۱۳ سال پیش به طرز بی‌رحمانه‌ای به قتل رسید، اما این رهبر روز به روز محبوب‌تر می‌شود.

معمر قذافی، رهبر فقید لیبی، همچنان یکی از محبوب‌ترین چهره‌ها در این کشور است، حتی در میان نسل جوان.

مصطفی فتوری، آکادمیسین و تحلیلگر لیبیایی و روزنامه‌نگار

اکتبر امسال سیزدهمین سالگرد قتل بی‌رحمانهٔ معمر قذافی به دست گروهی از شورشیان، با حمایت ناتو بود؛ قتل او همچنان در هاله‌ای از اطلاعات نادرست و هدفمند مدفون است. با این‌حال، قذافی ۱۳ سال پس از مرگش شاید همچنان محبوب‌ترین چهره در این کشور آفریقای شمالی باشد.

آیا صرفاً نوعی حس نوستالژی مردم را به یاد مردی که مدت‌هاست از دنیا رفته می‌اندازد، یا مسأله‌ای فراتر از نوستالژی، به عنوان یک احساس انسانی، در کار است؟

چه اتفاقی افتاد؟ در ۲۳ سپتامبر ۲۰۰۹، معمر قذافی در اولین و تنها سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل، شورای امنیت سازمان ملل را به عنوان «شورای وحشت» توصیف کرد. او توضیح داد که این شورا طبق منشور سازمان ملل مسئول برقراری صلح در جهان است، اما در عمل «جنگ‌ها و تحریم‌های بیشتری به بار آورده است.» آن‌چه قذافی در آن زمان نمی‌دانست این بود که همان شورا کمتر از دو سال بعد قطعنامه‌ای صادر می‌کند که به اخراج او از قدرت و نهایتاً قتلش منجر می‌شود.

قطعنامه ۱۹۷۳
قطعنامه ۱۹۷۳ که در ۱۷ مارس ۲۰۱۱ تصویب شد، واکنش شورای امنیت به تظاهرات عمومی‌ای بود که یک ماه پیش در بخش‌هایی از لیبی آغاز شده بود و در آن مردم خواستار شرایط زندگی بهتر، مسکن و شغل بودند. تا زمان بررسی این مسأله در سازمان ملل، تظاهرات صلح‌آمیز و قانونی مردم به شورشی مسلح به رهبری گروه‌های مختلف، از جمله اسلام‌گرایان و تروریست‌های سابق علیه حکومت مشروع، تبدیل شده بود.

این موج نارضایتی عمومی در لیبی بخشی از بیداری عمومی گسترده‌تری بود که از تونس آغاز و سپس به مصر رسید. در هر دو کشور، غرب تلاش کرد رؤسای جمهور بن علی در تونس و مبارک در مصر را نجات دهد، اما شکست خورد. اما در لیبی اوضاع کاملاً متفاوت بود.

دولت قذافی، با گروه‌های مسلحی که به دنبال بی‌ثباتی کشور بودند مواجه شد و واکنش نشان داد؛ درست مانند هر دولت دیگری که با چنین تهدیدی روبرو می‌شد. در طول چهار دهه حکومت قذافی، بارها تلاش‌های مشابهی با حمایت غرب برای ترور او و تغییر حکومت با زور صورت گرفته بود. در جریان این درگیری‌ها، تعداد زیادی از افراد بی‌گناه کشته و مجروح شدند؛ هرچند که آمار اعلام‌شده توسط رسانه‌های غربی به طرز غیرواقعی بالاتر بود.

عجله برای اقدام بدون شواهد تحت فشار برخی اعضای دائم شورای امنیت، قطعنامه ۱۹۷۳ بر مبنای دکترین «حق حفاظت» (R2P) تصویب شد، که به صورت بحث‌برانگیزی به سازمان ملل اجازه می‌دهد در صورت ناتوانی یک دولت در حفاظت از شهروندانش، از زور نظامی استفاده کند. بند ۴ این قطعنامه از همه کشورهای جهان خواست تا «همه اقدامات لازم» را برای محافظت از شهروندان در لیبی به کار گیرند، منطقهٔ پرواز ممنوع ایجاد کنند و تحریم‌های تصویب‌شده علیه لیبی را تشدید کنند. قطعنامه ۱۹۷۰ که در ۲۶ فوریهٔ ۲۰۱۱ به تصویب رسید، شرایط لیبی را به دیوان کیفری بین‌المللی ارجاع داد.

