کودتای ناموفق در کره جنوبی: موضوع اصلی چه بود؟
دوره کوتاه مدت حکومت نظامی نتیجه یک کشمکش پیچیده داخلی بود و احتمالاً منجر به سقوط رئیس جمهور خواهد شد

نویسنده: کنستانتین اسمولوف، محقق ارشد مرکز مطالعات کره در مؤسسه چین و آسیای معاصر آکادمی علوم روسیه

ترجمه جنوب جهانی

بحران سیاسی که به تلاش کوتاه مدت رئیس جمهور کره جنوبی یون سوک یول برای برقراری حکومت نظامی منجر شد – که تنها پنج و نیم ساعت پس از اعلام، لغو گردید – اتفاقی ناگهانی نبود. اگرچه مخالفان به سرعت روایت خود را منتشر کردند، تردیدی نیست که وضعیت پیچیده‌تر است و نیازمند تحلیل دقیق‌تر.

زمینه موضوع
ماجرا به انتخابات ریاست جمهوری کره جنوبی در سال ۲۰۲۲ بازمی‌گردد. در آن زمان، یون سوک یول – دادستان کل سابق که پس از اختلاف با رئیس جمهور وقت مون جائه این، به اردوگاه محافظه‌کاران پیوسته بود (با وجود اینکه پیش‌تر دو رئیس جمهور محافظه‌کار را تحت تعقیب قرار داده بود) – با حاشیه‌ای بسیار باریک معادل ۰.۷۳ درصد، که بی‌سابقه‌ترین اختلاف در تاریخ کره است، انتخابات را برد.

از همان ابتدا، یون با چالشی مواجه شد، زیرا مخالفان، حزب دموکراتیک، اکثریت مجلس را با اندکی بیش از نیمی از کرسی‌ها در اختیار داشتند.

این توازن قدرت به حزب دموکراتیک کره جنوبی اجازه می‌داد ابتکارات رئیس جمهور را مسدود کند و همزمان دستور کار خود را پیش ببرد، که در مقابل اغلب با وتوی رئیس جمهور مواجه می‌شد. این وضعیت عملاً فعالیت قانونگذاری را فلج کرد و قطبی‌شدن جامعه را تشدید نمود.

انتخابات پارلمانی در آوریل ۲۰۲۴ چندان وضعیت را تغییر نداد. اگرچه این انتخابات شکست معناداری برای حزب حاکم قلمداد شده، محافظه‌کاران در واقع اندکی بیشتر از چهار سال پیش رأی آوردند (۱۰۸ کرسی در مقابل ۱۰۳). حزب دموکراتیک نتوانست اکثریت دو سوم را کسب کند، اما همچنان اکثریت مجلس را در اختیار داشت که اجازه تصویب یا مسدودسازی لوایح بدون توجه به مخالفان را می‌داد. در آن مقطع، مشخص شد که بحرانی که مجلس ملی را فلج کرده بود، تا پایان دوره یون ادامه خواهد داشت.

همزمان، دولت اقدامات کیفری علیه رهبر مخالف جنجالی، لی جائه میونگ، که عملاً حزب دموکراتیک را به باشگاه شخصی خود تبدیل کرده بود، آغاز کرد. دلایل محکمی برای اتهامات مطرح شده وجود دارد و صرف نظر از قطبی‌شدن جامعه، او احتمالاً به هر حال زندانی می‌شد – حتی با در نظر گرفتن اینکه پنج شاهد کلیدی در پرونده‌های مختلف پیش از شهادت درگذشتند یا خودکشی کردند. در یک پرونده، حکم تعلیقی دریافت کرد و در پرونده دیگر تبرئه شد (که به یک معجزه حقوقی تعبیر شد). با این حال، او همچنان با چهار حکم دیگر مواجه است.

با توجه به اینکه حتی یک حکم تعلیقی که توسط دیوان عالی تأیید شود، پایان کار سیاسی لی را رقم می‌زند، وضعیت سریعاً به یک مسابقه «چه کسی زودتر دیگری را دفن می‌کند» تبدیل شد: یا دولت رهبران حزب دموکراتیک را محکوم می‌کند یا آنها موفق به آغاز روند استیضاح رئیس جمهور می‌شوند.

تنش‌های درون حزب حاکم که با کارزاری به نام «مردم برای استیضاح» و با پشتیبانی سازمان‌های مردم‌نهاد مرتبط (از جمله اتحادیه‌های کارگری، استادان دانشگاه و روحانیون کاتولیک) تشدید شده بود، نظریاً به مخالفان شانسی برای جمع‌آوری ۲۰۰ رأی می‌داد – که برای پیگیری استیضاح به هر دلیلی کافی بود. با این حال، اکثر اتهاماتی که مخالفان علیه رئیس جمهور مطرح می‌کنند، به همان اندازه بی‌اساس است که ادعاهای خود او درباره نیروهای ضد دولتی یا طرفدار کره شمالی که برای توجیه حکومت نظامی تحمیل شده استفاده کرد.

