کودتا‌ها در آمریکای لاتین

پابلو رویز

تلاش‌ها برای کودتا و کودتاهای نظامی همچنان در آمریکای لاتین ادامه دارد و پشت سر آنها همیشه همان‌ها هستند: مخالفان راست‌گرا، اشراف‌زادگان، شرکت‌های بزرگ، نظامیان و ایالات متحده که همچنان به دنبال حفاظت از منافع خود هستند و مانع از هرگونه تحول اجتماعی به نفع مردم ما می‌شوند.
بی‌بی‌سی در ژوئن گذشته عنوان کرد که بولیوی «کشوری با بیشترین تلاش برای کودتا» از سال 1950 است، این در زمینه رویدادهای 26 ژوئن امسال بود که گروهی از نظامیان به دفتر ریاست‌جمهوری در میدان موریو یورش بردند با قصد سرنگونی لوئیس آرسه و تصاحب قدرت.

این تلاش کودتایی توسط فرمانده کل ارتش بولیوی، خوان خوزه زونیگا ماسیاس، رهبری می‌شد که چند روز قبل گفته بود که اوو مورالس «دیگر نمی‌تواند رئیس‌جمهور این کشور باشد» و در صورت لزوم اجازه نخواهد داد مورالس قانون اساسی را زیر پا بگذارد. او همچنین گفت که نیروهای مسلح «بازوی مسلح مردم، بازوی مسلح میهن هستند». در طول این تلاش کودتا گفت که قصد دارد دموکراسی را بازسازی کند و ارتش هم بسیار شجاعانه رفتار خواهد کرد.
تلاش برای کودتا، همانطور که مشخص است، شکست خورد و مسئولان آن بازداشت شدند. این تلاش کودتایی برخلاف کودتای 2019 در بولیوی، در این مرحله شورشیان از حمایت همه نیروهای مسلح برخوردار نبودند و صحنه مساعدی برای انتظارات آنها وجود نداشت.
به یاد داشته باشیم که در سال 2019، فرمانده وقت ارتش، ویلیامز کالیمان، فارغ‌التحصیل مدرسه آمریکاها، اوو مورالس را در شرایط بوجود آوردن خشونت و بی‌ثباتی ناشی از اتهامات دروغین تقلب در انتخابات، مجبور به استعفا کرد.
واقعیت این است که در درون نیروهای مسلح بولیوی، همچنان شواهدی از وجود نظامیان طرفدار گذشته و دکترین امنیت ملی آمریکا که به نیروهای آمریکای لاتین تزریق شده، وجود دارد. بسیار محتمل است که در آینده شاهد تلاش‌های دیگری برای کودتا باشیم اگر تدابیر لازم اتخاذ نشود و وحدت جنبش به سوی سوسیالیسم (MAS) تقویت و حفظ نشود.

در ونزوئلا، پس از انتخابات ریاست‌جمهوری 28 ژوئیه گذشته، دولت اعلام کرده است که در حال حاضر تلاشی برای کودتا توسط مخالفان به رهبری ماریا کورینا ماچادو در جریان است که همانطور که در گذشته بارها اتفاق افتاده است، نتایج انتخابات را به رسمیت نشناخته‌اند. در حالی که ادعا می‌شود در ونزوئلا یک دیکتاتوری وجود دارد، آنها در فرآیندهای مختلف انتخاباتی گذشته شرکت کرده‌اند. به عنوان مثال، در سال 2021 مخالفان 3 استانداری و 59 شهرداری را در ونزوئلا کسب کردند و احزاب مخالف می‌توانند به طور قانونی فعالیت کنند و نامزدهای خود را در فرآیندهای انتخاباتی مختلف معرفی کنند.

در ونزوئلا، همانطور که می‌دانیم، این اولین بار نیست که تلاش می‌شود دولت بولیواری را با زور سرنگون کنند. در 11 آوریل 2002، قدرت را تصرف کردند اما چند روز بعد شکست خوردند.
در دهه گذشته، بخش افراطی‌تر مخالفان ونزوئلایی به تلاش‌های خود برای سرنگونی دولت از طریق اعتراضات خشونت‌آمیز، گاردهای شورشی، ورود مزدوران، حملات تروریستی به زیرساخت‌های دولتی و حتی تلاش برای ترور رئیس‌جمهور نیکلاس مادورو ادامه داده‌اند. با این حال، راست ونزوئلا نه توانسته دولت را شکست دهد و نه از حمایت گسترده مردم برای رسیدن به قدرت برخوردار شود.

