در حالی که ایران و نیروهای مورد حمایت روسیه در سودان به پیروزی‌های بزرگی در میدان نبرد دست یافته‌اند، تهران و مسکو تلاش می‌کنند تا یک پایگاه راهبردی در دریای سرخ به دست آورند و شکست‌های خود در سوریه را جبران کنند.

ایدان جی. سیماردون
منتشر شده در کرادل
ترجمه جنوب جهانی

وزیر خارجه سودان، علی الشریف، در ۱۲ فوریه اعلام کرد که سودان با ایجاد یک پایگاه دریایی روسیه در سواحل دریای سرخ موافقت کرده است. این پایگاه پس از سقوط بشار اسد، رئیس‌جمهور سابق سوریه در دسامبر، به روسیه یک موقعیت استراتژیک کلیدی می‌دهد، چراکه مسکو پایگاه‌های خود را در سوریه از دست داده است.

این تحولات همزمان با پیشروی‌های سریع نیروهای مسلح سودان («نیروهای مسلح سودان») در میدان نبرد رخ داده است. این نیروها موفق شده‌اند مرکز خارطوم و شهر استراتژیک ام‌روابه را تصرف کنند. در همین حال، روابط بین‌المللی با «نیروهای مسلح سودان» در جنگ داخلی این کشور علیه نیروهای پشتیبانی سریع («نیروهای پشتیبانی سریع») مورد حمایت امارات متحده عربی نیز در حال گسترش است.

تا اوایل سال ۲۰۲۴، روسیه عمدتاً از «نیروهای پشتیبانی سریع» حمایت می‌کرد، اما تغییر موضع آن باعث شد مسکو به ایران – که حامی اصلی «نیروهای مسلح سودان» است – نزدیک‌تر شود. این تغییر، همکاری «نیروهای مسلح سودان» با اوکراین را کاهش داد و به نفع روسیه برای تأسیس یک پایگاه دریایی در بندر سودان تمام شد.

پیامدهای گسترش نفوذ «نیروهای مسلح سودان» تنها محدود به سودان نیست، بلکه بر کل غرب آسیا نیز تأثیر گذاشته است، منطقه‌ای که به شدت درگیر این جنگ نیابتی است.

ائتلاف‌های متغیر در جنگ سودان

حامیان «نیروهای پشتیبانی سریع» شامل امارات متحده عربی، ارتش ملی لیبی، چاد و تا پیش از این روسیه و کنیا بوده‌اند. در مقابل، «نیروهای مسلح سودان» از حمایت مصر، اریتره، عربستان سعودی، اوکراین، ترکیه، ایران و اکنون روسیه برخوردار است. این اتحادها گاهی سیال بوده‌اند و وفاداری‌ها بر اساس منافع متغیر، از جمله ذخایر طلای سودان و معاملات پرسود تسلیحاتی، تغییر کرده‌اند.

اما بزرگ‌ترین پیامد پیشروی‌های «نیروهای مسلح سودان» در حوزه ژئوپلیتیک خواهد بود. با توجه به اینکه ساحل سودان در دریای سرخ در میانه مسیر اسرائیل و یمن قرار دارد، حمایت ایران از «نیروهای مسلح سودان» می‌تواند به تقویت «محور مقاومت» کمک کند و روابط اسرائیل و سودان، که در سال ۲۰۲۰ بر اساس توافق آبراهام برقرار شد، را به خطر بیندازد.

دامنه نفوذ ایران در سودان بستگی به میزان حمایت یا تضعیف «نیروهای مسلح سودان» توسط کشورهای غربی و متحدان آن‌ها خواهد داشت.

ریشه‌های جنگ داخلی کنونی

سودان از زمان استقلال خود در سال ۱۹۵۶ تقریباً همواره درگیر جنگ داخلی بوده است. در سال ۱۹۸۹، عمر البشیر نخست‌وزیر وقت، صادق المهدی، را سرنگون کرد و خارطوم را با ایران متحد ساخت. ایران در ازای دسترسی به بندر سودان در دریای سرخ، تسلیحات در اختیار سودان قرار داد. این حمایت ایران به دلیل نسل‌کشی در دارفور بحث‌برانگیز شد.

