«محور نفوذ جدید»: آیا اتحاد بین روسیه و ایران ممکن است؟

فرهاد ابراهیموف
ترجمه جنوب جهانی

اولین دیدار ولادیمیر پوتین و مسعود پزشکیان فصل جدیدی در روابط مسکو و تهران را رقم زد.
به قلم فرهاد ابراهیموف – کارشناس و مدرس دانشکده اقتصاد دانشگاه رودن، و استاد مدعو در مؤسسه علوم اجتماعی آکادمی ریاست جمهوری روسیه در زمینه اقتصاد ملی و مدیریت دولتی

یکی از نکات برجسته در همایش بین‌المللی «ارتباط زمان‌ها و تمدن‌ها: پایه صلح و توسعه» که در عشق‌آباد، ترکمنستان برگزار شد، دیدار ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، و مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران بود. این نخستین دیدار این دو رهبر پس از به قدرت رسیدن پزشکیان در ۳۰ ژوئیه بود. یوری اوشاکوف، مشاور ریاست‌جمهوری روسیه، به خبرنگاران گفت که این دیدار نه تنها برای بررسی مسائل دوجانبه اهمیت داشت، بلکه به منظور پرداختن به بحران رو به افزایش در خاورمیانه نیز مهم بود.

در ابتدا قرار بود اولین دیدار پوتین و پزشکیان در تاریخ ۲۲ تا ۲۴ اکتبر در اجلاس بریکس در قازان برگزار شود. ایران امسال به عضویت کامل این سازمان درآمد و پزشکیان ماه گذشته دعوت به این نشست را پذیرفت. این بدان معناست که این دو رهبر در هفته‌های آینده نیز دوباره دیدار خواهند کرد. با این حال، کنفرانس عشق‌آباد نیز اهمیت زیادی داشت. پوتین از دیدار با پزشکیان ابراز خرسندی کرد و تأکید کرد که مسکو و تهران در بسیاری از مسائل جهانی دیدگاه‌های مشابهی دارند. رسانه‌های ایرانی نیز اعلام کردند که این دیدار، روابط دو کشور را تقویت کرده، علی‌رغم تلاش‌های غرب برای جلوگیری از همکاری بین ایران و روسیه.

همزمان (یا شاید هم تصادفی)، چند ساعت پس از این دیدار، مشخص شد که اتحادیه اروپا تحریم‌های جدیدی علیه ایران به دلیل ادعای انتقال موشک‌های بالستیک به روسیه اعمال خواهد کرد. این در حالی است که مسکو و تهران بارها استفاده از تسلیحات ایرانی در جنگ اوکراین را رد کرده‌اند و اتحادیه اروپا نیز هیچ مدرکی در تأیید این ادعاها ارائه نکرده است، با این حال بروکسل تصمیم خود برای اعمال تحریم‌های جدید در ۱۴ اکتبر را عملی کرد.

در همان روز دیدار پوتین و پزشکیان، آنتونی بلینکن، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز از تحریم‌های جدید علیه ۱۶ شرکت و ۲۳ کشتی نفتکش فعال در تجارت نفت ایران خبر داد. جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی آمریکا، اعلام کرد که این تحریم‌ها در پاسخ به حملات موشکی ایران به اسرائیل اعمال شده‌اند.

به نظر می‌رسد که غرب بار دیگر به استراتژی آشنای خود یعنی «یا با ما هستید یا علیه ما» روی آورده است که شامل اعمال تحریم‌ها یا انجام مداخله نظامی علیه کشورهایی است که از موضع آمریکا پیروی نمی‌کنند. با توجه به اینکه در حال حاضر امکان مداخله نظامی در ایران وجود ندارد، غرب تحریم‌ها را بهترین گزینه می‌داند، علی‌رغم اینکه پزشکیان بارها تمایل خود برای مذاکره با اروپا و آمریکا را اعلام کرده و امیدوار است که آنها سیاستی عمل‌گرایانه‌تر و پایدارتر اتخاذ کنند. با این حال، این به معنای آن نیست که پزشکیان و دولت او نسبت به غرب خوش‌بین هستند.

برعکس، دیپلماسی ایران که سابقه‌ای ۳۰۰۰ ساله دارد، بار دیگر به جهان نشان داده است که غرب چقدر می‌تواند ریاکار و حتی ضعیف باشد. سیاستمداران و کارشناسان ایرانی معتقدند که استراتژی تحریم علیه ایران، روسیه و چین نشانه ضعف است نه قدرت، زیرا غرب از پذیرش این موضوع هراس دارد که در نظام فعلی روابط بین‌الملل، زمان هژمونی آمریکا به پایان رسیده است.

