مدتهاست که ترکیه از حماس حمایت میکند و در مصر نیز نهادهایی با آن همدردی میکنند.
لئونید ساوین (LEONID SAVIN)
ا. م. شیری
در انتظار انتقام ایران، فعال شدن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در سوریه و همچنین حملات مکرر حزبالله لبنان و شلیک موشک و پهپاد توسط حوثیهای یمن به خاک اسرائیل علیالقاعده به عنوان زنجیرۀ پیوند به دیگر کشورها محسوب نمیشود. در عین حال، در یک تصویر پیچیدهتر و گیج کنندهتر از روابط، حمایت آمریکا و انگلیس از اسرائیل در نظر گرفته شده است. اگرچه یک «محور مقاومت» وجود دارد که آمریکا و اسرائیل را دشمنان خود میداند، اما علاوه بر آن، سایر کشورها و بازیگران ممکن است درگیر تشدید تنش شوند.
در این زمینه، مایکل روبین، مقام سابق پنتاگون، در وب سایت مؤسسۀ امریکن انترپرایز، وابسته به اندیشکدۀ نئومحافظهکار نزدیک به لابی اسرائیل، میپرسد: پس از ترور اسماعیل هنیه، رئیس دفتر سیاسی حماس در ایران، عوامل مخفی اسرائیل بعداً در کجا و چه کسانی را خواهند کشت؟
در این رابطه، او از قطر و اردن نام میبرد. در عین حال میگوید: «سازمانهای اطلاعاتی اسرائیل که در سال ١٩٩٧ سعی کردند خالد مشعل، رهبر حماس را مسموم کنند، ملک حسین پادشاه اردن، اسرائیل را به قطع روابط دیپلماتیک تهدید کرد و حتی برای قربانی آنها پادزهر تهیه کرد». مواردی از کشته شدن اعضای حماس در امارات نیز اتفاق افتاده است. اما قطر، جایی که مقر حماس در آن واقع است، به نظر میرسد خارج از چارچوب اهداف تلآویو قرار دارد. دلیل اصلی شاید این باشد که امارت همانطور که میانجیگر مذاکرات بین آمریکا و طالبان ممنوعه روسیه بود، در مذاکرات بین اسرائیل و مقاومت فلسطین نیز میانجیگری میکند. علاوه بر این، یک پایگاه نظامی بزرگ آمریکا در قطر مستقر است و با توجه به روابط نزدیک آن با اسرائیل، قتل هدفمند یک نفر در این کشور میتواند ادامۀ حضور نظامی آمریکا را به خطر بیندازد.
علاوه بر قطر، ترکیه نیز در لیست هست. اما لحن اردوغان نسبت به اسرائیل اخیراً کاملاً تهاجمی شده، تا حدی که حتی خواستار حملۀ نظامی به اسرائیل شده است.
به هر حال، بین قطر و ترکیه روابط حسنه برقرار است و ترکیه، هم از اخوانالمسلمین و هم از شاخههای القاعده در سوریه حمایت میکند (القاعده و خوانالمسلمین، هر دو در روسیه ممنوع هستند و حماس در واقع شاخۀ فلسطین اخوانالمسلمین است).
به گزارش روبین، اردوغان در سال ٢٠٠۶ حماس را به ترکیه دعوت کرد. در سالهای بعد، نه تنها از حماس حمایت دیپلماتیک و مالی کرد، بلکه سعی کرد برای این گروه تسلیحات تهیه کند.
او خاطرنشان میسازد که «ممکن است ترکیه به دلیل توهم قدرت خود و عضویت در ناتو، معتقد باشد که میتواند بیمجازات عمل کند. تروریستها به استانبول و آنکارا به عنوان همان زمینهای بازی مینگرند که میتوانند در آنجا استراحت کرده، خود را دوباره جمع کنند و در برابر هواپیماهای بدون سرنشین و قاتلان در امان باشند. شاید آن روزها دیگر گذشته باشد. اردوغان نباید از چیزی شکایت کند: دولت او آشکارا مخالفان را در سراسر اروپا، خاورمیانه و آفریقا میرباید و میکشد. هنیه در تهران کشته شد. رهبر بعدی حماس، به احتمال زیاد در آنکارا کشته خواهد شد».
