روایت رسمی ماجرای شهرک سالزبری بریتانیا که همواره در حال تغییر بوده، همچنان به شکلهای کوچک و بزرگ به طرز چشمگیری دستخوش تحول میشود.
کیت کلارنبرگ
المیادین
ترجمه جنوب جهانی
در تاریخ ۱۴ اکتبر، تحقیقی که مدتها به تأخیر افتاده بود درباره مرگ مرموز «داون استرجس»، شهروند بریتانیایی که در ژوئیه ۲۰۱۸ در اثر تماس با عامل عصبی «نوویچوک» جان باخت، آغاز شد. گفته شده که این عامل توسط دو جاسوس روسی در ویلتشر رها شده بود. این تحقیق عمومی که شبیه به یک محاکمه نمایشی است، از همان ابتدا شواهدی فاش کرده که به شدت روایت رسمی درباره مسمومیت سرگئی اسکریپال، فراری دستگاه اطلاعاتی نظامی روسیه (GRU)، و دخترش یولیا در مارس همان سال در سالزبری را زیر سؤال میبرد.
این افشاگریها علیرغم تلاشهای شدید دولت بریتانیا برای تخریب تحقیق و محدود کردن توانایی آن در کشف حقیقت صورت گرفته است. از جمله، اسکریپالها از شهادت دادن منع شدهاند، با وجود اینکه خودشان رسماً درخواست کردهاند. دلیل این امر، ظاهراً خطر حمله دوباره دستگاه اطلاعاتی روسیه به آنها است، به طوری که حتی مصاحبههای ویدئویی آنها با پلیس نیز قابل استفاده به عنوان مدرک نیست. در عین حال، این پرسش حیاتی که دستگاههای اطلاعاتی و امنیتی بریتانیا چه زمانی و چه چیزهایی را درباره این موضوع میدانستند، مورد بررسی قرار نمیگیرد.
با این حال، نشانههای روشن و غیرقابل انکاری وجود دارد که نشان میدهد جاسوسان بریتانیایی و همتایان آمریکایی آنها به خوبی میدانستند دو فرد روسی که متهم به تلاش برای قتل اسکریپالها و به طور غیرعمدی کشتن استرجس از طریق رها کردن نوویچوک در یک بطری عطر در سالزبری هستند، در حال ورود به بریتانیا بودند. آنها تلاش کردند از این موضوع برای اهداف مخرب خود بهرهبرداری کنند. اینکه آیا این پیشآگاهی دلالت بر دست داشتن سیا و امآی۶ در این عملیات ناکام دارد یا خیر، همچنان محل تفسیر است.
در ژانویه ۲۰۲۱، گروه ناظر آمریکایی «آمریکن اورسایت» صدها صفحه ایمیل را که از آدرس شخصی «مایک پمپئو»، مدیر وقت سیا (ژانویه ۲۰۱۷ تا آوریل ۲۰۱۸)، ارسال و دریافت شده بود، منتشر کرد. در بسیاری از این موارد، ایمیلها شامل مکاتبات رسمی سازمان سیا در مورد مسائل بسیار حساس بوده که به صورت غیررسمی انجام شده است. این اسناد که به شدت تحت سانسور قانون امنیت ملی آمریکا قرار گرفتهاند، نشان میدهند که در اول مارس ۲۰۱۸، دو مقام عالیرتبه سیا با پمپئو تماس گرفتند و درخواست ملاقاتی فوری کردند. آنها نوشتند:
> «فرصتی بسیار مثبت در دسترس است اما به دخالت شما نیاز دارد زیرا این موضوع فوریتی فوقالعاده دارد… من قانع شدهام که این یک فرصت بسیار امیدوارکننده است.»
پمپئو با این ملاقات موافقت کرد و جلسه صبح زود روز بعد برگزار شد. تأکید بر اهمیت این نشست مخفیانه، از این واقعیت آشکار میشود که کارکنان سیا از نخستین ساعات روز ۲ مارس در حال آماده کردن طرح پیشنهادی «فرصت مثبت» برای ارائه به مدیر سیا بودند. عجیبتر اینکه ایمیلی که موافقت پمپئو با این طرح را درخواست میکرد، کمتر از نیم ساعت پس از خرید بلیت هواپیما از سوی «روسلا بوشیروف» و «الکساندر پتروف»، متهمان به قتل اسکریپال، از مسکو به فرودگاه گتویک لندن ارسال شد.