با اینکه دیدار پوتین و پزشکیان حدود یک ساعت طول کشید و بیشتر جنبه معرفی داشت، اما بسیار پربار بود. رئیس‌جمهور روسیه از رئیس‌جمهور ایران برای دیدار رسمی از مسکو دعوت کرد و پزشکیان این دعوت را پذیرفت.

پس از گفتگو با پوتین، پزشکیان اعلام کرد که ایران و روسیه توافق کردند چندین پروژه نفت و گاز را تسریع کنند. او بر ماهیت راهبردی و صمیمانه روابط ایران و روسیه تأکید کرد و یادآور شد که همکاری در زمینه‌های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی به طور مستمر در حال بهبود است و بر اهمیت حفظ این روند تأکید کرد. او همچنین خاطرنشان کرد که ایران و روسیه فرصت‌های زیادی برای همکاری دارند و باید از یکدیگر حمایت کنند، با توجه به مواضع مشابهشان در عرصه بین‌المللی.

پزشکیان بر تعهد تهران به نهایی کردن توافقات دوجانبه در اجلاس آتی بریکس تأکید کرد. او همچنین وضعیت خاورمیانه را پیچیده توصیف کرد و اظهار داشت که به نظر می‌رسد آمریکا و سایر کشورهای غربی علاقه‌ای به کاهش تنش‌ها ندارند.

تنها چند هفته پیش، بسیاری از کارشناسان (به‌ویژه کارشناسان غربی) ارزیابی منفی از وضعیت فعلی روابط روسیه و ایران داشتند و بر این باور بودند که این روابط در حال وخامت است. برخی ناظران سیاسی حتی بر این باور بودند که همکاری بین روسیه و ایران به پایان رسیده است، زیرا پزشکیان به عنوان سیاستمداری اصلاح‌طلب خواستار تجدید ارتباط با غرب و احیای توافق هسته‌ای در ازای لغو تحریم‌های اصلی علیه تهران شده بود. با این حال، ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور پیشین ایران که به‌عنوان یک محافظه‌کار معتدل شناخته می‌شد، نیز از آمریکا و اروپا خواسته بود تا به برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) بازگردند و تحریم‌ها را لغو کنند.

در آن زمان، دیپلمات‌های ایرانی در خاک بی‌طرف با همتایان غربی خود مذاکره می‌کردند، اما این مذاکرات به نتیجه‌ای نرسید. با این حال، این موضوع لزوماً به این معنا نیست که یک رئیس‌جمهور اصلاح‌طلب در ایران، غرب را به روسیه یا چین ترجیح می‌دهد، به‌ویژه که مسکو و پکن بارها از آمریکا و اتحادیه اروپا خواسته‌اند که توافق هسته‌ای را احیا کنند و تحریم‌های ایران را غیرقانونی خوانده‌اند. در دیدار با پوتین، پزشکیان گفت که تهران می‌تواند «تأثیر منفی تحریم‌ها را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد» با اجرای همه توافقات با همسایگان خود، و به‌ویژه روسیه و شرکای منطقه‌ای اشاره کرد.

روابط روسیه و ایران در حال حاضر به دلیل دولت جدید در تهران در حال «تنظیم مجدد» است. این موضوع غیرمنتظره نیست، زیرا با روی کار آمدن دولت جدید در هر کشوری، تغییرات و رویکردهای جدیدی در ارتباطات به وجود می‌آید. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست و پزشکیان به‌روشنی اعلام کرده است که روسیه جایگاه ویژه‌ای برای ایران دارد و یک شریک کلیدی به شمار می‌آید. ایران همچنین به دنبال امضای توافقنامه شراکت راهبردی جامع با روسیه است. در بحبوحه تنش‌های فعلی در خاورمیانه، ایران می‌خواهد از تشدید درگیری‌ها جلوگیری کند؛ درگیری‌هایی که می‌تواند غرب را وارد جنگ کند و شرایط را برای شرکای منطقه‌ای ایران پیچیده‌تر سازد.

