تنها یک شب برای ساختن استحکامات باقی مانده است: سی و هشتمین خبرنامه (۲۰۲۴)

دوستان عزیز،

با درود از دفتر انستیتو تحقیقاتی سه قاره.

نشانه‌های اخیر حاکی از آن است که ناتو ممکن است به اوکراین اجازه دهد از موشک‌های ارائه شده توسط غرب برای حمله به خاک روسیه استفاده کند. این امر نشان‌دهنده تشدید جدی درگیری خواهد بود.

در ۱۳ سپتامبر، در یک نشست در واشنگتن دی سی، جو بایدن رئیس جمهور آمریکا و کئیر استارمر نخست وزیر بریتانیا اشاره کردند که شلیک موشک‌های ارائه شده توسط غرب به خاک روسیه توسط اوکراین قابل قبول خواهد بود. هنوز تصمیم رسمی اعلام نشده است، اما مشخص است که گفتگو میان کشورهای عضو ناتو به کدام سمت می‌رود. پس از بازگشت استارمر – که میزان محبوبیتش در میان رأی دهندگان ۲۲ درصد است – به لندن، وزیر امور خارجه او دیوید لمی به مطبوعات گفت که دولت بریتانیا در حال گفتگو با سایر متحدان درباره لغو محدودیت‌های استفاده اوکراین از موشک‌های استورم شدو ارائه شده توسط بریتانیا علیه روسیه است. سر جان مک‌کول، یک افسر ارشد بازنشسته ارتش بریتانیا، پا را فراتر گذاشت و اظهار داشت که این موشک‌ها در نهایت علیه روسیه استفاده خواهند شد، اما به تنهایی اوکراین را قادر به پیروزی نخواهند کرد. به عبارت دیگر، این مردان (بایدن، استارمر و مک‌کول) با آگاهی کامل از اینکه این موشک‌ها روند جنگ را تغییر نخواهند داد، حاضرند خطر تعمیق درگیری را بپذیرند.

ولودیمیر زلنسکی رئیس جمهور اوکراین، استفاده از موشک‌های ارائه شده توسط غرب را به موضوع اصلی گفتگوهای خود با رهبران جهان تبدیل کرده و مدعی است که اگر به ارتش او اجازه شلیک موشک‌های استورم شدو (از بریتانیا)، اسکالپ (از فرانسه) و آتاکمز (از آمریکا) داده شود، اوکراین قادر خواهد بود پایگاه‌های نظامی روسیه در خاک روسیه را هدف قرار دهد. چراغ سبز ناتو برای استفاده از این سه سیستم موشکی که قبلاً توسط کشورهای عضو ناتو به اوکراین تحویل داده شده‌اند، تشدید قابل توجهی خواهد بود: اگر اوکراین از این موشک‌ها برای حمله به روسیه استفاده کند و روسیه با حمله به کشورهای ارائه دهنده موشک‌ها تلافی کند، این امر ماده ۵ منشور ناتو (۱۹۴۹) را فعال خواهد کرد و همه کشورهای عضو ناتو را مستقیماً وارد جنگ خواهد کرد. در چنین سناریویی، چندین قدرت هسته‌ای (آمریکا، بریتانیا، فرانسه و روسیه) انگشت خود را روی دکمه هسته‌ای خواهند داشت و می‌توانند سیاره را به مسیر نابودی آتشین بکشانند.

در دسامبر ۲۰۲۱، روسیه و ایالات متحده مجموعه‌ای از مشاوره‌ها را برگزار کردند که حتی در آن ساعت دیر هنگام می‌توانست از بروز درگیری در اوکراین جلوگیری کند. خلاصه‌ای از آن بحث‌ها برای برجسته کردن مسائل کلیدی زیربنایی درگیری حیاتی است:

