پس از هفتهها تهدیدهای بزرگنمایانه، اسرائیل طی آخر هفته به چندین پایگاه نظامی در ایران حمله کرد. اگرچه بسیاری از جزئیات این حمله هنوز روشن نیست، اما مقامات ایران به واکنشی با کیفیت بالاتر اشاره میکنند.
فرشته صادقی
منتشر شده در کرادل
ترجمه جنوب جهانی
بیست و پنج روز پس از حمله موشکی گسترده ایران در ۱ اکتبر علیه اسرائیل و پس از هفتهها تهدید و ابراز آمادگی، تلآویو بامداد شنبه ۲۶ اکتبر حملات خود را علیه اهداف نظامی جمهوری اسلامی ایران آغاز کرد.
حملات اسرائیل از تهران آغاز شد. حدود ساعت ۰۲:۱۵ به وقت محلی (۲۲:۴۵ به وقت گرینویچ)، انفجارهای مهیبی در غرب شهر شنیده شد. گزارشهایی که معمولاً بلافاصله در پلتفرم رسانهای اجتماعی «ایکس» منتشر میشوند، از شنیده شدن شش انفجار خبر دادند.
حمله چند مرحلهای
فیلمهای اندکی که پس از این حمله منتشر شد، نشان میدادند که پدافند هوایی ایران در آسمان تهران به آتشباری مشغول است، اما هیچ نشانهای از موشکها در این ویدیوها دیده نشد. نبود شواهد موشکی موجب بحثهایی میان تحلیلگران شد؛ برخی معتقد بودند که رژیم صهیونیستی از تاکتیکهایی استفاده کرده تا از روشهای سنتی تشخیص فرار کند، شاید با استفاده از پهپادهای ارتفاع پایین یا مخفی. اما دیگران تردید داشتند که جتهای اسرائیلی حتی وارد حریم هوایی ایران شده باشند.
موج دوم و سوم حملات دو تا چهار ساعت بعد آغاز شد و سیستمهای پدافند هوایی در استانهای غربی ایلام و خوزستان فعال شدند. این استراتژی چندمرحلهای نشان میداد که اسرائیل با دقت در تلاش بوده است تا دفاع هوایی ایران را تحلیل برده و زمان واکنش و مقاومت آنها را در چندین منطقه همزمان بیازماید.
با انتشار اخبار اولیه حملات، رسانههای غربی شروع به توصیف این حملات بهعنوان موفقیتآمیز و عظیم کردند. این توصیفهای بدون شواهد با تردید از سوی مقامات ایران مواجه شد که بر کارآمدی پدافند هوایی کشور در به حداقل رساندن آسیبهای وارده تأکید کردند.
روزنامه نیویورک تایمز نوشت: «جتهای اسرائیلی ابتدا پدافند هوایی را هدف قرار داده و سپس پایگاههای موشکی و سایتهای تولید موشک ایران را زدند.»
آکسیوس از قول مقامات اسرائیلی نوشت: «اسرائیل پیامی به تهران فرستاد و قبل از حملات هوایی به ایرانیها هشدار داد که پاسخ ندهند.»
در صبح روز بعد، ارتش اسرائیل بیانیهای منتشر کرد که اعلام میکرد: «حملات خود را تکمیل کرده است، اما اگر ایران مرتکب اشتباهی شود و حملهای دیگر انجام دهد، اسرائیل مجبور به پاسخ خواهد بود.»
پایگاه پدافند هوایی خاتمالانبیاء که مسئولیت دفاع هوایی ایران را بر عهده دارد، در بیانیهای اعلام کرد:
«علیرغم تمامی هشدارهای قبلی مقامات ایرانی به رژیم جنایتکار و غیرقانونی صهیونیستی درباره ورود به هرگونه ماجراجویی، این رژیم جعلی با حرکتی تصاعدی به مکانهای نظامی در تهران، ایلام و خوزستان حمله کرد. پدافند هوایی مشترک کشور با موفقیت حملات مهاجمان را رهگیری و دفع کرد. با این حال، آسیب محدودی به برخی سایتها وارد شد که میزان خسارت در دست بررسی است.»
