مارچلو موستو
ترجمه مازیار
«با گذشت زمان، اگرچه بارها گفته شده است که کتاب «سرمایه» اثر کارل مارکس، کتابی قدیمی است، اما همچنان به بحث و بررسی درباره آن میپردازیم. با وجود گذشت ۱۵۷ سال از انتشار این کتاب، «نقدی بر اقتصاد سیاسی» نشان میدهد که همه ویژگیهای آثار کلاسیک بزرگ را داراست. این کتاب با هر بار خواندن، افکار جدیدی را برمیانگیزد و میتواند جنبههای اساسی گذشته و حال را روشن سازد. در عین حال، این کتاب میتواند جایگاه واقعی رویدادهای کنونی را مشخص کند. به طور تصادفی نیست که ایتالو کالوی نویسنده مشهور ایتالیایی گفته است که یک اثر کلاسیک به ما کمک میکند تا رویدادهای روزمره را به عنوان یک سر و صدا در پسزمینه در نظر بگیریم. آثار کلاسیک به مسائل اساسی و نقاط غیرقابل انکار اشاره میکنند تا بتوانیم آنها را به طور عمیق درک کنیم و جهتگیری کنیم. به همین دلیل است که این آثار همیشه مورد توجه نسلهای جدید خوانندگان قرار میگیرند. یک اثر کلاسیک با گذشت زمان همچنان ضروری است و در مورد کتاب «سرمایه»، میتوان گفت که هرچه سرمایهداری به همه نقاط جهان گسترش یابد و به همه جنبههای زندگی ما نفوذ کند، این کتاب موثرتر خواهد بود.
پس از بحران اقتصادی سالهای ۲۰۰۷ و ۲۰۰۸، دوباره کشف کتاب مهم مارکس یک نیاز واقعی بود، تقریباً پاسخی به یک وضعیت اضطراری. بازگرداندن این کتاب که پس از سقوط دیوار برلین فراموش شده بود، کلیدهای تفسیر مهمی را برای درک علل واقعی جنون مخرب سرمایهداری ارائه میداد.
در حالی که شاخصهای بورس جهانی صدها میلیارد دلار از دست میدادند و بسیاری از موسسات مالی ورشکسته میشدند، در عرض چند ماه کتاب «سرمایه» بیشتر از ۲۰ سال گذشته فروش داشت. متأسفانه، این احیا با باقیمانده نیروهای چپ همراه نبود. آنها فکر میکردند میتوانند سیستمی را که هر روز غیرقابل اصلاحتر میشد، بهبود بخشند و هنگامی که در دولت بودند، راهکارهای سادهای را اتخاذ کردند که هیچ کمکی به کاهش نابرابریهای اقتصادی و اجتماعی رو به رشد و بحران زیستمحیطی نمیکرد. نتایج این انتخابها آشکار است.»
«بازنشر اخیر کتاب «سرمایه» به دلیل دیگری نیز اهمیت دارد: نیاز به تعیین دقیقترین نسخه از این کتاب که مارکس بخش عمدهای از عمر خود را صرف نگارش آن کرده است. مارکس در ابتدا قصد داشت این کتاب را به شش جلد تقسیم کند. سه جلد اول باید به سرمایه، مالکیت زمین و کار مزدی اختصاص مییافت و سه جلد بعدی به دولت، تجارت خارجی و بازار جهانی. با توجه به وسعت این پروژه، مارکس مجبور شد برنامه خود را تغییر دهد و تصمیم گرفت سه جلد آخر را حذف کند و برخی از مباحث مربوط به مالکیت زمین و کار مزدی را در جلد اول درباره سرمایه بگنجاند. جلد اول خود به سه بخش تقسیم شد: بخش اول به فرایند تولید سرمایه، بخش دوم به فرایند گردش سرمایه و بخش سوم به فرایند کلی تولید سرمایهداری. همچنین، مارکس قصد داشت جلد چهارمی را به تاریخ نظریههای اقتصادی اختصاص دهد که هرگز نتوانست آن را بنویسد و اغلب با «نظریههای ارزش اضافی» اشتباه گرفته میشود.
