قطر از میانجیگری دست برداشت، در حالی که نتانیاهو هشدارهای بایدن را نادیده میگیرد و منتظر ورود ترامپ است
فرانچسکا سیکاردی
یک ماه پیش، ایالات متحده تهدید کرد که در صورت عدم اجازه اسرائیل برای ورود بیشتر محمولههای بشردوستانه به نوار غزه برای کاهش بحران، کمکهای نظامی به این کشور را مورد بازنگری قرار میدهد. با این حال، اکتبر ۲۰۲۴ ماهی بود که کمترین میزان کمک از سال گذشته وارد غزه شد.
اکنون ۴۰۰ روز از آغاز حمله شدید اسرائیل به غزه گذشته و این تهاجم تا کنون بیش از ۴۳۵۰۰ کشته برجای گذاشته است. شرایط در غزه به ویژه در شمال این منطقه فلسطینی روز به روز وخیمتر میشود. در حالی که فقر و ویرانی به اوج رسیده و هیچ نشانی از آتشبس وجود ندارد، قطر نقش میانجیگری خود را در درگیری بین اسرائیل و گروه حماس متوقف کرده است. جایگزینی وزیر دفاع اسرائیل با یک سیاستمدار نزدیک به بنیامین نتانیاهو و نیز ورود احتمالی دونالد ترامپ به کاخ سفید در ژانویه، چشمانداز صلح را که اکنون بسیار دور از دسترس به نظر میرسد، تیرهتر کرده است.
هفته گذشته، نتانیاهو وزیر دفاع خود، یوآو گالانت، را برکنار کرد؛ گالانت یکی از معدود افرادی بود که تصمیمات و مواضع نتانیاهو در مورد جنگ غزه و توافق آتشبس را به چالش میکشید. پس از دو سال اختلاف و تلاش ناکام برای برکناری گالانت در اوایل ۲۰۲۳، نخستوزیر دولت راستگرای اسرائیل، او را از کابینه اخراج و اسرائیل کاتز، وزیر امور خارجه وقت را به جای او منصوب کرد. کاتز از متحدان وفادار نتانیاهو و یکی از طرفداران پرشور اسرائیل از آغاز جنگ بوده است.
کاتز در یکی از اولین تماسهای خود به عنوان وزیر دفاع، در همان روز انتخابات ریاستجمهوری آمریکا در ۶ نوامبر با دونالد ترامپ صحبت کرد. او در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما اتحاد ایالات متحده و اسرائیل را تقویت میکنیم، گروگانها را آزاد و قاطعانه برای شکست محور شر به رهبری ایران ایستادگی خواهیم کرد». در اولین مکالمه با لوید آستین، همتای آمریکایی خود، آستین بر «لزوم بهبود شرایط وخیم بشردوستانه در غزه» تأکید کرد. شاید وزیر دفاع آمریکا فراموش کرده باشد که کاتز در ابتدای حمله به غزه بیش از یک سال پیش وعده داده بود که فلسطینیها هیچ سوئیچ برقی را روشن و هیچ شیر آبی را باز نخواهند کرد و هیچ کامیون سوختی وارد نوار غزه نخواهد شد.
پایان اولتیماتوم آمریکا سیاست دولت اسرائیل در این ۱۳ ماه تغییر چندانی نکرده است؛ اگرچه میزان کمکها متغیر بوده اما از زمانی که ارتش اسرائیل گذرگاه رفح بین غزه و مصر را تحت کنترل خود درآورد، میزان آن بهطور قابل توجهی کاهش یافته و این مسیر حیاتی برای کمکها و جابهجایی افراد بسته شده است.
در پی وخامت اوضاع برای مردم غزه، ایالات متحده اواسط اکتبر از اسرائیل خواست تا اجازه ورود کمکهای بشردوستانه بیشتری به این منطقه را صادر کند و تهدید کرد که اگر طی یک ماه این درخواست عملی نشود، ارسال تجهیزات نظامی به اسرائیل را متوقف میکند. این مهلت ۳۰ روزه این هفته به پایان میرسد، اما حجم کمکی که در این مدت وارد غزه شده، بسیار کمتر از ۳۵۰ کامیون روزانهای است که دولت آمریکا درخواست کرده بود؛ طبق آمار دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (OCHA)، در مجموع ۱۲۹۷ کامیون در کل ماه اکتبر به غزه رسیدهاند.
در واقع، اکتبر گذشته ماهی بوده که کمترین محمولههای بشردوستانه از آغاز جنگ به غزه وارد شده، که این امر نه تنها توسط OCHA بلکه بر اساس دادههای نهاد اسرائیلی نظارت بر کمکها و کالاهای تجاری (COGAT) نیز تأیید شده است. «اکتبر شاهد وخامت شدید در محیط محدود کننده برای عملیاتهای بشردوستانه در غزه بوده است»، به گفته OCHA که میگوید ۴۳ درصد از جابهجاییهای هماهنگ شده با مقامات اسرائیلی رد شدهاند.