همچنین، بیش از 900 تحریم که ایالات متحده علیه ونزوئلا وضع کرده، خفقان اقتصادی، جنگ ترکیبی طولانی مدت علیه این کشور، از جمله تأمین مالی مخالفان و اقدامات خشونت‌آمیز، عناصر قابل توجهی بوده‌اند که برای «ایجاد شرایط» لازم در ونزوئلا (همانطور که در دهه 1970 علیه دولت سالوادور آلنده در شیلی انجام دادند) برای یک انفجار اجتماعی توسعه داده‌اند، اما این برنامه به دلیل وحدت، آگاهی و سیاسی‌شدن در نیروهای مسلح و بخش مهمی از جامعه ونزوئلا که همچنان به ادامه انقلاب بولیواری رأی می‌دهند، کارساز نبوده است.
به خاطر بسپاریم که در دهه‌های اخیر در آمریکای لاتین چه تلاش‌ها و کودتاهایی رخ داده است:

در ونزوئلا، در 12 آوریل 2002، مخالفان با حمایت نظامیان، کودتایی را به انجام رساندند و رئیس‌جمهور هوگو چاوز را با زور از قدرت برکنار کردند. در میان دست‌اندرکاران، ژنرال افرائین واسکز و ژنرال رامیرز پووِدا، فارغ‌التحصیلان مدرسه آمریکاها، حضور داشتند. این یک تلاش کودتای شهروندی-نظامی بود که تقریباً 48 ساعت به طول انجامید و شکست خورد.
در هائیتی، در 29 فوریه 2004، ژان-برتران آریستید، رئیس‌جمهور منتخب هائیتی، توسط یک گروه نیروهای ویژه آمریکایی با حمایت فرانسه ربوده شد. در برابر افکار عمومی گفته شد که آریستید داوطلبانه استعفا داده است.
در هندوراس، در 28 ژوئن 2009، رئیس‌جمهور مانوئل زلایا ربوده و به کاستاریکا فرستاده شد. در میان مسئولان کودتا، رئیس ستاد مشترک ارتش، رومئو واسکز ولاسکز، و رئیس نیروی هوایی، ژنرال لوئیس پرینس سوازو، هر دو فارغ‌التحصیل مدرسه آمریکاها، حضور داشتند. کودتا شهروندی-نظامی بود که توسط کنگره هندوراس با اکثریت راست‌گرا تأیید شد.
در اکوادور، در 30 سپتامبر 2010، رئیس‌جمهور رافائل کوره‌ا برای چند ساعت ربوده شد در تلاشی برای کودتا. اگرچه این تلاش شکست خورد، ایالات متحده، آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID) و سایر آژانس‌های آن همچنان تلاش می‌کردند تا برای ایجاد بی‌ثباتی اجتماعی علیه دولت مردمی و بازگرداندن وضعیت نئولیبرالی تلاش کنند. در نهایت موفق شدند رافائل کوره‌‌ا را به لحاظ قضایی محاکمه کنند تا دیگر به عنوان نامزد در انتخابات ریاست‌جمهوری آینده شرکت نکند و اکنون اکوادور یکی از کشورهایی است که بیشترین کمک نظامی را از ایالات متحده دریافت می‌کند.
در پاراگوئه، در 22 ژوئن 2012، سنا به سرعت محاکمه‌ای را علیه رئیس‌جمهور فرناندو لوگو انجام داد و او را با این استدلال که مسئول درگیری‌های بین دهقانان و پلیس در کوروگوآتی که منجر به کشته شدن هفده نفر شد، برکنار کرد. بر اساس تحقیقات بعدی مشخص شد که دستور آن را پائولینو روخاس، فرمانده پلیس ملی پاراگوئه که در FBI آموزش دیده و روابط نزدیکی با آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID) داشت، صادر کرده است. صحنه‌ای ایجاد شد، از آن استفاده شد و بدون امکان دفاع، رئیس‌جمهوری که به طور دموکراتیک انتخاب شده بود، برکنار شد.