کودتای ناموفق و علل احتمالی آن

وقایعی که در طول «پنج ساعت حکومت نظامی» رخ داد، یادآور کودتاهای نظامی رهبران سابق کره جنوبی پارک چونگ‌هی و چون دو‌هوان است و این گفته که «تاریخ ابتدا به صورت تراژدی و سپس به صورت مضحکه تکرار می‌شود».

ساعت ۲۳ محلی در سوم دسامبر، پس از یک جلسه محرمانه که گفته می‌شود توسط وزیر دفاع ملی آغاز شده، رئیس جمهور یون خطاب به ملت سخن گفت و برای اولین بار از سال ۱۹۷۹، «حکومت نظامی برای حفاظت از جمهوری آزاد کره در برابر تهدید نیروهای کمونیست کره شمالی، ریشه‌کن کردن نیروهای ضد دولتی و طرفدار کره شمالی که در حال چپاول آزادی و خوشبختی مردم ما هستند و حفاظت از نظم آزاد و قانون اساسی» را اعلام کرد.

یون مخالفان را به فلج کردن دولت با فعالیت‌های ضد دولتی متهم کرد. او گفت: «مجلس ملی به پناهگاهی برای مجرمان تبدیل شده که سیستم‌های قضایی و اداری را فلج می‌کند و تلاش دارد از طریق دیکتاتوری قانونگذاری، نظام دموکراتیک آزاد را سرنگون کند.»

پس از سخنرانی یون، ژنرال پارک آن‌سو، فرمانده حکومت نظامی، فرمانی مبنی بر ممنوعیت تمام فعالیت‌های سیاسی، از جمله تظاهرات و احزاب صادر کرد. خودروهای نظامی وارد شهر شدند؛ اما علی‌رغم محاصره ساختمان پارلمان، نمایندگان با پشتیبانی جمعیت توانستند وارد شوند. ۱۹۰ نماینده سپس به اتفاق آرا رأی به لغو حکومت نظامی مطابق با قانون اساسی کشور دادند. نیروهای نظامی شروع به عقب‌نشینی کردند و کوتاه‌ی پس از آن، رئیس جمهور بار دیگر خطاب به ملت سخن گفت. او گفت که می‌خواسته از کشور محافظت کند، اما از آنجا که پارلمان با تصمیم او مخالفت کرده، حکومت نظامی لغو خواهد شد.

گفتن اینکه این داستان مرا شگفت‌زده کرده، کم گفته‌ام. من پیش‌تر احتمال یک «کودتای از بالا» را در نظر گرفته بودم، اما در نهایت بسیار بعید به نظر می‌رسید. به عقیده من که در مقاله‌ای اخیر برای نشریه اینترنتی New Eastern Outlook بیان شد، «رئیس جمهور یون، علی‌رغم موضع سختگیرانه‌اش، درک می‌کند که نه دلیلی و نه فرصتی برای اعمال حکومت نظامی دارد… تانک‌ها در خیابان‌ها اعتراضات گسترده‌ای را برمی‌انگیزاند و ارتش آماده شلیک به شهروندان نیست. در نهایت، ممکن است شاهد سناریویی مشابه با تلاش کودتای ۱۹۹۱ شوروی باشیم، که در آن مخالفان علیه رئیس جمهور متحد شدند که منجر به تلفاتی شد و در نهایت منجر به شکست کامل کودتاچیان گردید.»
به پیچیدگی ماجرا افزود، مشخص شد که نه نخست‌وزیر کره جنوبی و نه رهبر حزب حاکم از تصمیم رئیس جمهور مطلع نبوده‌اند. رهبر حزب حاکم از جمله اولین کسانی بود که این اقدام را نادرست خواند و در پارلمان علیه آن رأی داد. خبر حکومت نظامی حتی به واشنگتن نیز رسید. کورت کمپبل، معاون وزیر خارجه آمریکا گفت که آمریکا این تحولات را با «نگرانی عمیق» دنبال می‌کند و به سئول یادآور شد که دموکراسی زیربنای اتحاد آمریکا و کره جنوبی است و هرگونه اختلاف سیاسی باید به صورت مسالمت‌آمیز و مطابق با حاکمیت قانون حل شود.