ارتش ایران در ادامه اعلام کرد که دستکم چهار افسر، از جمله یک سرهنگ، در جریان حملات هوایی اسرائیل در خوزستان جان باختهاند. یک منبع مطلع که خواسته ناشناس بماند به «کرادل» گفته که تعداد تلفات ایران بیشتر از آنچه رسماً اعلام شده است.
تاکتیکهای تلآویو چه بود؟
بیش از ۲۴ ساعت پس از حملات، جزئیات بیشتری درباره حملات هوایی اسرائیل یا میزان آسیبهای وارده به نیروهای نظامی ایران در دست نیست. هر دو طرف علاقهمند به کنترل روایت هستند: تلآویو برای نمایش قدرت و ایجاد بازدارندگی و تهران برای حفظ تصویر مقاومت و به حداقل رساندن آسیبپذیریهای ادراک شده.
اسرائیل میگوید بیش از ۱۰۰ جنگنده F-35 برای انجام این حملات به کار گرفته است. با این حال، یک نماینده محافظهکار ایرانی در صبح روز شنبه ادعا کرد که حملات در تهران در واقع با پهپادهای کوچک یا کوادکوپترها انجام شده است.
حمید رسایی در کانال تلگرام خود نوشت: «عوامل رژیم صهیونیستی در تهران در این حملات دست داشتهاند و پدافند هوایی ایران به آنها شلیک کرده است.»
در غرب کشور، روایت متفاوت بود. تصاویری از بوستر یک موشک اسرائیلی در استان صلاحالدین عراق نشان میداد که اسرائیل از موشک بالستیک «افق طلایی» برای ضربه زدن به رادارهای ایران در منطقه غربی کشور استفاده کرده است.
استفاده اسرائیل از حریم هوایی عراق توسط پایگاه پدافند هوایی خاتمالانبیاء تأیید شد. این پایگاه آمریکا را مسئول مجوز دادن به اسرائیل برای شلیک موشکهای بالستیک از ۱۰۰ کیلومتری خاک عراق به سمت ایران دانست. هیچگونه مجوزی از سوی مقامات عراقی داده نشده بود.
بغداد همراه با دیگر پایتختهای عربی حمله اسرائیل به خاک ایران را به شدت محکوم کرد، اما به استفاده اسرائیل از حریم هوایی عراق اشارهای نکرد. خبرنگار «کرادل» در بغداد میگوید: «عراق اجازه استفاده از آسمانش را نداد، اما نخستوزیر [محمد شیاع] السودانی در این مورد اختیار ندارد، زیرا آمریکا کنترل حریم هوایی عراق را در دست دارد و سیستمهای راداری عراق نیز قدیمی هستند.»
خاتمالانبیاء اشارهای به اردن نکرده است، کشوری که علیرغم سابقه خود در دفاع از رژیم صهیونیستی در برابر حملات تلافیجویانه ایران، دخالت خود در حمله هوایی اسرائیل را انکار کرده است.
موفقیت محدود یا خسارت عمده؟
اگرچه رسانههای رسمی ایران از شدت و گستردگی حملات اسرائیل کاستهاند، اما محمد مرندی، استاد دانشگاه تهران و تحلیلگر سیاسی، به «کرادل» میگوید: «این عملیات بزرگی از سوی اسرائیل بود و در واقع قابل توجه بود، زیرا اسرائیلیها به رادارها و سیستمهای دفاعی ایران آسیب زدند.»
فؤاد ایزدی، دیگر تحلیلگر ایرانی، معتقد است: «این حمله اسرائیل چیزی نبود که بسیاری انتظارش را داشتند؛ کمتر از آنچه تصور میشد تأثیرگذار بود.» اما او تأکید میکند که: «(در اصل) اسرائیل هیچ حقی برای حمله به ایران ندارد، چه این حملات کوچک، متوسط یا بزرگ باشند. ایران کشوری مستقل است و حمله به کشور دیگر نقض قوانین بینالمللی است.»
ایزدی ادعای غرب مبنی بر مشروعیت حملات اسرائیل به ایران به عنوان «دفاع از خود» را رد میکند و اشاره دارد که در تمام موارد، این تلآویو بوده که ابتدا دست به تهاجم زده و ایران تنها در حال تلافی قانونی بوده است.
