مسمومیت اسکریپال؛ قربانی روایت بریتانیا را رد کرد، تحقیق رسمی فاش کرد
کیت کلارنبرگ
گریزون
ترجمه جنوب جهانی
یک تحقیق رسمی در مورد پرونده مشهور مسمومیت با نوویچوک در سال ۲۰۱۸ نشان داد که قربانی این حادثه پس از بیرون آمدن از کما، اطلاعاتی ارائه کرده که روایت دولت بریتانیا را بهطور کامل زیر سؤال میبرد. در حالی که پزشکی که این اطلاعات را شنیده بود، از افشای آن منع شد، رسانههای اصلی نیز این یافته جدید را نادیده گرفتند.
در ۸ مارس ۲۰۱۸، تنها چهار روز پس از بستری شدن یولیا اسکریپال به دلیل ادعای آلودگی به نوویچوک، که گفته میشود مرگبارترین عامل عصبی نظامی در جهان است، او از کما خارج شد. یولیا پس از به هوش آمدن به یک متخصص مراقبتهای ویژه گفت که او و پدرش، سرگئی اسکریپال (جاسوس سابق روسی که به بریتانیا پناهنده شده بود)، پیش از بهم خوردن حالشان در رستوران با مادهای ناشناخته «اسپری» شده بودند، نه در خانهشان، همانطور که روایت رسمی بریتانیا ادعا میکرد.
این افشاگری، که بهطور کامل با گزارشهای گستردهای که مدعی بودند یولیا تقریباً یک ماه در وضعیت بحرانی بوده، در تضاد است، از اسناد تازه منتشرشده یک تحقیق رسمی بریتانیا در مورد مرگ داون استرجس ناشی میشود. داون استرجس ظاهراً پس از استنشاق نوویچوک از یک بطری عطر مهر و مومشده جان خود را از دست داده است.
سالهاست که مقامات بریتانیایی از انجام تحقیق در مورد پرونده استرجس جلوگیری کردهاند و اکنون شاید دلیل این امر روشن شده باشد.
به گفته دولت بریتانیا، سرگئی و یولیا اسکریپال توسط دو مأمور سازمان اطلاعات نظامی روسیه (GRU) که با هویت جعلی و با حمل نوویچوک وارد بریتانیا شده بودند، مسموم شدند. گفته شده که این ماده بر روی دستگیره در خانه سرگئی در سالزبری مالیده شده بود. اسکریپالها در نهایت زنده ماندند، اما در سالهای بعد، این داستان بارها توسط رسانههای رسمی برای تشدید تهدید روسیه علیه بریتانیا بازگو شده است.
این روایت با افشاگری اخیر که یولیا برای مدت کوتاهی از کما بیدار شد و از طریق ارتباط بصری داستان رسمی را رد کرد، بهطور قابل توجهی تضعیف شده است.
تحقیق درباره پرونده استرجس همچنین نشان داد که پس از به هوش آمدن یولیا و تعامل با پزشک، مقامات بلندپایه بیمارستان سالزبری پزشک را از افشای جزئیات مکالمه با یولیا یا برقراری هرگونه تماس دیگری با خانواده اسکریپال منع کرده و او را از بحث در مورد پرونده مسمومیت با هرکسی برحذر داشتند.
ادعای مشارکت دولت روسیه در مسمومیت سالزبری نقشی کلیدی در آغاز جنگ سرد جدید داشت. مسکو در رسانهها بهعنوان یک طردشده شیطانی تصویر شد و این امر به اخراج گسترده دیپلماتهای روسی توسط بریتانیا انجامید، که به طرز چشمگیری تنشها را تشدید کرد و نهایتاً به جنگ نیابتی اوکراین منجر شد.
حتی اگر ادعاهای یولیا در بیمارستان نادرست باشد، باز هم روایت رسمی دولت بریتانیا را تضعیف میکند و سؤالات جدی در مورد ماده مورد استفاده در مسمومیت اسکریپالها و عاملان واقعی آن ایجاد میکند. همچنین این پرسش برای عموم مطرح است که آیا سکوت پزشک به دلیل فشار دولت بر بیمارستان سالزبری بوده است؟
در همین حال، تحقیق درباره داون استرجس شباهت زیادی به پنهانکاریهای گذشته دولت بریتانیا دارد، مانند تحقیقات مشکوک سال ۲۰۱۶ در مورد مرگ عجیب الکساندر لیتویننکو، مأمور سابق افاسبی، که یک دهه پیش اتفاق افتاد.