با این حال، روابط ایران و سودان در پی تشدید تنش‌های ایران و عربستان سعودی تیره شد. از سال ۲۰۱۴، سودان تمامی مراکز فرهنگی ایران را بست و دیپلمات‌های ایرانی را اخراج کرد. سال بعد، سودان نیروهای «نیروهای پشتیبانی سریع» را برای حمایت از ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی علیه نیروهای هم‌پیمان انصارالله در یمن اعزام کرد.

در سال ۲۰۱۶، پس از حمله معترضان ایرانی به اماکن دیپلماتیک عربستان در واکنش به اعدام شیخ نمر باقر النمر، سودان به همراه سایر کشورهای عربی روابط خود را با ایران قطع کرد. در همان سال، خارطوم روند عادی‌سازی روابط با اسرائیل را آغاز کرد.

در سال ۲۰۱۹، اعتراضاتی علیه افزایش هزینه‌های زندگی در سودان آغاز شد. در آوریل همان سال، ارتش سودان – که شامل بخش‌هایی از «نیروهای مسلح سودان» و «نیروهای پشتیبانی سریع» نیز بود – دولت را سرنگون کرد. درگیری قدرت میان «نیروهای مسلح سودان» و «نیروهای پشتیبانی سریع» در آوریل ۲۰۲۳ به جنگ تبدیل شد، زمانی که نیروهای «نیروهای پشتیبانی سریع» فرودگاه خارطوم، کاخ ریاست‌جمهوری و چندین پایگاه نظامی مهم را تصرف کردند.

از جنگ داخلی تا جنگ نیابتی

با طولانی شدن جنگ، قدرت‌های خارجی نیز مداخله کردند. امارات متحده عربی به دلیل همکاری گذشته‌اش با «نیروهای پشتیبانی سریع» علیه انصارالله در یمن، این نیروها را مسلح کرد و در ازای آن از معادن طلای تحت کنترل «نیروهای پشتیبانی سریع» بهره‌برداری نمود. بخش عمده‌ای از این طلا به خارج از کشور قاچاق شده است.

امارات این رابطه را مخفی نگه داشت و امیدوار بود بندری جدید در سواحل تحت کنترل «نیروهای مسلح سودان» در دریای سرخ تأسیس کند، اما پس از افشای حمایت آن از «نیروهای پشتیبانی سریع»، این طرح لغو شد. به‌طور گسترده‌ای اعتقاد بر این است که «نیروهای پشتیبانی سریع» بدون حمایت امارات کاملاً سقوط خواهد کرد.

چاد، همسایه غربی سودان، که به «نیروهای پشتیبانی سریع» سلاح می‌رساند، از این نیروها حمایت می‌کند. ارتش ملی لیبی نیز در ازای قاچاق کالاهایی همچون طلا، حشیش و خودروهای مسروقه به «نیروهای پشتیبانی سریع» کمک می‌کند.

روسیه که پیش از جنگ در حال استخراج طلا از معادن سودان بود، ابتدا از «نیروهای پشتیبانی سریع» حمایت کرد. اما در سال گذشته، حمایت خود را به سمت «نیروهای مسلح سودان» تغییر داد تا از طریق آن به بندر سودان دسترسی پیدا کند. همچنین، کنیا که قبلاً «نیروهای پشتیبانی سریع» را به رسمیت شناخته بود، اکنون به حمایت از «نیروهای مسلح سودان» روی آورده است.

بزرگ‌ترین حامی «نیروهای مسلح سودان»، مصر است که نه تنها سلاح تأمین می‌کند، بلکه با حملات هوایی و اعزام نیرو مستقیماً در جنگ دخالت کرده است. قاهره امیدوار است که «نیروهای مسلح سودان» یک متحد قابل‌اعتماد در برابر اتیوپی باشد، کشوری که متهم به سرقت منابع آبی نیل است. با این حال، اولویت اصلی مصر، تضمین ثبات در سودان و کنترل موج پناهجویان است. هرگاه «نیروهای مسلح سودان» در جبهه‌های جنگ دچار مشکل شده، مصر حمایت خود را کاهش داده است.

