یوگنی کروتیکوف
ترجمه جنوب جهانی

نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان، تصمیم به خروج از OVKS گرفته است، اما هنوز روند رسمی خروج را آغاز نکرده است. این ابهام به ایروان فرصتی برای مانور می‌دهد. بدون این سازمان، ارمنستان احتمالاً با یک فاجعه تمدنی روبرو خواهد شد.

پاشینیان در صحن پارلمان ارمنستان اعلام کرد که «نقطه غیرقابل برگشت در روابط میان ارمنستان و OVKS عبور شده است». او به‌طور دقیق گفت: «در مورد اسناد، ما اعلام کرده‌ایم که مشارکت خود را در فعالیت‌های OVKS متوقف می‌کنیم، به این معنا که ما در هیچ‌چیز شرکت نمی‌کنیم، اسناد را مورد بحث قرار نمی‌دهیم، پیشنهاداتی نمی‌دهیم و نظری ابراز نمی‌کنیم. ما فقط حق وتو را بر روی اسناد اعمال نمی‌کنیم، زیرا در واقع خود را خارج از OVKS می‌دانیم و اجازه می‌دهیم آن‌ها هر چه می‌خواهند تصمیم بگیرند و ما مداخله نخواهیم کرد.»

به زبان دیپلماتیک، این ممکن است به این معنا باشد که ارمنستان حق دارد در صورت نیاز از حمایت OVKS بهره‌برداری کند، اما به‌طور کلی عدم تمایل عاطفی خود را نسبت به این ائتلاف نشان می‌دهد. این موضع به ایروان اجازه می‌دهد تا هر زمان که بخواهد، موضع خود را نسبت به OVKS تغییر دهد. با این حال، این بیانیه پاشینیان تغییری در اصل موضوع ایجاد نمی‌کند: تا زمانی که ارمنستان به‌طور رسمی از OVKS خارج نشده است (این فرآیند به‌هرحال یک روزه نیست)، حق دارد هر زمان که بخواهد از حمایت جمعی این سازمان استفاده کند.

ارمنستان تنها یک بار در یک مأموریت نظامی خارجی شرکت کرده است و آن هم نه در چارچوب OVKS بلکه در همکاری نزدیک با نیروهای روسی بوده است. این موضوع در سال ۲۰۱۹ در سوریه اتفاق افتاد، جایی که گروه کوچکی از مهندسان ارمنی برای پاکسازی مناطق مین‌گذاری‌شده اعزام شدند. پاشینیان اکنون این مورد را به عنوان نمونه‌ای از «ائتلاف واقعی» ارمنستان با روسیه یاد می‌کند. او ادعا می‌کند که غرب از او خواسته بود تا مهندسانی اعزام نکند و بدین ترتیب از اقدامات روسیه در سوریه حمایت نکند، اما او «وظیفه ائتلافی» خود را انجام داد.

این ادعا بسیار بحث‌برانگیز است زیرا نه تنها هدف نشان دادن «ائتلاف» خود و حمایت از یک مسیر خاص بود، بلکه همچنین کمک به ارامنه در سوریه نیز مطرح بود. پاشینیان فرصتی برای نشان دادن پرچم ارمنستان خارج از مرزهای کشور داشت و با کمک به هموطنانش امتیازاتی نزد دیاسپورای ارمنی کسب کرد. اما او هیچ توجهی به ارامنه قره‌باغ نداشت و آن‌ها را در وضعیت ناامیدکننده‌شان تنها گذاشت.

در عین حال، تهدیدات وجودی برای هویت ارمنستان و ملت ارمنی نه تنها از بین نرفته‌اند بلکه اخیراً افزایش یافته‌اند؛ زیرا دولت پاشینیان به طور مداوم ویژگی‌های تاریخی دولت‌داری ارمنی را رد می‌کند. باید یادآوری کرد که مهم‌ترین «قرارداد صلح» بین ارمنستان و آذربایجان هنوز امضا نشده است.