با این حال، اسرائیل علاوه بر کشتار هدفمند برخی از شخصیتهای سیاسی، ابزار جدی دیگری برای فشار بر ترکیه دارد. و کُردها، این ابزار هستند. اسرائیل حتی قبل از اولین شورش مصطفی بارزانی در سپتامبر ١٩۶١ از طریق تحویل سلاح و آموزش، از کُردها حمایت کرد. در آن دوره، پادشاهی ایران نیز از کُردها حمایت میکرد و تا انقلاب اسلامی با اسرائیل همکاری نزدیک داشت. تلآویو در زمان رژیم صدام حسین نیز از هر طریق ممکن به کُردهای عراق کمک میکرد و سرویسهای اطلاعاتی اسرائیل اکنون در شمال عراق احساس امنیت میکنند و سعی میکنند گروههای شیعۀ طرفدار ایران را ردیابی کنند. ناگفته نماند که شرکتهای اسرائیلی هم در آنجا فعال هستند. سرویسهای اطلاعاتی اسرائیل از طریق اقلیم کردستان به سرزمینهای ایران و عراق که در صورت وقوع یک جنگ بزرگ به یک عامل مهم تبدیل خواهند شد، دسترسی مستقیم دارند.
اگرچه کُردهای ترکیه، مانند کُردهای سوریه، با کُردهای عراق تفاوت دارند، اما امکان استفاده از استراتژی نیابتی مضاعف از سوی اسرائیل وجود دارد. و اسرائیل مهارت خود را در انجام چنین عملیاتی بارها نشان داده است.
ضمناً، عوامل موساد در سالهای گذشته بارها در خود ترکیه بازداشت شدهاند. و اخیراً رسانههای ترکیه علناً نوشتند که اسرائیل در حال برنامهریزی عملیات خود علیه اعضای حماس در ترکیه است و برای انجام آن، موساد افرادی را از میان دانشجویان فقیر استخدام کرده است.
البته، مصر را هم نباید از نظر دور داشت. سالهاست که حماس در نوار غزه از طریق تونلهای زیرزمینی سلاح و دیگر تجهیزات قاچاق میکند. جنبش اخوانالمسلمین حدود صد سال پیش در مصر بنیانگذاری شد [سال ١٩٢٩] و برغم شکست رسمی آن پس از به قدرت رسیدن ژنرال السیسی، تعداد زیادی از پیروان اخوانالمسلمین در این کشور فعالند و برخی از آنها رادیکال هستند. بعید نیست حادثۀ تیراندازی یک پلیس مصری به اتوبوس حامل گردشگران اسرائیلی در اسکندریه در اکتبر ٢٠٢٣ زیر سر همین تندروان بوده باشد.
اگرچه مقامات مصری تاکنون نسبت به عملیات تنبیهی اسرائیل در نوار غزه نسبتاً خویشتندارانه رفتار میکنند، اما در صورت تشدید درگیری، ممکن است تصمیم دیگری بگیرند. السیسی میتواند به اخوانالمسلمینهای محلی بعنوان یک گزینه، اجازه دهد تا در درگیری شرکت کنند و حتی تمام نیازمندیهای آنها را تأمین نماید و بمنظور تسکین اوضاع داخلی و خنثی کردن عناصر تندرو خطرناک، آنها را به سمت دشمن خارجی سوق دهد.
به احتمال قوی دلیل انتظار ایران این است که در حال حاضر مذاکرات چندجانبه با شرکاء، متحدان و حامیان بالقوه در خصوص انتخاب استراتژی در مقابل اسرائیل با در نظر گرفتن واکنش احتمالی دولت نتانیاهو در جریان است (به هر حال، محتمل است که چندین گزینه وجود داشته باشد – از نابود کردن برخی ژنرال اسرائیلی تا یک حملۀ ترکیبی گسترده). در عین حال، بلاتکلیفی قبل از انتخابات در آمریکا، به نفع اسرائیل بازی نمیکند و کامالا هریس در مقابل اقدامات اسرائیل در فلسطین، موضع انتقادیتری نسبت به جو بایدن اتخاذ میکند.
منتشره در: بنیاد فرهنگ راهبردی
٢١ مرداد- اسد ١۴٠٣
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 