پس از کمین مرگبار نیروهای روسی که در کنار نیروهای مالی فعالیت میکنند، دامیلولا بانجو به بررسی نگرانیها درباره احتمال تبدیل شدن بخشهایی از آفریقا به میدان جنگ نیابتی میپردازد.
دامیلولا بانجو
ترجمه مجله هفته
روسیه اوکراین را متهم میکند که با تروریستها در آفریقا متحد شده است. ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه گفت: «همکاری کییف با تروریستها تعجبآور نیست. رژیم جنایتکار زلنسکی که قادر به شکست روسیه در میدان نبرد نیست، تصمیم گرفته جبهه دومی را در آفریقا باز کند و از گروههای تروریستی در کشورهای طرفدار روسیه در این قاره حمایت کند.»
با این حال، به گفته کارشناسان، ممکن است اوکراین از کتاب بازی روسیه الهام گرفته باشد.
گزارشهای رسانهای سال گذشته ادعا کردند که مزدوران روسی گروه شبهنظامی نیروهای پشتیبانی سریع (RSF) را که در جنگ داخلی سودان علیه نیروهای مسلح سودان (SAF) میجنگد، مسلح کردهاند. در پی آن، گزارش شد که اوکراین با SAF متحد شده است.
تحقیقات CNN بعداً نشان داد که نیروهای ویژه اوکراینی احتمالاً پشت یک سری حملات پهپادی علیه RSF در نزدیکی خارطوم، پایتخت سودان، بودهاند.
با این حال، کارشناسان اشاره میکنند که بعید است اوکراین و روسیه بخواهند جنگ نیابتی در آفریقا به راه بیندازند. جین بولدن، متخصص روابط بینالملل و مطالعات امنیتی در کالج نظامی سلطنتی کانادا، گفت که اوکراین به سختی میتواند جنگ را در کشور خود ببرد، چه رسد به حفظ جبهه دیگری در قارهای دیگر. [بسیاری از گزارشهای غربی و اوکراینی اکنون اذعان میکنند که اوکراین در واقع در حال باختن جنگ است.]
بولدن گفت: «استفاده قابل توجه از منابع در جای دیگر ضد تولیدی خواهد بود. این تصویر عمومی خوبی برای اوکراین نیست. بنابراین، در هر زمینهای که به آن نگاه کنیم، مزیت کلی بزرگی وجود ندارد.»
اخیراً سرویس اطلاعات نظامی اوکراین ادعا کرده است که در کمین بزرگ و هماهنگشدهای با شورشیان طوارق شرکت داشته است که در آن سربازان روس کشته شدند. این سربازان در کنار نیروهای مسلح مالی در این کشور فرانکوفون غرب آفریقا عملیات میکردند.
این ادعا نگرانیهایی را مبنی بر تبدیل شدن بخشهایی از آفریقا به میدانهای جنگ نیابتی بین روسیه و اوکراین برانگیخته است.
در حالی که جنگ در اوکراین ادامه دارد، ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، به دنبال پیروزیهای بیشتری فراتر از میدان نبرد سرسخت خط مقدم کشورش است. چندین تحلیلگر میگویند که موفقیت ظاهری در مالی ممکن است عمدتاً جنبه تبلیغاتی داشته باشد. (منبع: PassBlue)
برخی معتقدند اوکراین مسئولیت حملهای را که در پایان ماه ژوئیه در مالی رخ داد و در آن ادعا میشود ۸۴ مزدور روس کشته شدند، بر عهده گرفته است. هدف از این حمله، کسب یک پیروزی نمادین علیه روسیه بود، اما ممکن است اوکراین مستقیماً در آن دخیل نبوده باشد. این کمین در تینزواتن، نزدیک مرز الجزایر رخ داد.
کشتار اعضای شبهنظامیان سپاه آفریقا – که بسیاری از آنها اعضای سابق گروه خصوصی واگنر بودند و تحت فرماندهی وزارت دفاع روسیه میجنگیدند – حدود یک هفته قبل از حمله ناگهانی نیروهای اوکراینی به کورسک در روسیه، نزدیک مرز شمال شرقی اوکراین رخ داد. این اشغال از ۶ اوت تاکنون ادامه دارد.