ترکیه، اوکراین و اریتره: حمایت از نیروهای مسلح سودان («نیروهای مسلح سودان»)

ترکیه نیز از طریق مصر به نیروهای مسلح سودان («نیروهای مسلح سودان») سلاح ارسال می‌کند. اوکراین ابتدا نیروهایی را برای مقابله با روسیه اعزام کرد، اما اکنون در حال آموزش نیروی هوایی سودان است. اریتره که هم‌مرز با سودان است، نیز از شبه‌نظامیان هم‌پیمان با «نیروهای مسلح سودان» حمایت کرده است.

نقش غیرمنتظره ایران در سودان

شاید شگفت‌انگیزترین تحول، نقش ایران باشد که پیش‌تر دشمن سودان محسوب می‌شد. پس از قطع روابط و عادی‌سازی مناسبات سودان با اسرائیل، «نیروهای مسلح سودان» تغییر موضع داده و به دنبال حمایت ایران رفته است.

یکی از دلایل این نزدیکی، ناامیدی مطلق «نیروهای مسلح سودان» بود؛ چراکه در طول سال ۲۰۲۳، این نیرو بارها زمین‌های تحت کنترل خود را از دست داد و تقریباً پایتخت و شهر دوم، ام‌درمان، را نیز از دست داد. مهم‌ترین متحد آن، یعنی مصر، به دلیل نارضایتی از عملکرد «نیروهای مسلح سودان» و تمرکز بر بحران اقتصادی داخلی خود، حمایت خود را کاهش داد.

محور ایران، عربستان و سودان

بهبود روابط ایران و عربستان سعودی برای سودان یک الگو شد. همچنین، کشف حمایت امارات از «نیروهای پشتیبانی سریع» باعث شد که منافع ایران و «نیروهای مسلح سودان» همسو شوند؛ زیرا ایران نیز در یمن از دولت صنعا در برابر نیروهای نیابتی امارات حمایت می‌کند.

با آغاز حملات اسرائیل به غزه، ایران انگیزه بیشتری برای همکاری با سودان پیدا کرد که در موقعیت استراتژیکی میان اسرائیل و یمن قرار دارد. در اکتبر ۲۰۲۳، «نیروهای مسلح سودان» روابط خود را با ایران عادی کرد و دو ماه بعد، ایران صادرات سلاح – به‌ویژه پهپادها – را آغاز نمود. در فوریه ۲۰۲۴، همین پهپادها به شکستن محاصره ام‌درمان کمک کردند.

پیشروی‌های «نیروهای مسلح سودان» و پیامدهای آن بر غرب آسیا

در سال ۲۰۲۴، «نیروهای مسلح سودان» شهرهای کلیدی را تصرف کرده و مناطق پرجمعیت را تحت کنترل درآورده است، در حالی که «نیروهای پشتیبانی سریع» به غرب عقب‌نشینی کرده است. اگر تغییرات عمده‌ای رخ ندهد، پیروزی «نیروهای مسلح سودان» محتمل به نظر می‌رسد.

طول مدت جنگ تا حد زیادی به امارات متحده عربی بستگی دارد، زیرا حمایت آن برای «نیروهای پشتیبانی سریع» حیاتی است. یکی از دلایل حمایت ابوظبی از «نیروهای پشتیبانی سریع»، مقابله با دولت صنعا در یمن بود. اما حتی اگر «نیروهای پشتیبانی سریع» بتواند پیشروی «نیروهای مسلح سودان» را کند کند، به نظر نمی‌رسد که قدرت کافی برای ورود به جنگ یمن را داشته باشد.

در نتیجه، تنها انگیزه باقی‌مانده امارات برای حمایت از «نیروهای پشتیبانی سریع»، طلا است. در سال منتهی به جنگ، امارات ۲.۳ میلیارد دلار طلا وارد کرد و این رقم از آن زمان افزایش یافته است. با این حال، تأمین تجهیزات «نیروهای پشتیبانی سریع» هر روز دشوارتر و پرهزینه‌تر می‌شود، زیرا «نیروهای مسلح سودان» در متوقف کردن محموله‌های تسلیحاتی توانمندتر شده است.

