مه جنگ در اوکراین رقیق میشود
بهادرا کومار؛ 7 مهر 1403 / ترجمه: کورش تیموریفر
دانش و امید، شماره ۲۶، دی ۱۴۰۳
صفبندیهای آخر بازی در درگیریهای اوکراین، چنین سابقهای نداشته است. اگر هنوز چیزهای زیادی در حوزۀ حدس و گمان باقی مانده است، صرفاً به دلیل انتظار در نتیجه انتخابات ریاست جمهوری ایالات متحده است، که با وجود تبلیغات رسانهای علیه دونالد ترامپ، هنوز مشخص نیست.
برای اولین بار، خطر تبدیل درگیری اوکراین به رویارویی هستهای بین روسیه و کشورهای ناتو، به حد بالایی رسیده است. این ابهام راهبردی اینگونه به پایان رسید که روز چهارشنبه (4 مهر)، خطوط نوظهور دکترین هستهایِ بهروز شده روسیه در مسکو رونمایی شد. این نشستِ با دقت طراحی شده، در آستانۀ دیدار مهم بین ولادیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین و رئیس جمهور ایالات متحده در کاخ سفید در واشنگتن دی سی، برگزار شد. موضوع نشست، کنفرانس دائمی شورای امنیت روسیه در مورد بازدارندگی هستهای در کرملین، و به ریاست ولادیمیر پوتین بود.
مهمترین عنصر افشاگری پوتین این است که روسیه دکترین هستهای خود را اینگونه مجددا تنظیم کرده است: «تجاوز به روسیه توسط هر کشور غیر هستهای … که توسط یک قدرت هستهای (بخوانید ایالات متحده، بریتانیا یا فرانسه) حمایت میشود، باید بهعنوان حملۀ مشترک آنها در نظر گرفته شود».
نتیجه گرفته میشود که صبر روسیه تمام شده است و سفسطۀ ناتو برای سلب مسئولیت حملات اوکراین به خاک روسیه، نقش بر آب شده است.
پوتین همچنین اظهار داشت که عزم روسیه به استفاده از تسلیحات هستهای، ممکن است حتی پیشگیرانه باشد. به بیان ساده، حملات عمیق اوکراین به خاک روسیه و حمله به بلاروس، اکنون پاسخ اتمی را بهدنبال خواهد داشت.
اشاره به حملات هواپیماهای بدون سرنشین نیز قابل توجه است، زیرا اوکراین بارها حملات گسترده پهپادی را علیه پایگاههای استراتژیک روسیه انجام داده است.
دیمیتری پسکوف سخنگوی کرملین بعدا اذعان کرد که اظهارات پوتین «باید به عنوان یک پیام خاص (به غرب) دریافت شود. این، هشداری است به کشورهایی که به روشهای مختلف به کشور ما حمله میکنند و لزوماً محدود به حملۀ هستهای آنها نخواهد بود».
پسکوف بحث را گسترش داد: «این، مربوط به وضعیت امنیتی است که در امتداد مرزهای ما در حال شکلگیری است … پس نیاز به تنظیم مجدد پایههای سیاست دولتی در زمینۀ بازدارندگی هسته ای وجود دارد».
کار بر روی بهروز رسانی دکترین هستهای روسیه چندین ماه است که ادامه دارد. این موضوع را پوتین برای اولین بار در ژوئن اعلام کرد. وی خاطرنشان ساخت که ضرورت این کار، بهدلیل ظهور عناصر جدید مرتبط با «نزول آستانۀ استفاده از سلاحهای هستهای» توسط «دشمن احتمالی» است.
اشارۀ پوتین به توسعۀ «تجهیزات هستهای فوقالعاده کم قدرت» توسط ایالات متحده در دورۀ اخیر، و آزمایش آن توسط یک جت جنگندۀ F-35A در صحرای نوادا بود. بدیهی است که تغییر دکترین هستهای روسیه، به معنای تشدید فوری درگیری در اوکراین نیست.
روزنامۀ روسی ایزوستیا اخیراً گزارش داده بود که ایالات متحده از سال 2023، شروع به جایگزینی بمبهای قدیمی در زرادخانههای خود – از جمله در قارۀ اروپا – با بمب جدید B61-12 کرده است که دارای بار گرماهستهای با توان متغیر تا ۵۰ هزار تن است. این جایگزینی، تواناییهای هستهای آمریکا را بهطور قابل توجهی افزایش میدهد.
بمب جدید بسیار دقیق شده است: مجهز به یک سیستم کنترل با زیرسیستمهای اینرسی و ماهوارهای است که بههمراه یک دُم کنترل شونده، آن را شبیه به بمبهای هدایت شونده JDAM میکند. علاوه بر آن، ابعادش اجازه میدهد که در محفظههای داخلی تسلیحات جنگندههای F-35 و همچنین بمب افکنهای استراتژیک قرار گیرد.
ایزوستیا نوشت: «به طور کلی، در نتیجۀ برنامۀ مدرنیزاسیون، نیروی هوایی ایالات متحده یک بمب هستهای تقریباً جدید و با دقت بالا را طراحی کرده است که در مجموع قرار است حداقل 400 دستگاه تولید شود». در حال حاضر، این مقدار بسیار زیاد است، اما در سال 2023، ایالات متحده حتی یک مدل مدرنتر B61-13 با قدرت بالاتر گرماهستهای تا ۳۶۰هزار تن، راهاندازی کرد.