«بازنشر اخیر کتاب «سرمایه» به دلیل دیگری نیز اهمیت دارد: نیاز به تعیین دقیقترین نسخه از این کتاب که مارکس بخش بزرگی از عمر خود را صرف نوشتن آن کرده است. مارکس در ابتدا قصد داشت این کتاب را به شش جلد تقسیم کند، اما به دلایل مختلف مجبور شد برنامه خود را تغییر دهد و تنها جلد اول را به طور کامل بنویسد. جلدهای دوم و سوم پس از مرگ او و بر اساس یادداشتهای ناقص او تکمیل شدند و بسیاری از پژوهشگران معتقدند که این دو جلد از نظر نظری دارای مشکلات زیادی هستند. همچنین، درباره این که آیا نسخه نهایی و قطعی از جلد اول وجود دارد یا خیر، اختلاف نظر وجود دارد. این اختلاف نظرها باعث شده است که نسخههای مختلفی از کتاب «سرمایه» منتشر شود و در سال ۲۰۲۴ نیز چندین نسخه جدید از این کتاب در کشورهای مختلف منتشر شده است. یکی از این نسخهها، ترجمه جدید انگلیسی کتاب «سرمایه» است که توسط انتشارات دانشگاه پرینستون منتشر شده است و نکته قابل توجه این است که این نسخه با تیراژی معادل ۱۳۰۰۰ نسخه به چاپ رسیده است.»
کتاب «سرمایه» در سال ۱۸۶۷ پس از بیش از دو دهه تحقیق مقدماتی منتشر شد. مارکس از ساختار نهایی کتاب کاملاً راضی نبود. او کتاب را به شش فصل بسیار طولانی تقسیم کرده بود و به ویژه از شیوه ارائه نظریه ارزش ناراضی بود؛ نظریهای که مجبور شده بود آن را به دو بخش تقسیم کند: یک بخش در فصل اول و بخش دیگر در یک ضمیمه که پس از تحویل نسخه خطی به سرعت نوشته شده بود. بنابراین، حتی پس از چاپ کتاب، مارکس همچنان به اصلاح آن مشغول بود. در آمادهسازی چاپ دوم که بین سالهای ۱۸۷۲ تا ۱۸۷۳ به صورت پاورقی منتشر شد، مارکس بخش مهمی از کتاب را که به نظریه ارزش اختصاص داشت بازنویسی کرد، چندین بخش جدید در مورد تفاوت بین سرمایه ثابت و متغیر، ارزش مازاد و استفاده از ماشینآلات و فناوری اضافه کرد. علاوه بر این، ساختار کلی کتاب را تغییر داد و آن را به هفت بخش تقسیم کرد که هر بخش شامل ۲۵ فصل بود و هر فصل نیز به دقت به پاراگرافهای کوچکتری تقسیم شده بود.
مارکس تا حد امکان در روند ترجمه روسی (۱۸۷۲) مشارکت داشت و انرژی بیشتری را صرف آمادهسازی نسخه فرانسوی کرد که بین سالهای ۱۸۷۲ تا ۱۸۷۵ به صورت پاورقی منتشر شد. در واقع، او مجبور شد زمان بسیار بیشتری را نسبت به آنچه پیشبینی میکرد صرف تصحیح اثباتها کند. از آنجایی که از کار مترجم که متن را بسیار تحتاللفظی ترجمه کرده بود راضی نبود، صفحات زیادی را بازنویسی کرد تا بخشهای دیالکتیکی برای مخاطب فرانسوی قابل فهمتر شود و افکار مورد نظرش را در آن بگنجاند. او بیشتر روی بخش پایانی که به «فرآیند انباشت سرمایه» اختصاص داشت تمرکز کرد. همچنین تقسیمبندی فصلها را تغییر داد که پس از بازنگری مجدد در توزیع مطالب، افزایش یافت. مارکس در پیشگفتار نسخه فرانسوی، بدون تردید به نسخه فرانسوی «ارزش علمی مستقل از اصل» نسبت داد و اشاره کرد که باید «توسط خوانندگانی که فقط زبان آلمانی میدانند نیز مطالعه شود». تصادفی نیست که وقتی در سال ۱۸۷۷ امکان انتشار نسخه انگلیسی مطرح شد، مارکس اشاره کرد که مترجم «ضرورتاً باید نسخه دوم آلمانی را با نسخه فرانسوی مقایسه کند»، که در آن «چیزهای جدیدی اضافه کرده بود و بسیاری از چیزها را بهتر توصیف کرده بود». بنابراین، این فقط اصلاحات سبک نگارش نبود. تغییراتی که او در نسخههای مختلف ایجاد کرد، نتایج مطالعات مداوم او و توسعه تفکر انتقادی او را نیز در بر میگرفت. مارکس سال بعد دوباره به نسخه فرانسوی بازگشت و هم جنبههای مثبت و هم جنبههای منفی آن را برجسته کرد. او به نیکولای دانیلسون، مترجم کتاب «سرمایه» به روسی، نوشت که این نسخه حاوی «تغییرات و اضافات مهم بسیاری» است، اگرچه اعتراف کرد که «به ویژه در فصل اول، مجبور شده بود تا حدودی توضیح را ساده کند». به همین دلیل، او احساس کرد که باید روشن کند که فصلهای «کالا و پول» و «تبدیل پول به سرمایه» باید «منحصراً بر اساس متن آلمانی ترجمه میشدند». در هر صورت، میتوان گفت که نسخه فرانسوی چیزی بیش از یک ترجمه ساده بود.
