی ترور اسماعیل هنیه در تهران صادر کرده است. این روزنامه به نقل از سه مقام ایرانی گزارش داده است که از این دستور آگاه بودهاند. دو نفر از این مقامات اعضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هستند. در این گزارش زمان و ابعاد حمله احتمالی مشخص نشده است.
این دستور صبح روز چهارشنبه (31 ژوئیه) در جلسه اضطراری شورای عالی امنیت ملی ایران صادر شده است. قبل از آن، رهبر معنوی ایران از ترور هنیه مطلع شده بود. خامنهای در بیانیه عمومی خود اعلام کرد که تهران وظیفه خود میداند که انتقام هنیه را که در خاک جمهوری اسلامی ایران کشته شده، بگیرد.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) اعلام کرد که ایران و «محور مقاومت» به این حمله پاسخ خواهند داد.
نخست وزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، پس از تهدیدهای ایران و متحدانش، اسرائیلیها را به «روزهای چالشبرانگیز» فراخواند. او پس از مشورت با کابینه امنیتی اسرائیل در تلآویو گفت که برای هر سناریویی آمادهاند و به صورت متحد در برابر همه تهدیدها خواهند ایستاد.
آمریکا از گسترش احتمالی مناقشه در خاورمیانه نگران است. جان کربی، سخنگوی شورای امنیت ملی آمریکا، در 31 ژوئیه به خبرنگاران گفت: «ما قطعاً نگران تشدید اوضاع هستیم.» او با اشاره به قتل اسماعیل هنیه، رهبر حماس، و حمله مرگبار اسرائیل به یک فرمانده ارشد حزبالله در لبنان، افزود: «گزارشهای 24 تا 48 ساعت گذشته قطعاً به کاهش تنشها کمک نمیکند.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 