«ایران اولین بار در آوریل و در پی حمله اسرائیل به سفارت ایران در دمشق به اسرائیل موشک پرتاب کرد، حملهای که با وجود هشدارهای قبلی تهران انجام شد. رویارویی دوم پس از ترور اسماعیل هنیه، رهبر حماس، در تهران رخ داد. ایران حق داشت در قبال قتل مهمان خود و حوادثی که در لبنان رخ داد، از جمله ترور سید حسن نصرالله، واکنش نشان دهد.»
ایزدی به عملکرد خوب سامانههای دفاع هوایی ایران اشاره میکند و میگوید: «ایران در واقع توانست اثر این تجاوز اسرائیل را به حداقل برساند.»
مرندی، که به عنوان مشاور تیم مذاکرهکننده ایران در آخرین دور مذاکرات هستهای وین خدمت کرده است، با ارزیابی عملکرد مطلوب سامانههای پدافند هوایی ایران موافق است:
«ایرانیها پیش از حملات، عملیاتهای امنیتی و اطلاعاتی انجام داده و با استفاده از طعمهها و فریبهای اطلاعاتی درباره مکانهای حساس، موفق شدند تا میزان خسارت را محدود کنند.»
مرندی به «کرادل» میگوید که آسیب وارده به سایتهای نظامی ایران جدی نبوده زیرا «احتمال برخورد مستقیم با ایالات متحده، ایران را سالها پیش متقاعد کرد که تقریباً تمام سایتهای حساس و تأسیسات تولیدی استراتژیک خود را به زیر زمین منتقل کند. نه جنگندهها و نه موشکها نمیتوانند به آن تأسیسات زیرزمینی نفوذ کنند.»
مرندی اضافه میکند «آنچه روی زمین باقی مانده، کارگاههای کوچکی هستند که قطعات یدکی موشکها را تولید میکنند و اینها در سراسر کشور پراکندهاند و در نزدیکی مرزها قرار ندارند، بنابراین این حمله نتوانست آسیب جدی وارد کند».
وعده راستین سوم؟
حملات مستقیم روز شنبه به پایتخت ایران و تاسیسات نظامی استانها، اولین حملات از زمان جنگ ایران و عراق در سال ۱۹۸۷ بود که نیروهای نظامی صدام حسین بر تهران و دیگر شهرهای ایران موشک باریدند. اثر روانی هدف قرار دادن خود تهران را نمیتوان نادیده گرفت؛ این اقدام نمادین، امنیت و حاکمیت ایران را به چالش میکشد و احتمالاً واکنشی جدی و سنجیده را ایجاب میکند.
این ایده توسط رهبر معظم انقلاب اسلامی، آیتالله خامنهای، که نظر نهایی در تمامی مسائل امنیت ملی را دارند، تکرار شد. ایشان در دیدار با خانوادههای «شهدای امنیت» تأکید کردند که اسرائیل هنوز درس خود را نگرفته است:
«آنها (اسرائیلیها) باید قدرت، اراده و خلاقیت ملت و جوانان ایران را درک کنند. اینکه این قدرت و اراده ملت ایران چگونه به رژیم صهیونیستی منتقل شود، باید توسط مسئولین ما تعیین شود و آنچه به نفع کشور و ملت است باید انجام شود.»
فؤاد ایزدی معتقد است احتمال یک حمله سوم از سوی ایران به اسرائیل وجود دارد، زیرا «رهبران ایران کاملاً با این تحلیل همراه هستند که نباید حمله به کشور عادیسازی شود.» محمد مرندی نیز میگوید که واکنش تهران اجتنابناپذیر است: «حتی اگر تهران مورد حمله قرار نمیگرفت و تنها ایلام هدف اسرائیل بود، رهبری ایران واکنش نشان میداد»، او به «کرادل» میگوید.
«واکنش ایران به حمله دمشق در ماه آوریل چند روز طول کشید. پس از ترور هنیه، ماهها طول کشید تا تهران واکنش نشان دهد»، مرندی توضیح میدهد. پس از حملات اسرائیلی، شورای عالی امنیت ملی ایران تشکیل جلسه داد تا در مورد اهداف مورد اصابت و میزان خسارت ارزیابی کند. گفته شده که در این جلسه امکان پاسخ نظامی ایران نیز مطرح شده است، اما هنوز مشخص نیست که تصمیمی در این زمینه اتخاذ شده باشد.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 