۱. ۷ دسامبر ۲۰۲۱. جو بایدن رئیس جمهور آمریکا و ولادیمیر پوتین رئیس جمهور روسیه یک کنفرانس ویدئویی دو ساعته برگزار کردند. گزارش کاخ سفید که تنها یک پاراگراف است، بر تحرکات نیروهای روسیه در مرز اوکراین متمرکز شده است. خلاصه کرملین کمی طولانی‌تر است و نکته‌ای را مطرح کرد که ایالات متحده آن را نادیده گرفته است: «ولادیمیر پوتین نسبت به انداختن مسئولیت بر دوش روسیه هشدار داد، زیرا این ناتو بود که تلاش‌های خطرناکی برای استقرار در خاک اوکراین و افزایش توانایی‌های نظامی خود در امتداد مرز روسیه انجام می‌داد. به همین دلیل است که روسیه مشتاق دریافت تضمین‌های قابل اعتماد و قانونی است که احتمال گسترش ناتو به سمت شرق و استقرار سیستم‌های تسلیحاتی تهاجمی در کشورهای همسایه روسیه را رد کند.»

۲. ۱۵ دسامبر ۲۰۲۱. سرگئی ریابکوف معاون وزیر امور خارجه روسیه با کارن دانفرید دستیار وزیر امور خارجه آمریکا در امور اروپا و اوراسیا در مسکو دیدار کرد. بیانیه مطبوعاتی روسیه که پس از جلسه منتشر شد، گفت که «آنها بحث مفصلی درباره تضمین‌های امنیتی در زمینه تلاش‌های مداوم آمریکا و ناتو برای تغییر وضعیت نظامی و سیاسی اروپا به نفع خود داشتند.»

۳. ۱۷ دسامبر ۲۰۲۱. روسیه پیش‌نویس معاهده‌ای بین خود و ایالات متحده و همچنین پیش‌نویس توافق‌نامه‌ای با ناتو را منتشر کرد. هر دو متن به وضوح نشان می‌دادند که روسیه به دنبال تضمین‌های امنیتی محکم در برابر هرگونه بی‌ثبات‌سازی وضع موجود در غرب خود است. در این متون، اظهارات صریح و مهمی درباره موشک‌ها و سلاح‌های هسته‌ای وجود دارد. پیش‌نویس معاهده می‌گوید که نه آمریکا و نه روسیه نباید «موشک‌های میان‌برد و کوتاه‌برد مستقر در زمین را خارج از سرزمین‌های ملی خود و همچنین در مناطقی از سرزمین‌های ملی خود که از آنجا چنین سلاح‌هایی می‌توانند اهداف را در سرزمین ملی طرف دیگر مورد حمله قرار دهند، مستقر کنند» (ماده ۶) و اینکه هر دو طرف باید «از استقرار سلاح‌های هسته‌ای خارج از سرزمین‌های ملی خود خودداری کنند» (ماده ۷). پیش‌نویس توافق‌نامه با ناتو می‌گوید که هیچ یک از کشورهای ناتو نباید «موشک‌های میان‌برد و کوتاه‌برد مستقر در زمین را در مناطقی که به آنها اجازه می‌دهد به سرزمین سایر طرف‌ها برسند، مستقر کنند» (ماده ۵).

۴. ۲۳ دسامبر ۲۰۲۱. پوتین در کنفرانس مطبوعاتی سالانه خود، بار دیگر نگرانی روسیه را درباره حرکت ناتو به سمت شرق و تهدیدات سیستم‌های تسلیحاتی که در مرزهای روسیه مستقر می‌شوند، اعلام کرد: «همانطور که بارها قبلاً ذکر کرده‌ام و شما خیلی خوب می‌دانید، ما به یاد داریم که چگونه در دهه ۱۹۹۰ به ما قول دادید که [ناتو] یک اینچ هم به سمت شرق حرکت نخواهد کرد. شما ما را به طرز شرم‌آوری فریب دادید: پنج موج گسترش ناتو وجود داشته است و اکنون سیستم‌های تسلیحاتی که ذکر کردم در رومانی مستقر شده‌اند و اخیراً استقرار آنها در لهستان آغاز شده است. این چیزی است که ما درباره آن صحبت می‌کنیم، آیا نمی‌توانید ببینید؟ ما کسی را تهدید نمی‌کنیم. آیا ما به مرزهای آمریکا نزدیک شده‌ایم؟ یا به مرزهای بریتانیا یا هر کشور دیگری؟ این شما هستید که به مرز ما آمده‌اید و اکنون می‌گویید که اوکراین نیز عضو ناتو خواهد شد. یا حتی اگر به ناتو نپیوندد، پایگاه‌های نظامی و سیستم‌های ضربتی بر اساس توافق‌نامه‌های دوجانبه در خاک آن مستقر خواهند شد.»

