با توجه به تشدید تنش‌ها در سوریه، ایران به عنوان قدرتی شناخته می‌شد که می‌توانست در کنار دمشق در درگیری‌های نظامی دخالت کند و قدرت بشار اسد را نجات دهد. اما تهران زمانی که اسد سرنگون شد، خارج از ماجرا باقی ماند. اکنون تلاش می‌شود توضیح داده شود که چرا این اتفاق رخ داد.

نویسنده: آلکس منر
ترجمه جنوب جهانی

کمی بیش از یک هفته از آغاز درگیری‌ها در شمال سوریه در اواخر نوامبر می‌گذرد و نیروهای موسوم به «اپوزیسیون سوری» کنترل بیشتر مناطق را به دست گرفته و قدرت را در کشور تصاحب کرده‌اند.
نیروهای دولتی ظرف چند روز با چندین شکست سنگین مواجه شدند، مناطق وسیعی را از دست دادند و بدون مقاومت قابل‌توجهی در برابر حملات دشمن فروپاشیدند.
در نتیجه، حکومت ۲۴ ساله بشار اسد پایان یافت. او مجبور شد سوریه را ترک کند، پس از آنکه نیروهای اپوزیسیون روز یکشنبه وارد دمشق شدند و به زودی پایتخت را تصرف کردند.
اما اسد تنها بازنده این وضعیت نیست. ایران نیز، که از سال ۲۰۱۱ درگیر بحران سوریه بوده و از مهم‌ترین متحدان دولت سوریه محسوب می‌شد، دیگر بازنده اصلی به شمار می‌رود. جمهوری اسلامی مشارکت خود در سوریه را به عنوان مبارزه‌ای علیه ایالات متحده و اسرائیل و برای حفظ حوزه‌های نفوذ خود در خاورمیانه تلقی می‌کرد.
تغییر قدرت در سوریه برای تهران یک فاجعه ژئوپلیتیکی محسوب می‌شود و همچنین شکستی دیگر در منطقه به شمار می‌رود، به‌ویژه پس از آنکه متحدان ایران مانند حماس و حزب‌الله امسال متحمل شکست‌های سنگین نظامی در غزه و لبنان شدند. در نتیجه، توان نظامی ایران تضعیف شده و نفوذش بر منطقه شرق مدیترانه زیر سؤال رفته است.
این وضعیت در داخل ایران نیز می‌تواند باعث افزایش انتقادها به رهبری سیاسی کشور شود، به‌ویژه در شرایطی که نارضایتی عمومی از وضعیت اقتصادی دشوار در جامعه گسترده است. در این میان، تصاویر و ویدئوهایی که نشان می‌دهد نیروهای مسلح به سفارت ایران در دمشق حمله کرده و سپس آن را غارت می‌کنند، در زمان نامناسبی منتشر شده‌اند.
ایرانی‌ها اسد را مقصر می‌دانند
رهبری تهران تلاش می‌کند تا آسیب‌ها را کاهش دهد و برخی فرضیات درباره بحران سوریه را تصحیح کند. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، در یک مصاحبه تلویزیونی در روز دوشنبه اعلام کرد که ایران هیچ‌گونه درخواستی از اسد برای کمک نظامی در مبارزه با نیروهای پیشروی اپوزیسیون دریافت نکرده است. بنابراین تهران نیروهای منظم ایرانی را به سوریه اعزام نکرد. وی گفت: «دولت سوریه این انتظار را نیز از ما نداشت، زیرا این مسئله با امور داخلی سوریه، روابط دولت با گروه‌های اپوزیسیون و مردم کشور ارتباط داشت.»
عراقچی تأکید کرد که رهبری ایران همواره اطلاعات امنیتی را با دمشق به اشتراک گذاشته، اما با این حال تحولات اخیر در این کشور بحران‌زده عربی غیرمنتظره بود، به‌ویژه ناتوانی نیروهای مسلح سوریه در مقابله با تروریست‌ها. حتی اسد نیز از وضعیت ارتش خود شگفت‌زده بود.
در این باره، رسانه‌های روسی با استناد به خبرگزاری رسمی ایران، فارس، گزارش داده‌اند که ارتش سوریه به دلایل مختلف دیگر انگیزه‌ای برای ادامه مبارزه با تروریست‌ها نداشت. همچنین حمایت مردم سوریه از ارتش در سال‌های اخیر کاهش یافته بود.
اما به گفته فارس، دلیل اصلی سقوط سریع دولت اسد تغییر رویکرد رئیس‌جمهور سوریه نسبت به غرب بوده است. اسد به تعامل با کشورهای غربی و اپوزیسیون سوریه تمایل داشت و به همین دلیل، رهبر معنوی ایران، آیت‌الله علی خامنه‌ای، در آخرین دیدارشان در ماه ژوئن به او هشدار داده بود.
تهران تا آخرین لحظه تلاش داشت نظر اسد را به موضع ایران جلب کند. با این حال، اسد مرتکب اشتباه بزرگی شد و ابتدا به وعده‌های دیگر کشورهای عربی و غربی اعتماد کرد و دیر متوجه شد که این وعده‌ها چیزی جز فریب دشمنانش نبوده است. او همچنین پیشنهادهای ایران را نادیده گرفت، حتی با وجود اینکه پیش از آغاز درگیری‌ها در لبنان به او بارها درباره تقویت تروریست‌ها هشدار داده شده بود. با این حال، تهران به طور جدی مصمم به تقویت دمشق بود. حضور مقامات بلندپایه ایرانی برای مشاوره دادن به اسد، این موضوع را تأیید می‌کند.