برای تأیید این نتیجهگیری از پیش تعیینشده که استرجس با همان نوویچوکی که ظاهراً نزدیک به ۱۰ مایل دورتر اسکریپالها را تقریباً به قتل رسانده بود، مسموم شده، رئیس و مشاوران این تحقیق بهطور مداوم از استدلالهای قانونی پیچیده، ادعاهای فرضی و شهادتهای ناشناس پرسنل امنیتی و اطلاعاتی استفاده کردهاند و شواهد نامناسب را نادیده گرفته یا بهطور کامل رد کردهاند.
آیا اسکریپالها در رستوران مسموم شدند؟
از اواخر اکتبر ۲۰۲۴، یک تحقیق رسمی درباره مرگ داون استرجس در ژوئیه ۲۰۱۸ بر اثر مسمومیت ادعایی با نوویچوک انجام شد. این تحقیق طوری طراحی شده بود که حقیقت آن حادثه غمانگیز را از عموم پنهان کند و جزئیات ناراحتکنندهای درباره مسمومیت سرگئی و یولیا اسکریپال سه ماه پیش از آن را سرکوب کند. با این حال، این تحقیق تعدادی یافته مهم به همراه داشت.
اینکه اصولاً تحقیقی رسمی درباره مرگ داون استرجس انجام شده، حتی اگر بهوضوح پوششی باشد، خود امری شگفتانگیز است. بر اساس قوانین انگلیس، تحقیقات پزشکی قانونی معمولاً باید ظرف شش تا نه ماه پس از مرگ فرد تکمیل شود. اما همانطور که روزنامهنگار مستقل، جان هلمر، بهطور گستردهای مستند کرده است، مقامات بریتانیایی سالها از انجام چنین تحقیقی جلوگیری کردند.
پس از کشمکشهای حقوقی سنگین میان مقامات بریتانیایی و خانواده عزادار استرجس، مقامات در نهایت در نوامبر ۲۰۲۱ با انجام یک تحقیق عمومی موافقت کردند، اما هیچ تاریخی برای آغاز آن تعیین نکردند. این اقدام بسیار مشکوک بود.
تحقیقات پزشکی قانونی از نظر قانونی برای تعیین چگونگی، زمان و دلیل مرگ افراد و شرایط گستردهتر پیرامون آن الزامی هستند. این تحقیقات قدرت گستردهای برای احضار اسناد و شهود دارند، شواهد تحت سوگند ارائه میشود و هر عضو عمومی، دولت بریتانیا و دستگاه امنیت ملی آن میتوانند برای شهادت فراخوانده شوند.
برخلاف این، همانطور که یک مؤسسه حقوقی توضیح میدهد، تحقیقات عمومی چیزی جز تمرینهای روابط عمومی «بسیار احساسی» نیستند که بهمنظور «جذب پوشش رسانهای گسترده» طراحی شدهاند. شرایط آنها — اینکه چه کسی میتواند مصاحبه شود و چه شواهدی بررسی شود — بهشدت توسط دولت تعیین میشود و هیچ قدرتی برای اجبار کسی به ارائه شواهد یا شهادت ندارند.
مقامات تلاش گستردهای برای جلوگیری از تحقیقات واقعی انجام دادند
این واقعیت که مقامات بریتانیایی برای جلوگیری از برگزاری یک تحقیق رسمی تلاش زیادی کردند و در عوض به یک نمایش روابط عمومی بیاثر روی آوردند، جای نگرانی جدی دارد. اگرچه برخی از شهادتها بهطور عمومی منتشر و رونویسی شد، اما بیبیسی گزارش داد که بسیاری از جلسات این تحقیق بهصورت مخفیانه برگزار شد و هویت، چهره و حتی صدای برخی از شاهدان مخفی نگه داشته شد. در همین حال، تنها سه روزنامهنگار معتبر اجازه داشتند بهطور مستقیم درباره این جلسات گزارش دهند و آنها نیز از استفاده از هرگونه دستگاه الکترونیکی منع شده بودند و فقط میتوانستند با قلم و کاغذ یادداشتبرداری کنند.
با این حال، علیرغم این پردهپوشی، شهادتهای عمومی مهمی در طول شش هفته تحقیق مطرح شد. دکتر استفن کاکرافت، متخصص مراقبتهای ویژهای که در زمان بستری شدن اسکریپالها در بیمارستان آنها را درمان میکرد، فاش کرد که یولیا تنها چهار روز پس از مسمومیت به هوش آمد. کاکرافت در این تحقیق گفت: «هرگز فکر نمیکردم [یولیا] بتواند دوباره قادر به گفتگو باشد» زیرا او «آسیب مغزی شدیدی متحمل شده بود».
اما او خاطرنشان کرد که یولیا از نظر ذهنی سالم به نظر میرسید، به سؤالات با تکان دادن سر و گریه پاسخ میداد و در عین حال «کاملاً وحشتزده» به نظر میرسید.