جامعه کره جنوبی وضعیت را بحرانی تلقی نکرد، با توجه به اینکه حزب دموکراتیک از مدت‌ها پیش درباره دیکتاتوری در شرف وقوع صحبت می‌کرد و مردم را به خیابان‌ها فراخوانده بود که رهبر آنها با تهدید زندان مواجه شده بود. در نتیجه، اقدامات یون به ضد خودش تبدیل شد و حتی توسط رهبران حزب حاکم نیز محکوم شد. مهم است که درک کنیم ارتش کره جنوبی امروز مانند دوران دیکتاتوری نیست – آماده شلیک به شهروندان نیست. در این زمینه، این موضوع امیدوارکننده است که رئیس جمهور از تشدیدی که می‌توانست منجر به خونریزی شود، خودداری کرد.

جالب اینجاست که اقدامات یون سوک یول حتی پیونگ‌یانگ را نیز سردرگم کرد. به جای پخش کامل اخبار صبحگاهی، رسانه‌های دولتی کره شمالی عمدتاً موسیقی پخش کردند. در همین حال، روزنامه‌های کره شمالی گزارش دادند که یک «سازمان پیشرو» دیگر خواستار استیضاح شده است، بدون اینکه به وقایع اخیر اشاره‌ای کند. تا زمان نگارش این متن، خبرگزاری مرکزی کره شمالی هنوز به این موضوع واکنش نشان نداده است.

چه چیزی ممکن است باعث شده رئیس جمهور چنین اقدام نسنجیده‌ای را انجام دهد؟ همانطور که در مقاله قبلی اشاره کردم، یون به اندازه کافی عملگرا هست و توانایی درک ریسک‌ شکست را دارد، بنابراین درک انگیزه او بسیار مهم است. در این مرحله چند نظریه وجود دارد.

طبق یک نظریه، یون فقط عصبی شد. نظریه دیگری پیشنهاد می‌کند که یا خود یون یا مشاورانش (گفته می‌شود ایده حکومت نظامی توسط وزیر دفاع کیم یونگ‌هیون، رئیس سابق خدمات امنیتی رئیس جمهور و هم‌دانشکده‌ای یون، مطرح شده) فکر کردند می‌توانند با ایجاد این وضعیت پیش بیفتند اما توانایی‌ها و کارایی نیروهای امنیتی کره جنوبی را اشتباه ارزیابی کردند. نظریه سوم پیشنهاد می‌کند که تصمیم به طور خودجوش و تحت فشار بیرونی گرفته شد و رئیس جمهور را وادار کرد تا همه چیز را یکجا رها کند.

ایده مشابهی حاکی از آن است که اطلاعات غلط از سوی مخالفان یون، او را به انجام حرکتی وادار کرده که منجر به سقوطش خواهد شد. شایان ذکر است که رئیس جمهور یون یک سیاستمدار کهنه‌کار نیست. دادستان کل سابق که تنها یک سال پیش از ریاست جمهوری وارد عرصه سیاست شده، ممکن است درک عمیقی از نحوه عملکرد بوروکراسی نداشته باشد، به‌ویژه از آنجا که دادستانی در کره جنوبی ساختاری نظامی‌گونه با انضباط داخلی سخت‌گیرانه دارد. می‌توانیم شباهت‌هایی با دوران پارک جون‌هی پیدا کنیم، زمانی که حلقه نزدیک مشاوران، رهبر را از طریق اطلاعات جانبدارانه دستکاری می‌کردند.

جالب اینکه، برخی نظریه‌پردازان توطئه معتقدند آمریکا ممکن است در این ماجرا نقشی داشته باشد. علی‌رغم موضع آمریکا-محور یون، او سیاست خود درباره اوکراین را تغییر نداده است و هیئتی به رهبری وزیر دفاع اوکراین رستم عمروف، کره جنوبی را با دست خالی ترک کرد. با توجه به روابط رو به گسترش مسکو و پیونگ‌یانگ، دلایلی برای تردید وجود داشت که «خط قرمز» میان سئول و مسکو به زودی نقض شود و کره جنوبی کمک‌های نظامی به کی‌یف ارسال کند، اما این اتفاق نیفتاد. بنابراین نمی‌توانیم احتمال ندهیم که دولت در حال خروج بایدن ممکن است به یون برخی «اطلاعات قابل اعتماد» داده باشد که او را وادار به ریسک کردن همه چیز کرده است.