۵. ۳۰ دسامبر ۲۰۲۱. بایدن و پوتین درباره وضعیت رو به وخامت تماس تلفنی داشتند. خلاصه کرملین مفصل‌تر از خلاصه کاخ سفید است، به همین دلیل مفیدتر است. به ما گفته شده که پوتین «تأکید کرد که مذاکرات باید تضمین‌های قانونی محکمی را ایجاد کند که گسترش ناتو به سمت شرق و استقرار سلاح‌هایی که روسیه را در نزدیکی مرزهایش تهدید می‌کنند، رد کند.»

در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، نیروهای روسیه وارد اوکراین شدند.

روسیه از زمانی که ایالات متحده شروع به خروج یکجانبه از سیستم ظریف کنترل تسلیحات کرد، نگران تضمین‌های امنیتی خود بوده است. نقاط عطف این بی‌اعتنایی، خروج آمریکا از پیمان موشک‌های ضد بالستیک ۱۹۷۲ در سال ۲۰۰۱ و لغو پیمان نیروهای هسته‌ای میان‌برد ۱۹۸۷ در سال ۲۰۱۹ است. کنار گذاشتن این معاهدات و عدم توجه به درخواست‌های روسیه برای تضمین‌های امنیتی – در کنار تجاوزات ناتو در یوگسلاوی، افغانستان و لیبی – باعث افزایش نگرانی‌ها در مسکو درباره احتمال قرار دادن موشک‌های هسته‌ای کوتاه‌برد در اوکراین یا کشورهای بالتیک توسط غرب و توانایی حمله به شهرهای بزرگ روسیه در غرب بدون هیچ امیدی برای دفاع شد. این استدلال اصلی روسیه با غرب بوده است. اگر غرب معاهداتی را که روسیه در دسامبر ۲۰۲۱ پیشنهاد کرد جدی می‌گرفت، ممکن بود اکنون در وضعیتی نباشیم که کشورهای غربی در حال بحث درباره استفاده از موشک‌های ناتو علیه روسیه هستند.

یک مطالعه جدید توسط شرکت مشاوره‌ای Accuracy نشان می‌دهد که شرکت‌های اسلحه‌سازی در ایالات متحده و اروپا از این جنگ بهره زیادی برده‌اند، به طوری که ارزش بازار سهام شرکت‌های اصلی اسلحه‌سازی از فوریه ۲۰۲۲ تا کنون ۵۹.۷ درصد افزایش یافته است. بیشترین سود را Honeywell (آمریکا)، Rheinmetall (آلمان)، Leonardo (ایتالیا)، BAE Systems (بریتانیا)، Dassault Aviation (فرانسه)، Thales (فرانسه)، Konsberg Gruppen (نروژ) و Safran (فرانسه) به دست آورده‌اند. شرکت‌های آمریکایی Huntington Ingalls، Lockheed Martin، General Dynamics و Northrup Grumman نیز سود کرده‌اند، اگرچه درصد افزایش آنها کمتر بود زیرا سودهای مطلق آنها قبلاً در سطوح نامعقولی قرار داشت. در حالی که این تاجران مرگ ناتو به طور فزاینده‌ای سود می‌برند، جمعیت آنها همچنان با قیمت‌های بالاتر ناشی از تورم قیمت سوخت و مواد غذایی دست و پنجه نرم می‌کنند.