دکتر کاکرافت از او درباره اتفاقاتی که پیش از بیهوشی او رخ داده بود، پرسید. یولیا با پلک زدن به او پاسخ میداد. یکی از سؤالات او این بود که آیا او و پدرش در رستوران «زیزی» با مادهای اسپری شدهاند. این همان رستورانی بود که یولیا و سرگئی در عصر روز ۴ مارس ۲۰۱۸ در آن غذا خورده بودند. یولیا با پلک زدن تأیید کرد.
وقتی از او پرسید آیا میداند چه کسی آنها را اسپری کرده است، یولیا به گریههای هیستریک افتاد. در این مرحله، کاکرافت از ادامه پرسشهایش خودداری کرد.
نادیده گرفتن ادعاهای یولیا توسط مقامهای رسمی
علیرغم پاسخهای تکاندهنده یولیا، یک کارشناس ارشد پلیس ضدتروریسم بریتانیا که در تحقیقات مسمومیت اسکریپالها شرکت داشت، یعنی کیث اسمن، تصمیم گرفت اصلاً با یولیا مصاحبه نکند و به اظهارات او پس از بههوش آمدن هیچ اعتباری ندهد.
اسمن در شهادتش در تحقیق اذعان کرد که اطلاع داشته یولیا گفته است رستوران «زیزی» محل مسمومیت او بوده است، اما این افشاگری هیچ تأثیری در روند تحقیقات تیم او نداشته است. آنها گفتند این به دلیل یافتن آثار «سطح پایین» نوویچوک در رستوران در مقایسه با مکانهای دیگر بوده است و همچنین به این دلیل که احتمال میدادند یولیا «بهطور آگاهانه یا ناآگاهانه» در این حادثه نقش داشته است.
اسمن ادعا کرد که شکهای او درباره یولیا به این دلیل بوده است که او هنگام پاسخ به سؤال دکتر کاکرافت درباره عامل مسمومیتش گریه کرده بود. او گفت: «فکر کردم شاید او گریه میکرد زیرا احساس میکرد که شناسایی شده است.»
ممانعت از ملاقات اسکریپالها با بازرسان OPCW
در اقدامی شوکآور، وقتی بازرسان سازمان منع تسلیحات شیمیایی (OPCW) در ۲۱ مارس ۲۰۱۸ برای بررسی حادثه وارد سالزبری شدند، از دیدار آنها با اسکریپالها جلوگیری شد. طبق افشاگری تحقیق، در همان روز ورود بازرسان OPCW، پزشکان بیمارستان سالزبری تصمیم گرفتند بهطور همزمان عمل جراحی تراکئوستومی روی یولیا و پدرش انجام دهند. لوله تراکئوستومی یولیا در ۲۷ مارس، دو روز پس از خروج بازرسان OPCW، برداشته شد، اما سرگئی تا ۵ آوریل مجبور به تحمل آن بود.
سکوت اجباری برای افشاگر بیمارستان
یکی دیگر از جزئیات عجیب و غریب که توسط دکتر کاکرافت افشا شد این بود که تعامل او با یولیا ظاهراً نگرانیهای قابلتوجهی را در بالاترین سطوح بیمارستان سالزبری ایجاد کرد. پس از این حادثه، دکتر کریستین بلانچارد، مدیر پزشکی وقت بیمارستان، او را از برنامه مراقبتهای ویژه کنار گذاشت و به او «هشدار داد» که نباید درباره هیچیک از جنبههای مسمومیت با همکاران یا افراد دیگر صحبت کند.
کاکرافت گفت: «من همیشه با بیمارانم صحبت میکنم… حتی وقتی فکر میکنم آنها نمیتوانند صدایم را بشنوند.» او افزود: «احساس میکنم این یک فرصت از دست رفته بود تا با همکارانم درباره آنچه در آن ساعات اولیه مشاهده کردم، صحبت کنم و اینکه چگونه متوجه شدم که اسکریپالها مسموم شدهاند.»
فشار دولت برای حفظ روایت رسمی
اظهارات کاکرافت نشان میدهد که یک «کد سکوت» توسط دولت بریتانیا درباره حقایق مربوط به حادثه سالزبری اعمال شده است. آیا فشاری بر بیمارستان سالزبری وارد شده تا تعاملات کاکرافت با یولیا علنی نشود؟ شاید هرگز پاسخ این سؤال روشن نشود.
آنچه روشن است، تعهد دولت بریتانیا برای جلوگیری از ورود حقایق ناخوشایند درباره سالزبری به حوزه عمومی است. روایت دخالت روسیه در مسمومیت اسکریپالها باید حفظ میشد، حتی پیش از اینکه انگیزه، عاملان یا حقایق ابتدایی دیگر مشخص شوند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 