اولف لیسینگ، مدیر برنامه منطقهای صحرای بنیاد کنراد آدنوئر(اندیشکده وابسته به حزب دموکرات مسیحی)، یک اندیشکده سیاسی آلمانی با دفتر در باماکو، پایتخت مالی، گفت: «اوکراین با دیدن اینکه تعداد زیادی از مزدوران روس کشته شدهاند، فرصتی برای حمله به روسیه در جنگ اطلاعاتی میبیند.»
وی افزود: «شاید این شورشیان طوارق آموزش دیده یا تجهیز شده باشند، اما من فکر نمیکنم اوکراین مستقیماً درگیر بوده باشد. آنها فقط فرصتی مغتنم شمردند تا به روسیه حمله کنند و آن را به عنوان متجاوزی که مزدور به مالی میفرستد، نشان دهند.»
طوارقهای مالی، یک اقلیت کوچنشین در این کشور، در چارچوب «چارچوب راهبردی ملی برای دفاع از مردم آزاواد» سازماندهی شدهاند و با گروههای اسلامگرای دیگری از جمله القاعده در مغرب اسلامی (AQIM) متحد شدهاند. این کوچنشینان عمدتاً در شمال زندگی میکنند و از سال ۲۰۱۱ به طور مشترک یک جنبش جداییطلب را رهبری میکنند.
شورای امنیت سازمان ملل در سال ۲۰۱۳ یک مأموریت صلحبانی به مالی اعزام کرد تا در حالی که این کشور به همراه نیروهای فرانسوی علیه طوارقها و سایر شورشیان میجنگید، به آن ثبات ببخشد. این مأموریت در دسامبر ۲۰۲۳ به درخواست دولت نظامی مالی که از سال ۲۰۲۱ کنترل کشور را در دست دارد، مالی را ترک کرد.
اما شورشیان طوارق بیش از یک دهه شمال مالی را کنترل میکردند تا اینکه ارتش مالی با کمک شبهنظامیان روس که در سال ۲۰۲۱ توسط رئیسجمهور موقت، سرهنگ آسیمی گوئیتا دعوت شده بودند، اندکی پس از خروج مأموریت سازمان ملل، یک عملیات تهاجمی را آغاز کرد. این پیشروی، شورشیان را از کیدال بیرون راند و پس از آن روسها ممکن است کنترل بزرگترین معدن طلای دستی مالی را در دست گرفته باشند.
به گفته کارشناسان، هدف روسیه در مالی و سایر نقاط آفریقا که درگیر درگیریهای داخلی یا شورشهای مسلحانه هستند، دسترسی به ذخایر عظیم طلا و سایر مواد معدنی و مقابله با نفوذ غرب است.
استراتژی روسیه به کرملین اجازه داده است که از تحریمهای غربی اجتناب کرده و جنگ خود را در اوکراین تامین مالی کند. گزارش «طلای خونین»، یک برنامه تحقیقاتی مستقر در واشنگتن، دریافت که روسیه از زمان حمله گسترده خود به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، بیش از ۲.۵ میلیارد دلار از طریق تجارت طلا در آفریقا درآمد کسب کرده است.
طبق گزارشهای اخیر رسانهها، شش تبعه لهستانی که در شمال نیجریه تظاهرات میکردند و پرچم روسیه را به دست داشتند، توسط مقامات دستگیر شدند. تظاهرکنندگان نیجریایی در این منطقه نیز پرچم روسیه را در دست داشتند.
با این حال، وزارت امور خارجه لهستان به پاسبلو اعلام کرد که «شش دانشجوی مطالعات آفریقا و استاد آنها از دانشگاه ورشو که در شهر کانو در شمال نیجریه دستگیر شدهاند، سالم و سلامت هستند». لهستانیها نگفتند که چرا دانشجویان پرچم روسیه را در دست داشتند.
کارشناسان منطقهای تردید دارند که طوارقها در مقیاس قابل توجهی با اوکراینیها همکاری کنند.