شاید طنزآمیزترین بخش این بحث این است که اجازه دادن به اوکراین برای حمله به روسیه لزوماً منجر به هیچ مزیت نظامی نخواهد شد. اولاً، پایگاه‌های هوایی روسیه اکنون از برد موشک‌های مورد بحث خارج شده‌اند و ثانیاً، ذخایر اوکراین از این موشک‌ها کم است. دو بیانیه اخیر از ایالات متحده به تهدید فزاینده جنگ هسته‌ای می‌افزاید. در ماه اوت، مطبوعات آمریکا گزارش دادند که دولت بایدن یک یادداشت محرمانه درباره آماده‌سازی زرادخانه هسته‌ای آمریکا برای مقابله با چین، کره شمالی و روسیه تهیه کرده است. این گزارش به دنبال گزارش دیگری در ماه ژوئن آمد که ایالات متحده در حال بررسی گسترش نیروهای هسته‌ای خود است.

همه اینها بخشی از پس‌زمینه هفتاد و نهمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد است که این ماه برگزار می‌شود، جایی که کشورهای عضو درباره یک پیمان جهانی جدید بحث خواهند کرد. پیش‌نویس این پیمان بیش از صد بار از کلمه «صلح» استفاده می‌کند، اما صدای واقعی که می‌شنویم جنگ، جنگ و جنگ است.

وقتی نوجوان بودم و در کلکته هند زندگی می‌کردم، اغلب به تئاتر گورکی سادان می‌رفتم و فیلم‌های آندری تارکوفسکی، کارگردان شوروی را تماشا می‌کردم که درباره زندگی و تمایل انسان به بهتر بودن تأمل می‌کرد. یکی از این فیلم‌ها، «آینه» (۱۹۷۵)، درباره بی‌رحمی جنگ، بر اساس اشعار پدر فیلمساز، آرسنی تارکوفسکی است. با افزایش تنش‌ها در اوکراین، شعر تارکوفسکی پدر با عنوان «شنبه، ۲۱ ژوئن» (اشاره به روز قبل از حمله آلمان نازی به اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۴۱) ما را نسبت به تهدید فزاینده جنگ هشدار می‌دهد:

تنها یک شب برای ساختن استحکامات باقی مانده است.
امید نجات ما در دستان من است.

من مشتاق گذشته‌ام؛ آن زمان می‌توانستم
به کسانی که محکوم به نابودی در این جنگ بودند هشدار دهم.

مردی در آن سوی خیابان صدای فریادم را می‌شنید،
«بیا اینجا، حالا، و مرگ از تو عبر میکند».

من ساعتی را که جنگ آغاز می‌شود می‌دانستم
چه کسی از اردوگاه‌ها جان سالم به در می‌برد و چه کسی می‌میرد.

چه کسانی قهرمانانی خواهند شد که با جوایز تقدیر می‌شوند،
و چه کسانی با شلیک جوخه اعدام خواهند مرد.

من برف استالینگراد را می‌بینم، همه جا پوشیده
از اجساد گردان‌های دشمن.

زیر بمباران‌های هوایی، برلین را می‌بینم
پیاده نظام روسیه در حال پیشروی است.

من می‌توانم هر نقشه دشمن را پیش‌بینی کنم
بیش از هر نوع اطلاعاتی.

و من همچنان التماس می‌کنم، اما کسی نمی‌شنود.
عابران هوای تازه را تنفس می‌کنند،

از گل‌های تابستانی در ماه ژوئن لذت می‌برند،
همه از سرنوشت شوم پیش رو بی‌خبرند.

لحظه‌ای دیگر – و رؤیای من ناپدید می‌شود.
نمی‌دانم کی یا چگونه به اینجا رسیده‌ام.

ذهنم خالی است. به آسمان روشن نگاه می‌کنم،
پنجره‌ام هنوز با نوارهای متقاطع چسب نخورده است.

با گرم‌ترین آرزوها،
ویجی