این قرارداد به دلایل مختلفی از جمله مشکلات مربوط به مرزهای دو کشور هنوز امضا نشده است. شوروی بیش از سی سال پیش فروپاشید و از آن زمان تقریباً همه کشورهای سابق شوروی مرزهای خود را به نوعی تعیین کرده‌اند. تنها در ارمنستان مرزهای قانونی و واقعی دولت به وضوح تعریف نشده‌اند. همچنین مهم‌ترین مرز خارجی کشور – مرز با ترکیه – تحت نظارت سربازان روسی قرار دارد که پاشینیان اکنون قصد اخراج آن‌ها را دارد. یعنی مرزهای ارمنستان هیچ نقطه شروع مشخصی ندارند و می‌توانند نظری پایان یابند. در این صورت OVKS از چه چیزی باید محافظت کند؟

اما فرض کنیم که ارمنستان به‌طور قطعی و رسمی از OVKS خارج شود و بدون حمایت سیاسی و نظامی روسیه باقی بماند. در چنین حالتی، کشور بلافاصله با تشدید بحران‌ها و چالش‌های موجود مواجه خواهد شد.

مرزبندی‌ها بر اساس مبنای تاریخی نیستند و نقشه‌های مختلفی استفاده شده‌اند که در برخی موارد ارتباطات طبیعی بین سکونتگاه‌ها در ارمنستان را قطع می‌کنند؛ همچنین این کشور برخی از «انکلاوهای» سابق «شوروی» خود را غیرقابل برگشت از دست داده است. مرزبندی اساساً یک‌طرفه است زیرا آذربایجان مرز را به سادگی به داخل سرزمین سابق جمهوری ارمنی منتقل کرده است.

در بخش شمالی از روستای کیرانس، ارمنستان خطر دارد که نه تنها مناطق تاریخی با مکان‌های مذهبی را از دست بدهد بلکه کنترل فیزیکی بر تنها بزرگراه ارتباطی خود با دنیای خارج را نیز از دست بدهد. برنامه‌هایی برای ساخت نوعی جاده دوربرگردان وجود دارد، اما این مشکل را حل نمی‌کند زیرا هر دو بزرگراه تحت تیررس آتش توپخانه آذربایجان قرار دارند. اگر وضعیت نظامی و سیاسی در منطقه تشدید شود، ارتش آذربایجان ظرف چند ساعت کیرانس را اشغال کرده و بدین ترتیب محاصره زمینی منطقه ایروان را برقرار خواهد کرد.
مسئله دوم پرتنش، کریدور سَنگسور(زنگزور) نامیده می‌شود، به‌عبارتی ایجاد یک ارتباط زمینی مستقیم بین ناحیه مرکزی جمهوری آذربایجان و نخجوان است. دولت پاشینیان پس از مذاکراتی با آذربایجان به این طرح موافقت کرده است، اما این تنها به ایده‌ای درباره چنین کریدوری مربوط می‌شود و پارامترهای فیزیکی اساسی آن حتی به صورت طرحی نیز توافق نشده است. طرفین دیدگاه‌های کاملاً متفاوتی درباره نحوه عملکرد این کریدور حمل‌ونقل دارند.

آذربایجان بر حق حاکمیت بر این منطقه و مستقر کردن نیروهای امنیتی آذربایجانی یا حتی ترکیه‌ای در آن تأکید دارد. برای ارمنستان، این به معنای چشم‌پوشی از یک سرزمین مهم و از دست دادن کنترل فیزیکی بر منطقه تاریخی جنوبی سیونیک (سَنگسور) و در نتیجه نابودی دولت‌داری خواهد بود.