با این حال، اندری یوسوف، سخنگوی سرویس اطلاعاتی اوکراین، در ۲۹ ژوئیه در تلویزیون ملی به این موضوع مباهات کرد که اوکراین به شورشیان طوارق، که به عنوان چارچوب راهبردی دائمی برای صلح، امنیت و توسعه (CSP-PSD) نیز شناخته میشوند، در کیدال کمک کرده است تا به نیروهای روسی که به همراه سربازان مالی علیه القاعده و سایر جهادیها میجنگیدند، حمله کنند.
طبق گفته طوارقها، در این حمله حداقل ۴۷ سرباز مالی و ۸۴ مزدور روس کشته شدند.
اختلافات دیپلماتیک
اظهارات یوسوف خشم دولت مالی را برانگیخت و در سایر نقاط منطقه ساحل نگرانی ایجاد کرد که جنگ روسیه و اوکراین به این قاره سرایت کند. (اوکراینیها قبلاً در سودان علیه روسها جنگیدهاند.)
اگرچه کییف تلاش کرد از موضع خود عقبنشینی کند، اما ادعای یوسوف منجر به یک اختلاف دیپلماتیک شد که تلاشهای اوکراین برای ایجاد روابط چندجانبه در آفریقا – که اولویت سیاست خارجی زلنسکی است – را تضعیف میکند. از آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲، او تلاش کرده است تا حضور دیپلماتیک اوکراین در آفریقا را گسترش دهد تا نفوذ روسیه را کاهش دهد و احتمالاً دسترسی آن به منابع این قاره را که برای تامین مالی جنگش استفاده میشود، مسدود کند.
۵۴ کشور این قاره تا حد زیادی از طرفداری از روسیه در جنگ اوکراین خودداری کردهاند. این بیطرفی تقریباً شامل نیمی از کشورهای آفریقایی میشود که در قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در مارس ۲۰۲۲ که روسیه را به دلیل حمله به اوکراین محکوم میکرد، رأی ممتنع دادند.
علاوه بر این، ۲۴ و ۲۷ کشور آفریقایی به ترتیب از قطعنامهای که روسیه را از شورای حقوق بشر تعلیق میکرد و قطعنامهای که روسیه را ملزم به پرداخت غرامت جنگی به اوکراین میکرد، خودداری کردند.
لیسینگ گفت که اوکراین مالی و روابط آن با روسیه را دست کم گرفته است. او گفت: «آنها کاملاً اشتباه محاسبه کردند.» «با حمایت از شورشیان طوارق، اوکراین کشورهایی مانند مالی، نیجر و بورکینافاسو که روابط نزدیکی با روسیه دارند، را وادار کرده است تا موضع سختتری در برابر کشورهای غربی که از آنها انتقاد میکنند، اتخاذ کنند.»
مالی و نیجر، کشور دیگری در غرب آفریقا که از سال ۲۰۲۳ توسط یک دولت نظامی پس از کودتا اداره میشود، نیز اعلام کردند که روابط دیپلماتیک خود را با اوکراین قطع خواهند کرد. آنها اعلام کردند که این کار از روی همبستگی «با دولت و مردم مالی» انجام میشود.
وزارت امور خارجه اوکراین در ۵ اوت در بیانیهای اعلام کرد که تصمیم مالی برای قطع روابط دیپلماتیک با اوکراین «کوربینانه و عجولانه» است.
سنگال نیز از سفیر اوکراین خواست تا در مورد دخالت دولت او در مالی توضیح دهد. کمیسیون اقتصادی کشورهای غرب آفریقا (اکوواس)، مهمترین نهاد این سازمان، حمله اوکراین به مزدوران روسی که به مالی در مبارزه با طوارقها کمک میکنند را «شدیداً محکوم» کرده است.
یایا حبیب سیسکو، کاردار مأموریت مالی در سازمان ملل، در ۵ اوت نامهای به رئیس دورهای شورای امنیت سازمان ملل ارسال کرد و در آن قصد خود را برای قطع روابط با اوکراین اعلام کرد و از او خواست این نامه را به سایر اعضای شورا ارسال کند.