مقامات نظامی اسرائیل موانع بسیاری را برای محمولههایی که از گذرگاه کرم شالوم و دو گذرگاه دیگر وارد میشوند، ایجاد کردهاند؛ به این محدودیتها، دشواریهای روزافزون در حمل و توزیع کمکها به دلیل آشفتگی و افزایش ناامنی در داخل اراضی فلسطینی نیز اضافه میشود.
اسرائیل، حماس را مسئول کمبود کمکها میداند و گروه را به مصادره محمولهها برای استفاده شخصی یا فروش آنها متهم میکند. کمکهای بشردوستانه گاهی اوقات در بازارها و بازار سیاه غزه به فروش میرسد، جایی که معدود مواد غذایی موجود چندین برابر قیمت قبل از درگیری فروخته میشوند. دنی دانون، سفیر اسرائیل در سازمان ملل اخیراً اظهار داشته است که «مشکل جریان کمکها نیست، بلکه مشکل حماس است که منابع را مصادره، انبار و برای تغذیه ماشین ترور خود میفروشد، در حالی که غیرنظامیان غزه رها شدهاند.»
به گفته سازمانهای کمکرسان از جمله انرآ، کر، مدگلوبال، مرسی کور، شورای پناهندگان نروژ، آکسفام، ریفیوجیز اینترنشنال و نجات کودکان در گزارشی مشترک: «اسرائیل به درخواستهای متحد خود عمل نکرده و این امر هزینه انسانی هنگفتی برای غیرنظامیان فلسطینی در غزه داشته است.»
مشخص نیست که واشنگتن در برابر این حقیقت که اسرائیل به درخواست بزرگترین متحد و تأمینکننده تسلیحات خود توجهی نکرده و از طرفی نگران قوانین ضد آژانس سازمان ملل برای پناهندگان فلسطینی (UNRWA) است، چه اقداماتی خواهد کرد. متیو میلر، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، هفته گذشته گفت که اسرائیل «ارزیابی» وضعیت ورود کمکهای بشردوستانه به غزه را متوقف کرده است. میلر به خبرنگاران گفته است: «تا به امروز، وضعیت بهطور قابل توجهی تغییر نکرده است»، که این اظهارات توسط خبرگزاری آسوشیتدپرس منتشر شده است.
روز سهشنبه، ارتش اسرائیل و COGAT در بیانیهای اعلام کردند که گذرگاه کیسوفیم را برای «تحویل غذا، آب، لوازم پزشکی و تجهیزات پناهگاهی به مرکز و جنوب غزه» باز کردهاند. ارتش همچنین اعلام کرد که «صدها بسته غذا و آب به مناطق جبالیا و بیت حانون در شمال غزه ارسال شده»، که پنج هفته است در محاصره نیروهای اسرائیلی قرار دارند.
این دو اعلامیه که همزمان با پایان مهلت ۳۰ روزه تعیین شده توسط ایالات متحده منتشر شدند، به نظر میرسد به منظور جلوگیری از اقدامات تلافیجویانه دولت بایدن بوده باشد، اگرچه بعید است آمریکا بتواند در دو ماه پایانی دوره خود اقدام جدی علیه دولت نتانیاهو انجام دهد. اسرائیل آگاه است که ترامپ امور را برای آنها بسیار آسانتر از بایدن خواهد کرد؛ دولتی که نتوانسته نتانیاهو را متقاعد کند تا به توافقی برای پایان دادن به کشتار در غزه و آزادسازی صدها گروگان اسرائیلی که برخی از آنان دارای تابعیت دوگانه اسرائیلی-آمریکایی هستند، تن دهد.
از پیروزی ترامپ در انتخابات ۵ نوامبر، نتانیاهو سه بار با او گفتگو کرده که دفتر نخستوزیری اسرائیل این مکالمات را «بسیار خوب و مهم» توصیف کرده است.
قطر عقبنشینی میکند
چند روز پس از پیروزی ترامپ در ایالات متحده و به دلیل ناکامی در دورهای مکرر مذاکرات، دولت قطر روز شنبه ۹ نوامبر اعلام کرد که «تلاشهای میانجیگری خود بین حماس و اسرائیل را متوقف میکند» و آن را زمانی از سر خواهد گرفت که «طرفین تمایل و جدیت برای پایان دادن به جنگ بیرحمانه و رنج غیرنظامیان» را نشان دهند. وزارت خارجه قطر در بیانیهای، «اخاذی» و «سوءاستفاده از تمدید مذاکرات برای ادامه جنگ به نفع منافع سیاسی محدود» را رد کرده است.
بدون حضور قطر و با توجه به درگیری ایالات متحده در انتقال قدرت از دموکراتها به جمهوریخواهان، بعید به نظر میرسد که مصر – که همچنین نقش میانجیگری میان طرفین را بر عهده دارد – و دولت بایدن بتوانند پیش از روی کار آمدن ترامپ به توافقی دست یابند.