به گفته ایزوستیا، «چنین بمبهای هستهای قبلاً در اروپا مستقر نشده بودند… این یک نوآوری بسیار تهاجمی و خطرناک است که به بمبهای هستهای تاکتیکی ویژگیهای جدیدی میبخشد»: یعنی قدرت شارژ بزرگی که میتواند شهری کوچک با دهها هزار نفر را نابود کند. دقت بالا، و توانایی تخریب حتی تأسیسات نظامی بسیار محافظت شده، از ویژگیهای آن است.
با این حال، اعلام بهروز رسانی سند سیاست جدید هستهای توسط پوتین، در برابر پس زمینۀ بحثهای جاری در غرب، پیرامون مجوز احتمالی واشنگتن برای حمله به عمق خاک روسیه با سلاحهای دوربرد قرار می گیرد.
مطمئناً طنین افشاگریهای پوتین در واشنگتن، در بحبوحۀ انشعاب حزبی که از قبل هم وجود داشت، احساس میشود. واشنگتن پست گزارش داد زمانی که بایدن روز پنجشنبه در کاخ سفید با زلنسکی دیدار کرد، وی به درخواست زلنسکی برای اجازۀ شلیک موشکهای ساخت آمریکا به عمق روسیه پاسخ مثبت نداد. در عوض، او ارسال کمکهای نظامی بیشتر و قابلیتهای جدید دفاع هوایی را وعده داد، «در حالی که درخواست مقدّم او را رد کرد».
کافی است که بگوییم، استراتژی تشدید افزایشی که توسط ایالات متحده (و بریتانیا) در پیش گرفته شده و با واکنش خاموش روسیه روبرو میشد، منسوخ شده و دیگر کاربردی ندارد. جالب اینجاست که آلمان و ایتالیا آشکارا با هرگونه حمله به عمق خاک روسیه با سلاحهای غربی مخالفت کردهاند.
برعکس، تهاجم روسیه در دونباس در حال تشدید است. در واقع، نیروهای روسی به تازگی به «قلعه-شهر» اوگلِدار در دونتسک، که ظاهراً غیرقابل تسخیر است، هجوم آورده و تیپ نخبۀ 72 مکانیزه اوکراین را در آنجا به دام انداختهاند.
در منطقه کورسک نیز، تیپ 82 هجومی قدرتمند اوکراین، که رهبری تهاجم را بر عهده داشت، اکنون با تهدید محاصره مواجه است. نیروهای روسی در سراسر 800 کیلومتر خط مقدم در میدان نبرد پیشرفت میکنند.
موضع روسیه همچنان این است که جنگ تا رسیدن به اهداف ادامه خواهد یافت. در ۲۵ سپتامبر، سرگئی لاوروف، وزیر امور خارجه در مصاحبهای با خبرگزاری تاس گفت: «پیروزی [در جنگ] لازم است. آنها [غربیها] هیچ زبان دیگری را نمیفهمند. پیروزی از آن ما خواهد بود و ما شک نداریم که ما در برابر جنگی که غرب علیه ما به راه انداخته است، واقعاً متحد شدهایم».
همه اینها دیدار روز جمعه بین زلنسکی و دونالد ترامپ را بسیار جالب کرد. تمایل ترامپ که یک تاجر اصیل است، این خواهد بود که در حل و فصل مسئلۀ اوکراین، چه منافعی برای آمریکا نهفته است. اوکراین منابعی به ارزش تریلیونها دلار دارد که هنوز مورد استفاده قرار نگرفته، و این برای استراتژیهای «اول آمریکا» و «دوباره به آمریکا عظمت دهیم» ترامپ بسیار حائز اهمیت است.
ترامپ در کنار زلنسکی علناً ادعا کرد که با او «رابطۀ عالی» دارد. ترامپ برای اولین بار اعلام کرد که زلنسکی به او کمک کرد تا در دادگاه استیضاحش در اواخر سال 2019 پیروز شود. «او [زلنسکی] مثل یک تکه فولاد بود… من به خاطر دارم که او میتوانست خوش رقصی کند، اما اینطور رفتار نکرد و من از او قدردانی می کنم».
ترامپ در جای دیگر افزود: «صادقانه بگویم: امیدوارم که پیروزی خوبی داشته باشیم، زیرا اگر طرف مقابل [روسیه] برنده شود، فکر نمیکنم هیچ پیروزی بهدست آورید. مینشینیم و دربارهاش بحث میکنیم…».
در جریان حل و فصل مسئلۀ اوکراین، روسیه جایگاه خاصی نزد ترامپ دارد. ولادیمیر مدینسکی، وزیر سابق فرهنگ و دستیار پوتین، که رهبری هیئت روسی را برای مذاکره درباره شرایط صلح با دولت اوکراین در استانبول، بین 29 مارس تا 1 آوریل 2022 برعهده داشت – و همچنین پیشنویس توافقنامه را پاراف کرد – اما از آن زمان، از دیدگان ناپدید شد، اخیراً دوباره بهطور علنی، در کرملین و در جریان سفر ویکتور اوربان نخستوزیر مجارستان به مسکو در اوایل ژوئیه، ظاهر شده است.
در بیانیۀ کرملین درباره مذاکرات پوتین و اوربان در ۵ ژوئیه، مدینسکی به عنوان دستیار رئیس جمهور معرفی شد. اوربان با پیامهایی از ترامپ در مورد مسیر صلح، برای پایان دادن به درگیری اوکراین آمده بود.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 