در این نامه که به رئیس شورا، مایکل ایمران کانو از سیرالئون، ارسال شده و از فرانسوی به انگلیسی ترجمه شده است، آمده است: «مالی حمایت اوکراین را حمایت از تروریسم میداند.»
در این نامه به نشست شورای امنیت فراخوان داده نشد و روسیه به عنوان عضو دائم احتمالاً از برگزاری نشست برای دور نگه داشتن حمله تحقیرآمیز از انظار عمومی جلوگیری میکند. با این حال، هیئت روسیه در سازمان ملل در ۱۳ اوت جلسهای عمومی درباره حمله اوکراین به کورسک برگزار کرد.
لسینگ پذیرش مسئولیت کمین توسط اوکراین را اشتباه دانست، زیرا این کشور در تلاش برای تقویت روابط در آفریقاست. دمیترو کولبا، وزیر امور خارجه اوکراین، به تازگی سفری به مالاوی، زامبیا و موریس برای جلب حمایت از اوکراین، از جمله صادرات احتمالی غلات به این کشورها، به پایان رسانده بود.
کرملین خود را به عنوان جایگزینی برای قدرتهای غربی معرفی کرده که به طور فزایندهای با رهبران آفریقایی خواستار روابط برابرتر درگیر میشوند. مالی در سال ۲۰۲۲ به دلیل اتهامات استعمارنو و سیاستهای پدرسالارانه، فرانسویها را اخراج کرد.
اخیراً نیجر از نیروهای آمریکایی که با داعش و گروه مرتبط با القاعده به نام جماعت نصرت الاسلام والمسلمین (JNIM) میجنگیدند، خواست تا خارج شوند. نیجر اکنون از مزدوران روسی برای مبارزه با شورشیان استفاده میکند.
بورکینافاسو، سومین عضو اتحاد تازه تأسیس کشورهای ساحل که مالی و نیجر نیز عضو آن هستند، پس از خروج از اکوواس، روابط خود با روسیه را که به دوران پس از جنگ جهانی دوم بازمیگردد، احیا کرده است.
اگرچه گزارشی از فعالیت گروه واگنر یا آفریکاکورپس در اوآگادوگو، پایتخت بورکینافاسو، وجود ندارد، اما نمادها و زبان روسی در سراسر شهر به وضوح قابل مشاهده است.
برنامه روسیه برای آفریقا
تحلیلگران امنیتی معتقدند که روسیه طرح خود برای فعالیت در آفریقا را در جمهوری آفریقای مرکزی تکمیل کرده است. گروه واگنر در سال 2018 به درخواست فوستن-آرشانج توادرا، رئیس جمهور، برای کمک به مبارزه با گروههای شورشی وارد این کشور شد.
این شبهنظامیان که اکنون به سپاه آفریقا معروفند، به همراه ماموریت حفظ صلح سازمان ملل (مینوسکا) و نیروهای نخبه شخصی رئیس جمهور، از امنیت او نیز محافظت میکنند.
تحلیلگران در مصاحبه با پَسبلو اظهار داشتند که اوکراین با کشتن مزدوران روس در مالی ممکن است پیروزی نمادینی کسب کرده باشد، اما بعید است که وارد جنگ چندجانبه با روسیه شود.
رایان کامینگز، کارشناس ارشد برنامه آفریقا در مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی (CSIS)، گفت که اوکراین ممکن است به روسیه سیگنال داده باشد که میتواند جنگهای نیابتی را نیز در آفریقا انجام دهد، اما هیچ مدرکی دال بر حمایت گسترده کیف از شورشیان وجود ندارد.
کامینگز گفت: «من همچنان در مورد مشارکت اوکراین در مالی شک دارم، به خصوص با توجه به اینکه شبهنظامیان طوارق به خوبی تجهیز شدهاند و از سطح بالایی از هوش محلی برخوردار هستند.» او افزود: «لزوماً آنها برای تلفاتی که ایجاد کردهاند، نیازی به کمک خارجی ندارند.»
دامیلولا بانجو خبرنگار PassBlue است.
این مقاله از PassBlue است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 