مارکس و انگلس دیدگاههای متفاوتی در این مورد داشتند. مارکس از نسخه جدید راضی بود و معتقد بود که در بسیاری از بخشها نسبت به نسخههای قبلی بهبود یافته است. انگلس در مقابل، اگرچه از بهبودهای نظری ایجاد شده در برخی بخشها تمجید میکرد، اما نسبت به سبک ادبی تحمیل شده توسط فرانسویها بسیار بدبین بود و با قاطعیت مینوشت: «من معتقدم که استفاده از این نسخه به عنوان پایه برای ترجمه انگلیسی اشتباه بزرگی خواهد بود.» در نتیجه، زمانی که کمی پس از مرگ دوستش از او خواسته شد تا چاپ سوم آلمانی (۱۸۸۳) از جلد اول را منتشر کند، انگلس فقط به «ضروریترین اصلاحات» بسنده کرد. او در پیشگفتار به خواننده اطلاع داد که قصد مارکس «بازنویسی کامل متن» بوده است، اما بیماری مانع از او شده است. انگلس از یک نسخه آلمانی استفاده کرد که مارکس در چندین نقطه آن را اصلاح کرده بود، و همچنین از یک نسخه از ترجمه فرانسوی که در آن قسمتهای ضروری را مشخص کرده بود، استفاده کرد. او کار خود را به حداقل رساند و توانست اعلام کند: «در این چاپ سوم، حتی یک کلمه تغییر نکرده است که من با اطمینان .» با این حال، او همه تغییرات مشخص شده توسط مارکس را وارد نکرد.
ترجمه انگلیسی (۱۸۸۷) که کاملاً تحت نظارت انگلس انجام شد، بر اساس چاپ سوم آلمانی انجام شد. او تأکید کرد که این چاپ، مانند چاپ دوم آلمانی، به ویژه از نظر ساختار فهرست، نسبت به ترجمه فرانسوی برتر است. او در پیشگفتار متن انگلیسی به وضوح بیان کرد که نسخه فرانسوی بیشتر برای بررسی این موضوع استفاده شده است که «نویسنده تا چه حد حاضر بود فداکاری کند، به شرطی که در هنگام ترجمه مجبور به قربانی کردن بخشی از معنای کامل اصل شود». دو سال قبل، در مقاله «چگونه مارکس را ترجمه نکنیم»، انگلس به طرز هوشمندانهای ترجمه بد جان برادهاوس از برخی صفحات کتاب «سرمایه» را نقد کرده بود و گفته بود که «برای قدرتمند بودن زبان آلمانی، به انگلیسی قدرتمند نیاز است؛ اصطلاحات جدید آلمانی به ایجاد اصطلاحات متناظر جدید در انگلیسی نیاز دارند».
چاپ چهارم آلمانی در سال ۱۸۹۰ منتشر شد؛ این آخرین چاپ بود که توسط انگلس آماده شده بود. با توجه به زمان بیشتر، او توانست بدون حذف کامل، برخی اصلاحات دیگر مارکس را در نسخه فرانسوی به نسخه آلمانی اضافه کند. او در پیشگفتار اعلام کرد: «من دوباره نسخه فرانسوی را با یادداشتهای دستنوشته مارکس مقایسه کردم و برخی اضافات دیگر او را در متن آلمانی گنجاندم.» او از نتیجه نهایی خود بسیار راضی بود و تنها چاپ مردمی که توسط کارل کائوتسکی در سال ۱۹۱۴ آماده شد، بهبودهای جدیدی را به آن اضافه کرد.