در زمان تصویب قطعنامه ۱۹۷۳، لیبی عملاً درگیر یک جنگ داخلی تمام‌عیار میان شورشیان مسلح و نیروهای دولتی شده بود. شورشیان ترکیبی از سازمان‌های تروریستی و افراد محلی بودند که به جنگ علیه حکومت پرداخته بودند. از میانهٔ مارس ۲۰۱۱، لیبی دچار بحران خشونت داخلی شد، دولتش از سوی اکثر کشورها تحریم شد و صدایش در میان تبلیغات رسانه‌ای و اخبار جعلی گم شد. شورشیانی که با دولت می‌جنگیدند، از سوی غرب و چندین کشور عربی مانند قطر، اردن و امارات تأمین مالی، تسلیح و آموزش داده می‌شدند.

اهداف واقعی عملیات ناتو در لیبی کشتن قذافی هدف اصلی عملیات ناتو در لیبی بود. تصمیم گرفته شده بود که او به عنوان شخص و هرآنچه که به عنوان یک رهبر نمایانگر آن بود، باید از حافظه مردم و میلیون‌ها نفر دیگر در آفریقا پاک شود. هدف فوری دیگر این بود که لیبی از یک کشور مستقل با تصمیم‌گیری‌های مستقل به یک تابع تحت نفوذ غرب تبدیل شود.

امروز، غرب همچنان تمام تلاش خود را به کار می‌بندد تا از پس‌گرفتن کشور توسط مردم خود، حتی از طریق انتخابات، جلوگیری کند.

قذافی نمرده است پس از این همه سال، مردی که غرب او را شیطان‌صفت معرفی کرد و لیبی را برای حذفش ویران کرد، هنوز هم در یاد و قلب بسیاری از لیبیایی‌ها زنده است. در ماه سپتامبر، هزاران نفر از مردم در ده‌ها شهر، روستا و شهرک در سراسر کشور، سالگرد ۵۵ سالگی به قدرت رسیدن قذافی در ۱ سپتامبر ۱۹۶۹ را جشن گرفتند. علی الکیلانی، شاعر سرشناس و یکی از دستیاران سابق قذافی، ادعا می‌کند «قذافی نمرده است» چون باعث شد لیبیایی‌ها به استقلال و حاکمیت خود افتخار کنند.

آیا محبوبیت به رأی تبدیل خواهد شد؟ محبوبیت قذافی حتی می‌تواند در انتخابات آینده تأثیرگذار باشد. پسرش سیف‌الاسلام، که نامزد انتخابات ریاست‌جمهوری در دسامبر ۲۰۲۱ بود، در آستانه پیروزی قرار داشت، اما انتخابات با دخالت آمریکا و بریتانیا به‌طور نامحدود به تعویق افتاد.

آیا محبوبیت می‌تواند به رأی تبدیل شود؟

این واقعیت که بسیاری از لیبیایی‌ها همچنان قذافی را محترم می‌دارند و به یادش هستند، به این معنی است که هدف اصلی ناتو در محو حافظه او شکست خورده است. محبوبیت قذافی حتی می‌تواند در انتخابات آینده نقش مهمی ایفا کند. پسرش، سیف‌الاسلام، که برای انتخابات ریاست‌جمهوری در دسامبر ۲۰۲۱ ثبت نام کرده بود، شانس بالایی برای پیروزی داشت، اما این انتخابات به‌طور نامحدود به تعویق افتاد که دلیل آن مخالفت آمریکا و بریتانیا با حضور او در رقابت‌ها بود.

سفیران بریتانیا و آمریکا در لیبی درست پیش از روز انتخابات، در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۱، با نامزدی سیف‌الاسلام مخالفت کردند و اعلام کردند که او انتخاب خوبی برای لیبی نیست؛ چون دیوان کیفری بین‌المللی (ICC) او را تحت تعقیب قرار داده است. البته سیف‌الاسلام از سوی دیوان کیفری بین‌المللی متهم شده است، اما دادگاه‌های لیبی او را در چارچوب قانون عفو عمومی که توسط پارلمان در سال ۲۰۱۵ تصویب شد، تبرئه کرده‌اند.

سیف‌الاسلام قذافی امروز بسیار محبوب‌تر از هر نامزد بالقوه دیگر است و بخش عمده‌ای از این محبوبیت به خاطر نام خانوادگی‌اش و این واقعیت است که در طول جنگ، کنار پدرش ایستاد.

در حالی که معمر قذافی همچنان در میان بخش‌های بزرگی از جامعه لیبی مورد احترام و وفاداری قرار دارد، بعید به نظر می‌رسد که خود کشور به این زودی‌ها به ثبات، اتحاد و آرامش دست یابد. بسیاری از ناظران، به‌طور بدبینانه‌ای معتقدند که قذافی از دنیا رفت و لیبی را نیز با خود برد.