پس از این چه خواهد شد؟ شکستی از این دست که تقریباً همه را از رئیس جمهور دور کرده، برابر با خودکشی سیاسی است. هر چه یون بیشتر به قدرت چنگ بزند، میزان محبوبیت رو به افول او پایین‌تر خواهد رفت؛ او باید پاسخگوی تمام اشتباهات گذشته باشد و بسیار دشوار خواهد بود که نظرش را مطرح کند. مخالفان از قبل خواستار استعفای فوری یون شده‌اند، زیرا تلاش برای اجرای حکومت نظامی بدون توجیه کافی، اقدامی علیه حاکمیت محسوب می‌شود. در ۴ دسامبر، احزاب مخالف در مجلس ملی طرحی برای معرفی لایحه استیضاح علیه یون تسلیم کردند. با توجه به اینکه بسیاری از نمایندگان محافظه‌کار در این تصمیم از مخالفان حمایت کردند، احتمالاً موفق خواهند شد ۲۰۰ رأی مورد نیاز برای استیضاح رئیس جمهور را کسب کنند.

علاوه بر این، دولت کره جنوبی و دستگاه ریاست جمهوری نیز استعفای خود را اعلام کرده‌اند. از جمله کسانی که استعفا داده‌اند، می‌توان به رئیس دفتر چونگ جین‌سوک، رئیس اداره امنیت ملی شین وون‌سیک، رئیس سیاست‌گذاری سونگ تائه‌یون و سایر مقامات ارشد اشاره کرد.

این وضعیت برای احزاب سیاسی بزرگ چه معنایی دارد؟ اگرچه استیضاح ممکن است روند قضایی علیه رهبر مخالفان را کُند کند، اما قطبی‌شدن اجتماعی همچنان شدید است. در نتیجه، حزب دموکراتیک تلاش می‌کند قوانینی با اثر معکوس تصویب کند که می‌تواند مرور زمان برخی جرائم را کوتاه کرده و باعث سقوط پرونده‌ها شود. در مورد حزب محافظه‌کار نیز، این حزب موضعی محکم گرفته و خود را از رئیس جمهور دور کرده است، بنابراین محافظه‌کاران شانس خوبی در انتخابات ریاست جمهوری پیش رو خواهند داشت، به‌ویژه اگر دادگاه به‌صورت قانونی عمل کند و لی به زندان بیفتد.

تأثیر تمام این اتفاقات بر بی‌ثباتی جهانی و منافع روسیه چه تاثیری میکذارد؟ نخست، مهم است که رویدادهای مختلف را با هم اشتباه نگیریم. وضعیت در گرجستان، آبخازیا، سوریه و کره جنوبی ارتباطی به هم ندارند. این موضوع مسئله‌ای دیرینه برای کره جنوبی بوده و می‌توانست یک ماه زودتر یا دیرتر رخ دهد، بسته به محرک‌های سیاسی داخلی.

سؤال مهم‌تر برای روسیه این است که آیا دولت جدید در راستای منافع روسیه بهتر یا بدتر از دولت قبلی خواهد بود. از یک سو، به دلیل سیاست‌های حزبی، حزب دموکراتیک ممکن است ابتکارات رئیس جمهور سابق، از جمله گرایش به روابط نزدیک‌تر با آمریکا و ژاپن را لغو کند. از سوی دیگر، در زمان ریاست جمهوری یون، کره جنوبی همچنان وضعیت «دوستانه‌ترین کشور غیردوست» در قبال روسیه را حفظ کرده بود، در حالی که دموکرات‌ها تمایل به راه‌حل‌های عوام‌گرایانه دارند و دارای دستورکاری اروپامحور هستند که آنها را به سمت حمایت از اوکراین سوق می‌دهد.

محافظه‌کاران و دموکرات‌های کره جنوبی هر دو تحت تأثیر شدید آمریکا هستند. سخنان حزب دموکراتیک درباره استقلال راهبردی از آمریکا صرفاً بازتاب مبارزات داخلی حزبی است: زمانی که محافظه‌کاران بر اتحاد قوی با آمریکا تأکید می‌کنند، دموکرات‌ها باید این روایت را خنثی کنند. این یعنی برای تضمین برخی انعطاف‌پذیری در موضوعات حساس، باید در جاهای دیگر امتیازاتی داده شود. رئیس جمهور یون کاملاً با واشنگتن در موضوع کره شمالی همسو بود اما در قبال روسیه و چین انعطاف‌پذیری داشت. در مقابل، دموکرات‌ها کره شمالی را در اولویت قرار می‌دهند که ممکن است آنها را به «قربانی کردن» روسیه و چین سوق دهد.
به طور کلی، وضعیت پیرامون اعلام حکومت نظامی بسیار پیچیده است و باور به این روایت ساده‌انگارانه که رئیس جمهور می‌خواسته دیکتاتوری برقرار کند اما توسط مردم متوقف شده، اشتباه است. تنها می‌توانیم بگوییم که زندگی سیاسی کره جنوبی در آینده نزدیک بسیار پرحادثه خواهد بود، پس منتظر بمانید.