گزینهی قوی
اینکه چه کسی به پمپئو ایمیل زده مشخص نیست، اما «جینا هسپل»، معاون وقت سیا، گزینهای بسیار محتمل به نظر میرسد. او که سابقه طولانی در مواضع سختگیرانه علیه روسیه دارد و در دوران پیش از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی برای جذب جاسوس فعالیت میکرد، دو بار رئیس ایستگاه سیا در لندن بوده است؛ از ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۱ و سپس از ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷. اسکریپال در جریان یک مبادله بزرگ جاسوسی در ژوئیه ۲۰۱۰ و در طول اولین دوره فعالیت هسپل در لندن به بریتانیا آمد؛ مبادلهای که توسط «دانیل هافمن»، رئیس وقت ایستگاه سیا در مسکو، و همکار قدیمی هسپل ترتیب داده شد. او یکی از نخستین کسانی بود که به صورت علنی روسیه را مقصر حادثه سالزبری دانست.
در دوره دوم حضور «غیرمعمول» هسپل در لندن، ارتباط مداوم اسکریپال با سرزمین مادریاش و تمایل او به بازگشت، به احتمال زیاد برای دستگاههای اطلاعاتی بریتانیا آشکار بود. به شکلی جالب، «مارک اوربان»، خبرنگار باسابقه بیبیسی، در سال منتهی به مسمومیت با این فراری اطلاعاتی مصاحبه کرده بود. او گزارش داده بود که اسکریپال یک «ملیگرای آشکار روسیه» بوده که حتی در خانهای که توسط امآی۶ خریداری شده بود، با اشتیاق از مواضع کرملین دفاع میکرد. به طور تصادفی، اوربان زمانی در همان یگان زرهی خدمت میکرد که «پابلو میلر»، مأمور استخدامکننده و رابط اسکریپال در امآی۶ و همسایه او در سالزبری، نیز عضو آن بود.
علاوه بر این، «والری موروُزوف»، مقام پیشین کرملین و یکی از همکاران اسکریپال که به بریتانیا تبعید شده بود، چند روز پس از مسمومیت ادعا کرد که اسکریپال به طور «منظم» با سفارت روسیه در لندن در ارتباط بوده و هر ماه با افسران اطلاعات نظامی روسیه ملاقات میکرده است. او همچنین هرگونه ادعایی مبنی بر اینکه حمله ادعایی با عامل عصبی علیه سرگئی و یولیا کار جاسوسان روس بوده را قاطعانه رد کرد و گفت:
> «پوتین نمیتواند پشت این ماجرا باشد. من میدانم کرملین چگونه عمل میکند، من آنجا کار کردهام. اسکریپال چه کسی است؟ او برای پوتین هیچ اهمیتی ندارد. پوتین به او فکر نمیکند. هیچکس در کرملین درباره یک مأمور اطلاعاتی سابق که هیچ اهمیتی ندارد صحبت نمیکند. دلیلی برای این کار وجود ندارد. چنین اتفاقاتی برای آنها خطرناکتر است.»
اینکه اطلاعات مذکور به دست جینا هسپل نرسیده باشد، غیرقابل باور به نظر میرسد. واشنگتن پست گزارش داده است که دوران حضور هسپل در بریتانیا او را به حلقهی اصلی ارتباط سیا با امآی۶، «مهمترین شریک خارجی» این آژانس، تبدیل کرده بود. همکاران بریتانیایی هسپل به این روزنامه گفتهاند: «او آنها را بسیار خوب میشناسد… آنها او را به عنوان «افسر افتخاری میز بریتانیا» میخوانند.» هسپل به طور منظم از این تجربه برای «تثبیت اتحاد فراآتلانتیک» میان لندن و واشنگتن استفاده میکرد، اتحادی که در دوران مدیریت او بر سیا (می ۲۰۱۸ تا ژانویه ۲۰۲۱) به طور مکرر دچار تنش بود.