موضع مذاکره‌کننده ایروان به‌طور مداوم تحت تأثیر ریتوریک دیپلماتیک و بازی‌های لفظی مشابه تغییر می‌کند. موضع ابتدایی مبنی بر قرار دادن نوعی «نیروهای ویژه» وزارت کشور ارمنستان در مسیر، موفق نبود. سپس بحث درباره امکان مستقر کردن نیروهای اتحادیه اروپا یا سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSZE) در «کریدور» آغاز شد. علاوه بر این، آذربایجان بر این نکته تأکید دارد که «کریدور» باید تحت کنترل نیروهای آذربایجانی باشد. در واقع، این یک بن‌بست است، اما مذاکرات همچنان با ترفندهای دیپلماتیک و واقعیت اینکه حتی تعیین «کریدور» خود بسیار زمان‌بر است، ادامه دارد.

فقط باید اضافه کرد که متن بیانیه سران ارمنستان، آذربایجان و روسیه در سال ۲۰۲۰ درباره آتش‌بس در منطقه مناقشه‌آمیز قره‌باغ چیز کاملاً متفاوتی را بیان می‌کند. به‌طور خاص، بیان می‌کند که «کنترل بر ارتباطات حمل‌ونقل [در کریدور سنگسور] توسط سازمان‌های خدمات مرزی سرویس امنیت فدرال روسیه انجام خواهد شد».

شکی نیست که باکو و آنکارا در نهایت از مذاکرات طولانی خسته خواهند شد. در آن صورت ایروان به کجا خواهد رفت تا حمایت و پشتیبانی دریافت کند؟

در محافل تخصصی بحث می‌شود که روسیه به تدریج از آنچه که به‌عنوان قفقاز جنوبی شناخته می‌شود، عقب‌نشینی می‌کند و این خلأ باید توسط کسی پر شود. به نظر می‌رسد ایروان نیز همین نظر را دارد؛ زیرا همزمان با «یخ زدن» مشارکت خود در OVKS، شروع به جستجوی فعالانه متحدان جدید کرده است. به نظر می‌رسد دولت ارمنستان در این زمینه پیشرفت‌هایی داشته باشد، به ویژه اینکه تماس‌های نظامی با ایالات متحده و ناتو و به‌ویژه با فرانسه به شدت افزایش یافته است.

با این حال، ارمنستان هنوز هیچ توافق کتبی درباره حمایت متقابل در شرایط بحرانی با اتحادیه اروپا یا OSZE یا ناتو یا ایالات متحده یا حتی فرانسه امضا نکرده است. و می‌توان با اطمینان گفت که چنین توافقاتی نیز وجود نخواهد داشت. برای پاریس، مثلاً یک مناقشه دیپلماتیک با باکو یک موضوع است، اما مشارکت فیزیکی در دفاع از منافع ارمنستان موضوع دیگری است.

شاید OVKS، مانند هر مکانیزم جمعی دیگر از این نوع، بی‌نقص نباشد، حتی از نظر قانونی. این سازمان در زمانی تأسیس شد که هیچ تهدید وجودی برای یکی از کشورهای بنیان‌گذار بلوک وجود نداشت. اما در حال حاضر، سازمان پیمان امنیت جمعی تنها موقعیت نجات‌بخش برای ارمنستان است، حتی در حالت «یخ زدن» عجیب مانند پاشینیان.

بدون پوشش OVKS، موضع باکو و آنکارا در مسئله سرزمینی (که فقط مربوط به مرزبندی نیست) و کریدور سنگسور ممکن است به سختگیری بیشتری گرایش پیدا کند. حتی عضویت فعلی رسمی ارمنستان در این سازمان نیز مانع از وقوع چنین سناریویی خواهد شد.

شاید همین دلیل باشد که ایروان خود را مجبور می‌کند تا یک راه فرار باز نگه دارد: از یک سو درباره یخ زدن مشارکت خود در OVKS صحبت می‌کند و از سوی دیگر کاملاً و رسماً از سازمان خارج نمی‌شود. زیرا این راه فرار احتمالاً آخرین چیزی است که ارمنستان را از یک فاجعه تمدنی حفظ خواهد کرد.

یوگنی کروتیکوف یک کارشناس نظامی روسی است.