جستجوی نسخه نهایی
چاپ انگلیسی سال ۱۸۹۰ به نسخه کانونی «سرمایه» تبدیل شد که اکثر ترجمههای سراسر جهان بر اساس آن انجام شد. تا به امروز، جلد اول به ۶۶ زبان و جلدهای دوم و سوم نیز به ۵۹ زبان ترجمه شدهاند. به جز «مانیفست حزب کمونیست» که به همراه انگلس نوشته شده و احتمالاً بیش از ۵۰۰ میلیون نسخه از آن چاپ شده است، و همچنین «کتاب کوچک قرمز مائو» که انتشار گستردهتری داشته است، هیچ کلاسیک دیگری در حوزه سیاست، فلسفه یا اقتصاد انتشاراتی مشابه جلد اول «سرمایه» نداشته است.
با این حال، بحث در مورد بهترین نسخه هرگز فروکش نکرده است. کدام یک از این پنج نسخه بهترین ساختار اثر را ارائه میدهد؟ کدام نسخه شامل اکتسابات نظری مارکس در دورههای بعدی است؟ اگرچه جلد اول به اندازه جلدهای دوم و سوم که شامل صدها تغییر انجام شده توسط انگلس هستند، مشکلات ویرایشی ندارد، اما همچنان یک معما است. برخی مترجمان تصمیم گرفتهاند بر نسخه ۱۸۷۲-۱۸۷۳ تکیه کنند که آخرین نسخه آلمانی بازبینی شده توسط مارکس است. یک نسخه آلمانی جدید در سال ۲۰۱۷ (توسط تی. کوچینسکی ویرایش شده) تنوع را پیشنهاد کرده است که با ادعای وفاداری بیشتر به خواست مارکس، تغییرات بیشتری را که برای ترجمه فرانسوی انجام شده و توسط انگلس در نظر گرفته نشده بود، شامل میشود.
گزینه اول این عیب را دارد که بخشهایی از نسخه فرانسوی را که قطعاً نسبت به نسخه آلمانی برتر هستند، نادیده میگیرد، در حالی که گزینه دوم متنی گیجکننده و دشوار برای خواندن ایجاد کرده است. بنابراین، نسخههایی که دارای ضمیمهای با تغییرات انجام شده توسط مارکس و انگلس برای هر نسخه و همچنین برخی از دستنوشتههای مقدماتی مهم مارکس هستند که تاکنون تنها به زبان آلمانی و برخی زبانهای دیگر منتشر شدهاند، بهتر هستند.
با این حال، نسخه نهایی از جلد اول وجود ندارد و مقایسه سیستماتیک اصلاحات انجام شده توسط مارکس و انگلس به تحقیقات آینده دقیقترین شناسان آنها واگذار شده است. با وجود اینکه مارکس توسط مخالفان اندیشه سیاسیاش کهنه شده و شکست خورده تلقی شده است، اما یک بار دیگر نسل جدیدی از خوانندگان، فعالان و محققان به نقد او از سرمایهداری نزدیک میشوند. در چنین زمانه تاریکی، این یک نشانه کوچک امیدبخش برای آینده است.
مارچلو مستو استاد جامعهشناسی در دانشگاه یورک (تورنتو) است. او به زبان اسپانیایی، کتابهای تکنگاری کارل مارکس، ۱۸۸۱-۱۸۸۳ را منتشر کرده است. آخرین سفر مورو (سیگلو بیست و یکم، ۲۰۲۰) و کارل مارکس. بیوگرافی فکری و سیاسی، ۱۸۵۷-۱۸۸۳ (فوندو د کلتورا اکنومیکا، ۲۰۲۲). او همچنین چندین جلد جمعی را هماهنگ کرده است، به عنوان مثال بازگشت به مارکس. کلیدهای تفکر انتقادی (بلاتررا، ۲۰۲۰). او به زبان کاتالانی کارل مارکس را منتشر کرده است. بیوگرافی فکری و سیاسی، ۱۸۵۷-۱۸۸۳، آخرین مارکس و جمعی به نام احیای مارکس. مفاهیم کلیدی و تفسیرهای جدید، همه در تیگره دو پاپر.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 