بخش قابل توجهی از این تنش ناشی از اتهامهای موجه دونالد ترامپ بود که عوامل بریتانیایی را به «توطئه با اطلاعات آمریکا برای جاسوسی از کمپین انتخاباتیاش» متهم کرد؛ اتهامهایی که دولت بریتانیا را در بالاترین سطوح دچار نگرانی کرد. به طور قابل توجهی، یکی از نمونههای ذکرشده توسط واشنگتن پست برای تثبیت روابط سیا و امآی۶ توسط هسپل، متقاعد کردن رئیسجمهوری که بسیار مردد بود، برای حمایت از اخراج گستردهی دیپلماتهای روسی بود؛ اقدامی که لندن در پی حادثه سالزبری بر آن اصرار داشت.
فشار هسپل بر ترامپ درباره سالزبری
در آوریل ۲۰۱۹ آشکار شد که چگونه هسپل ترامپ را درباره حادثه سالزبری تحت فشار قرار داد. نیویورک تایمز گزارش داد که رئیسجمهور ابتدا مسمومیت ادعایی اسکریپال را کماهمیت دانست و از واکنش خودداری کرد؛ زیرا این حملهی ظاهری را «بازیهای جاسوسی مشروع، ناخوشایند اما در چارچوب قواعد جاسوسی» میدانست. با این حال، هسپل توانست ترامپ را به انتخاب «گزینه قوی» یعنی اخراج کارکنان سفارت روسیه در آمریکا ترغیب کند. او این کار را با ارائه تصاویر «احساسی» تأمینشده توسط بریتانیا انجام داد:
> «هسپل تصاویری را که دولت بریتانیا در اختیارش قرار داده بود، از کودکان خردسالی که پس از مسمومیت با عامل عصبی نوویچوک که اسکریپالها را مسموم کرد، در بیمارستان بستری شده بودند، به ترامپ نشان داد. سپس تصویری از اردکهایی که مقامات بریتانیایی ادعا کردند بر اثر کار بیدقت عوامل روسی کشته شده بودند، ارائه داد… ترامپ به تصاویر کودکان مسموم و اردکهای مرده خیره شد. در پایان جلسه، او گزینه قوی را پذیرفت.»
عملیات فوت
افشاگری نیویورک تایمز هنگام انتشار جنجالبرانگیز شد، به ویژه به این دلیل که تصاویر «احساسی» توصیفشده هرگز پیشتر در رسانههای جریان اصلی منتشر یا به آنها اشاره نشده بود. در حالی که گزارشهای اولیه در ۴ مارس ۲۰۱۸ ادعا کردند که اسکریپالها نانهایی را به سه پسر محلی داده بودند تا به اردکها در زمین بازی ایوِن در سالزبری بدهند، هیچ رسانه، وزیر دولتی، سخنگو، مقام پزشکی یا مسئول اجرای قانون قبلاً ادعا نکرده بود که کودکان و/یا پرندگان پس از تماس با نوویچوک «مسموم» شدهاند. برعکس، گزارشهای رسمی خلاف این را نشان دادهاند.
در ۲۶ مارس همان سال، دیلی میل گزارش داد که پسرانی که از اسکریپالها نان دریافت کرده بودند – یکی از آنها ظاهراً مقداری از آن را خورده بود – «برای انجام آزمایش خون با نگرانی از مسمومیت به بیمارستان منتقل شدند» اما بلافاصله پس از دریافت «نتیجه سلامت کامل» ترخیص شدند. علاوه بر این، دو روز پس از انتشار مقاله نیویورک تایمز، مقامات بهداشتی بریتانیا بیانیهای صادر کردند که نه تنها این گزارش را کاملاً رد میکرد، بلکه انکار کرد که هیچ کودکی به دلیل تماس با نوویچوک در سالزبری به بیمارستان منتقل شده است.