در صحنه میدانی، جنگ همچنان ادامه دارد و مرگ، گرسنگی و آوارگی نیز به دنبال آن است. ارتش اسرائیل روز دوشنبه از گسترش «منطقه انسانی» موسوم به المواسی خبر داد. در این منطقه صدها هزار فلسطینی از مناطق دیگر نوار غزه در شرایطی نامناسب و در اردوگاههای موقت پناه گرفتهاند. این گسترش بسیار محدود بوده و با تعداد افراد و چادرهایی که بهطور مداوم در این منطقه به اصطلاح امن مستقر میشوند، قابل مقایسه نیست؛ منطقهای که در چند نوبت هدف حملات اسرائیل قرار گرفته است.
کاید حماد، یکی از ساکنان شهر غزه – مرکز نوار غزه و یکی از شهرهای به شدت آسیبدیده از حملات اسرائیل – به نشریه الدیاریو اسپانیا گفته که او و خانوادهاش از رفتن به جنوب و به سوی این «منطقه انسانی» که شرایط زندگی در آن غیرانسانی است، خودداری کردهاند. آنها مجبور شدند از جبالیا در شمال نوار غزه، جایی که بمبارانها و ویرانیها شبانهروز ادامه دارد و از اوایل اکتبر زیر محاصره و آتش نیروهای اسرائیلی بوده، به جای دیگری بروند.
چهار روز پیش، ارتش اسرائیل به آنها دستور داد که محلهای را که در شهر غزه در آن ساکن هستند ترک کنند. این محله یکی از شش محلهای است که اسرائیل دستور تخلیه آنها را صادر کرده، اما کاید میگوید که آنها تصمیم گرفتهاند بمانند، با وجود اینکه در «شرایط ناامیدکنندهای» به سر میبرند. در شهر غزه مواد غذایی کمیاب است و تنها مقادیر اندکی به آنجا میرسد و معمولاً به شمال نوار نمیرسد. حماد که خبرنگار و مترجم است و سابقاً با رسانههای بینالمللی که به غزه میآمدند همکاری میکرد – امری که اسرائیل از آغاز جنگ ۱۳ ماه پیش ممنوع کرده – میگوید: «ما در گرسنگی بسر میبریم، به زحمت آب و حتی چوب برای روشن کردن آتش پیدا میکنیم تا غذا بپزیم.» او همچنین افزود: «خوشبختانه ما هنوز زندهایم.»
در آخرین هشدار خود در تاریخ ۸ نوامبر، کمیته بررسی قحطی (FRC) اعلام کرد که «احتمال وقوع قحطی قریبالوقوع و شدید» به دلیل وخامت سریع اوضاع در نوار غزه وجود دارد. اگرچه این احتمال در تمام منطقه نوار غزه دیده میشود، اما در شمال این منطقه، به دلیل درگیریها، آوارگی، نبود دسترسی به مواد غذایی و فقدان کمکهای پزشکی و تغذیهای، بیشتر است. این کمیته که شامل کارشناسان بینالمللی در زمینه امنیت غذایی، تغذیه و بهداشت است، چنین گزارش داده است.
کارشناسان هشدار دادهاند که «اقدام فوری در طی روزهای آینده – و نه هفتهها – از سوی تمامی طرفهای درگیر یا کسانی که بر روند این درگیری تأثیر دارند، برای جلوگیری و تخفیف این وضعیت فاجعهبار ضروری است.» با این حال، به نظر نمیرسد که اسرائیل حتی تحت فشار واشنگتن مایل به انجام چنین اقدامی باشد.
روز دوشنبه، روزنامه اسرائیلی هاآرتص فاش کرد که ارتش اسرائیل به گروههای مسلح فلسطینی اجازه داده تا کمکهای بشردوستانه را غارت کرده و برای حفاظت از کاروانهای کمکهای بشردوستانه باجگیری کنند. منابع سازمانهای بشردوستانه فعال در منطقه به این روزنامه اطلاع دادهاند که این گروههای فلسطینی از دو قبیله مستقر در منطقه رفح در جنوب نوار غزه هستند و بخش عمدهای از محمولههای واردشده از گذرگاه کرم شالوم را مسدود کردهاند. این منابع به صورت ناشناس اظهار داشتهاند که «غارت به صورت سیستماتیک صورت میگیرد و نیروهای اسرائیلی به آن بیاعتنایی میکنند.»
این منابع گزارش دادهاند که کامیونها اندکی پس از ورود به غزه مورد حمله قرار میگیرند و رانندگان آنها تهدید میشوند؛ این حملات مسلحانه در فاصله اندکی از نیروهای اسرائیلی انجام میشود و حتی نظامیان از مداخله و کمک به رانندگان خودداری میکنند. این منابع افزودند که نیروهای اسرائیلی به کامیونها اجازه نمیدهند از مسیرهای جایگزینی که ایمنتر محسوب میشوند، استفاده کنند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 