اگرچه ایران به اسرائیل حملات موشکی انجام داده است، اما نمی‌خواهد جنگی تمام‌عیار آغاز شود. مسکو از هر دو طرف خواسته تا از درگیری مستقیم اجتناب کنند، و ظاهراً تهران این پیام را دریافت کرده است. تحلیل‌گران سیاسی در ایران معتقدند که مذاکرات اخیر در عشق‌آباد می‌تواند گامی مهم در جهت ایجاد یک «محور نفوذ» جدید باشد که ممکن است به مقابله با غرب بپردازد، چرا که مسکو، تهران را به‌عنوان یک متحد استراتژیک می‌بیند که می‌تواند از طریق ابزارهای دیپلماتیک، وضعیت منطقه را تثبیت کند. تهران نیز معتقد است که تلاش‌های مشترک ایران و روسیه می‌تواند چارچوب امنیتی جدیدی ایجاد کرده و همکاری‌های پایدار را تقویت کند که بر فرآیندهای ژئوپلیتیک منطقه‌ای و جهانی تأثیر بگذارد. اگر اسرائیل به توصیه‌های آمریکا بی‌توجهی کرده و در پاسخ به حملات موشکی به تأسیسات نظامی، نفتی و هسته‌ای ایران حمله کند، تهران بی‌پاسخ نخواهد ماند؛ اما نمی‌خواهد برای شرکای خود مشکلی ایجاد کند.

پوتین همچنین به روابط اقتصادی بین روسیه و ایران اشاره کرد و روند مثبت در تجارت دوجانبه را یادآور شد. او افزایش حجم تجارت در سال جاری را تأیید کرد، هرچند که این میزان همچنان پایین‌تر از شاخص‌های سال ۲۰۲۲ است. حجم تجارت بین روسیه و ایران در سال ۲۰۲۳ با ۱۷.۳ درصد کاهش به ۴ میلیارد دلار رسید (سال ۲۰۲۲ سالی رکورددار بود که حجم تجارت به ۵ میلیارد دلار رسید، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۱ تنها ۱.۵ میلیارد دلار بود). با این وجود، کالاهای ایرانی همچنان حضور خود را در بازار روسیه گسترش می‌دهند. انتظار می‌رود وضعیت با راه‌اندازی سیستم پرداخت میر روسیه در ایران که تا ژانویه ۲۰۲۵ پیش‌بینی شده است، به‌طور چشمگیری بهبود یابد. پس از دیدار با پوتین، پزشکیان همکاری بین روسیه و ایران را سازنده توصیف کرد و توافق‌هایی برای تسریع پروژه‌ها در زمینه‌های گاز، ساخت جاده و راه‌آهن، نمک‌زدایی آب و دیگر پروژه‌ها در زمینه‌های انرژی، پتروشیمی و تأمین برق را اعلام کرد.

دیدار رؤسای جمهور روسیه و ایران برای تقویت بیشتر روابط دوجانبه بسیار حائز اهمیت بود. این دیدار امکان ایجاد شراکت راهبردی عمیق‌تر را بررسی کرد که می‌تواند پیامدهای قابل توجهی نه تنها برای این دو کشور، بلکه برای جامعه بین‌المللی به‌طور کلی داشته باشد. واضح است که آمریکا از افزایش همکاری‌های بین روسیه و ایران نگران است. متیو میلر، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا، اخیراً اعلام کرد که ایالات متحده معتقد است روابط رو به رشد بین ایران و روسیه نه تنها خاورمیانه بلکه کل جهان را بی‌ثبات می‌کند. این اظهارات در پاسخ به سخنان پزشکیان بیان شد که گفته بود روابط روسیه و ایران به‌طور پیوسته و منظم به توسعه خود ادامه خواهد داد. در واقع، همکاری بین این دو کشور در حال سرعت گرفتن است. در ماه سپتامبر، چندین مقام بلندپایه روسیه از تهران بازدید کردند.

در ۱۷ سپتامبر، سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، به ایران سفر کرد (این دومین سفر او به ایران در آن ماه بود) و میخائیل میشوستین، نخست‌وزیر روسیه، در ۳۰ سپتامبر وارد ایران شد؛ هر دو مقام با پزشکیان دیدار داشتند. عباس علی‌آبادی، وزیر انرژی ایران، و علی احمدیان، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، نیز اخیراً به روسیه سفر کردند و با پوتین دیدار کردند. این گفت‌وگوهای سیاسی در سطح بالا، فرصت‌های جدیدی را برای همکاری‌های جامع ایجاد می‌کند، به‌ویژه با توجه به فشار تحریم‌هایی که هر دو کشور با آن مواجه‌اند.

دیدار پوتین و پزشکیان در عشق‌آباد به‌طور مؤثری گمانه‌زنی‌های غرب در مورد وخامت روابط بین این دو کشور را رد کرد. برعکس، روابط بین روسیه و ایران وارد فصل جدیدی شده است.