پس از آن، نیویورک تایمز مقاله خود را به طور ریشهای اصلاح کرد و هرگونه ادعا مبنی بر اینکه هسپل به ترامپ تصاویر قربانیان نوویچوک ارائه کرده بود را حذف کرد. در واقع، روزنامه موضع خود را تغییر داد و اعلام کرد که او «تصاویری را که پیامدهای حملات با عامل عصبی را نشان میدادند، ارائه داده است، نه تصاویری خاص از حمله شیمیایی در بریتانیا.» سؤال درباره وجود این تصاویر و احتمال ساختگی بودن آنها توسط دستگاه اطلاعاتی بریتانیا با هدف متقاعد کردن ترامپ به اتخاذ موضعی خصمانه علیه روسیه، حتی پنج سال و نیم بعد همچنان باز است.
نقشههای از پیش آماده برای اخراج دیپلماتها
در نهایت، جاسوسان بریتانیایی سالها برای اخراج گسترده دیپلماتهای روسی در سراسر جهان بهعنوان مقدمهای برای جنگ تمامعیار با مسکو برنامهریزی و امید داشتند. در ژانویه ۲۰۱۵، مؤسسه دولتی بریتانیا برای امور دولتی (IFS) به طور مخفیانه سندی تهیه کرد که «اهرمهای بالقوه» برای دستیابی به «تغییر رژیم» در روسیه را توضیح میداد. این اهرمها شامل «دیپلماسی»، «امور مالی»، «امنیت»، «فناوری»، «صنعت»، «نظامی» و حتی «فرهنگ» میشدند. یکی از این «اهرمها» که سه بار در سند ذکر شده بود، عبارت بود از:
> «همزمان همه مأموران اطلاعاتی روسی و وابستههای هوایی/دفاعی/دریایی را از بیشترین تعداد کشورها اخراج کنید (عملیات جهانی فوت).»
در سپتامبر ۱۹۷۱، عملیات فوت منجر به اخراج ۱۰۵ مقام شوروی از بریتانیا شد. چندین رسانه جریان اصلی هنگام گزارش درباره موفقیت لندن در جلب حمایت ۲۶ کشور – از جمله ایالات متحده – برای اخراج بیش از ۱۵۰ دیپلمات روسی در واکنش به حادثه سالزبری در مارس ۲۰۱۸ به این حادثه اشاره کردند. این اقدام مؤسسه IFS را یک گام به هدف دیرینه خود یعنی «درگیری مسلحانه از نوع قدیمی» با روسیه نزدیکتر کرد؛ درگیری که «بریتانیا و غرب میتوانند در آن پیروز شوند.»
روایت رسمی حادثه سالزبری همچنان در تغییر
امروز، بریتانیا و غرب در آستانه شکست نهایی در این درگیری قرار دارند. در همین حال، روایت رسمی حادثه سالزبری همچنان به طرق کوچک و بزرگ دستخوش تغییرات اساسی میشود. برخلاف تمام گزارشهای پیشین در این مورد، اکنون در جریان تحقیقات درباره داون استرجس گفته شده که یکی از پسرانی که از اسکریپالها نان گرفته بود تا به اردکها بدهد «به دلیل این کار بیمار شد» و او و دوستانش «برای یک یا دو روز ناخوش بودند.»
این بازنویسی تازه بهطور دقیق با ادعای بسیار بحثبرانگیزی که مقامات بریتانیایی بدون تردید به آن پایبند هستند، هماهنگ است؛ ادعایی که میگوید اسکریپالها صبح روز ۴ مارس ۲۰۱۸ از طریق دستگیره در خانه سرگئی مسموم شدند، پیش از آنکه به سالزبری بروند. اما تحقیقات بعدی نشان خواهند داد که شواهد موجود – از جمله شهادت خود یولیا اسکریپال در بیمارستان – به وضوح به حملهای در مکانی دیگر، زمانی دیگر و با شیوهای کاملاً متفاوت اشاره میکنند؛ حملهای که سرویسهای اطلاعاتی بریتانیا و آمریکا در مرکز آن قرار دارند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 