در برزیل، در 31 اوت 2016، پس از یک «استیضاح»، سنای برزیل با 61 رأی در مقابل 20 رأی، به طور رسمی دیلما روسف، رئیس‌جمهور را به اتهام «جرائمی ساختگی» برکنار کرد. سه سال قبل از آن، در سپتامبر 2013، لیلیانا آیالده که هنگام استیضاح فرناندو لوگو توسط سنا در پاراگوئه سفیر بود، به سفارت ایالات متحده در برزیل منصوب شد. دیلما روسف، رئیس‌جمهور وقت، آن زمان گفت: «در گذشته با سلاح و امروز با رتوریک حقوقی، دوباره قصد تعرض به دموکراسی و حاکمیت قانون را دارند.»
در بولیوی، 10 نوامبر 2019، با ادعای تقلب در انتخابات و ایجاد فضای خشونت اجتماعی (همانطور که در ونزوئلا دیده‌ایم) موفق شدند اوو موراس، رئیس‌جمهور را برکنار کنند. ایالات متحده بلافاصله ژانین آنِز، یک سناتور راست‌گرا را که ریاست‌جمهوری را بر عهده گرفت، به رسمیت شناخت.
در بیانیه‌ای از سوی SOA Watch آمده بود که:
«حداقل 6 فارغ‌التحصیل مدرسه آمریکاها و/یا موسسه همکاری امنیتی آمریکای لاتین (SOA/WHINSEC) در کودتای بولیوی نقش داشتند. شخصی که در این کودتا نقش داشت، ژنرال کالیمان، فارغ‌التحصیل SOA/WHINSEC است که در سال‌های 2003 و 2004 دوره «فرماندهی و ستاد» را در فورت بنینگ، ایالات متحده گذرانده است.
آموزش در SOA/WHINSEC برای آینده‌نگران نظامی به‌طور خاص به منظور ایجاد ارتباطی بین ایالات متحده و افسران نظامی رده‌بالا طراحی شده است تا اهداف ایالات متحده را تحقق بخشد. همان‌طور که فرمانده WHINSEC اخیراً گفته است، «روابطی که در اینجا ساخته شده» به آنها کمک می‌کند » این گونه کارها را انجام دهند».
در هائیتی، در 17 ژوئیه 2021، رئیس‌جمهور هائیتی، جوونل مویس، ترور شد. در میان افرادی که در این اقدام دخیل بودند، تعدادی از مزدوران کلمبیایی، که قبلاً در مدرسه آمریکاییها آموزش دیده بودند، حضور داشتند.
در پرو، در 7 دسامبر 2022، رئیس‌جمهور پدرو کاستیلو اعلام کرد که کنگره جمهوری را منحل خواهد کرد و انتخابات پارلمانی جدیدی برگزار خواهد کرد. با این حال، او به اتهام «ناتوانی اخلاقی» برکنار شد و از سوی همان کنگره‌ای که در همان روز قصد داشت به برکناری او رأی دهد، به کودتا متهم شد. بسیاری بر این باورند که این کاستیلو بود که قربانی یک کودتا شد، زیرا اجازه ندادند او به درستی حکومت کند و به زودی قرار بود او را برکنار کنند. به یاد داشته باشیم که در سال 2019، رئیس‌جمهور وقت، مارتین ویسکارا، همان اقدام را انجام داد و کنگره پرو را منحل کرد بدون اینکه به عنوان یک کودتاچی متهم شود. بر خلاف کاستیلو، ویسکارا از حمایت کامل نیروهای مسلح و پلیس ملی برخوردار بود. در حال حاضر، کاستیلو همچنان در زندان است و دینا بولوارته، که جانشین او شد، هنوز در قدرت است و تا کنون انتخاباتی ریاست‌جمهوری برگزار نکرده است. ایالات متحده نیز حضور نظامی قوی در پرو دارد.
در برزیل، در 8 ژانویه 2023، گروه بزرگی از معترضان راست‌گرا تلاش کردند تا کاخ پلانالتو، جایی که سه قوه دولت برزیل فعالیت می‌کنند، را تصرف کنند. این اقدام در حمایت از ژائیر بولسونارو انجام شد که شکست خود در انتخابات را به رسمیت نشناخته بود. اگرچه در زمان حملات بولسونارو در ایالات متحده بود، یک تحقیق پلیسی او را در چندین جلسه با مشاوران و نظامیان برای بحث در مورد امکان کودتا قرار داده است. به یاد داشته باشیم که در دوران حکومت بولسونارو، روابط نظامی با ایالات متحده افزایش یافته و این روابط همچنان ادامه دارد که این موضوع تهدیدی برای دموکراسی برزیل به شمار می‌رود.

آموزش نظامی ایالات متحده به نیروهای آمریکای لاتین و تأمین مالی آژانس توسعه بین‌المللی ایالات متحده (USAID)، بنیاد ملی برای دموکراسی (NED) و دیگر نهادها به سازمان‌های غیردولتی، احزاب سیاسی، گروه‌های مخالف و رسانه‌های غالب، ابزارهایی هستند که ایالات متحده برای پیشبرد برنامه‌های خود، بی‌ثبات کردن دولت‌های پیشرو و در صورت لزوم، حمایت و تحریک کودتاها در آمریکای لاتین استفاده می‌کند.

علاوه بر این، آکادمی بین‌المللی اجرای قانون (ILEA) ایالات متحده که در السالوادور فعالیت می‌کند و در آن پلیس‌ها، دادستان‌ها و قضات آمریکای لاتین آموزش می‌بینند، ابزاری برای جنگ حقوقی یا «لاوفیر» به منظور محاکمه، قضایی کردن و جرم‌انگاری رهبران اجتماعی و رئیس‌جمهورهای پیشرو در سرتاسر قاره ما به شمار می‌رود، با هدف حذف آنها از صحنه و بازگرداندن وضعیت نئولیبرالی.

همان‌طور که مشاهده کردیم، تلاش‌ها و کودتاهای نظامی در آمریکای لاتین ادامه دارد و پشت سر آنها همان نیروهای همیشگی قرار دارند: مخالفان راست‌گرا، اشراف‌زادگان، شرکت‌ها، نظامیان و ایالات متحده که همچنان به دنبال حفاظت از منافع خود هستند و مانع از هرگونه تحول اجتماعی به نفع مردم ما می‌شوند.

پابلو رویز عضو نهاد نظارت بر تعطیلی مدرسه های نئولیبرالی آمریکایی در شیلی است.