علاوه بر این، ایالات متحده در ژانویه ۲۰۲۵ تحریم‌هایی را علیه شرکت‌های اماراتی که از «نیروهای پشتیبانی سریع» حمایت می‌کنند، اعمال کرد. همچنین، صدور حکم بازداشت از سوی دادگاه کیفری بین‌المللی برای اعضای «نیروهای پشتیبانی سریع» و حمله اخیر این گروه به یک بیمارستان سعودی در دارفور، بیش از پیش «نیروهای پشتیبانی سریع» را منزوی کرده است. اینکه آیا این هزینه‌ها امارات را مجبور به تغییر سیاست خود خواهد کرد، هنوز مشخص نیست.

ائتلاف ایران و سودان: پیامدهای ژئوپلیتیکی

حمایت ایران از «نیروهای مسلح سودان»، وضعیت منطقه را تغییر خواهد داد. نخست، سودان از اسرائیل فاصله گرفته است. در فوریه ۲۰۲۴، علی الصادق، وزیر خارجه «نیروهای مسلح سودان»، به تهران سفر کرد و با ابراهیم رئیسی، رئیس‌جمهور فقید ایران، دیدار کرد.

در این دیدار، رئیسی کشورهایی مانند امارات متحده عربی را به دلیل عادی‌سازی روابط با اسرائیل محکوم کرد. الصادق نیز اعتراضی نکرد و برای نخستین بار، به صراحت حملات اسرائیل به غزه را محکوم کرد. پیش‌تر، سودان صرفاً خواستار پایان درگیری و رعایت حقوق فلسطینیان شده بود، اما این بار مستقیماً اسرائیل را هدف انتقاد قرار داد.

سودان برای ایران از اهمیت استراتژیکی برخوردار است، زیرا در دریای سرخ، میان اسرائیل و یمن قرار دارد. پیش از قطع روابط، بندر سودان مرکزی برای ارسال سلاح‌های ایرانی به گروه‌های مقاومت فلسطینی بود. اگر روابط تهران و خارطوم احیا شود، نه‌تنها حماس، بلکه یمن نیز از این ارتباط بهره‌مند خواهد شد.

حضور ایران در سودان همچنین می‌تواند به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر اسرائیل و ائتلاف تحت رهبری عربستان در یمن عمل کند. سودان با هفت کشور هم‌مرز است، که این امر به ایران اجازه می‌دهد نفوذ خود را در منطقه گسترش دهد. از سال ۲۰۱۸، اتیوپی نیز به ایران نزدیک‌تر شده است، به‌ویژه پس از اینکه تهران در جنگ تیگرای پهپادهایی در اختیار این کشور قرار داد. این مسئله می‌تواند ایران را به عنوان یک میانجی احتمالی در مذاکرات میان سودان و اتیوپی بر سر رود نیل مطرح کند و رقابتی را با تلاش‌های مشابه ترکیه ایجاد نماید.

چشم‌انداز آینده: نقش سایر کشورها در سودان

میزان وابستگی «نیروهای مسلح سودان» به ایران به حمایت دیگر کشورها بستگی دارد. «نیروهای مسلح سودان» حمایت‌هایی از سوی متحدان غربی همچون مصر، عربستان سعودی و ترکیه دریافت کرده است. مصر که در ماه‌های اخیر موقتاً از سودان فاصله گرفته بود، مجدداً در این کشور فعال شده و ماه گذشته اعلام کرد که با اریتره و سومالی برای آموزش نیروهای «نیروهای مسلح سودان» همکاری خواهد کرد.

درخواست ایران برای ایجاد پایگاه دریایی در بندر سودان ظاهراً به دلیل نگرانی از واکنش متحدان غربی رد شده است. اما ایجاد پایگاه دریایی روسیه در سواحل سودان در دریای سرخ، می‌تواند این خلأ را برای ایران پر کند، به‌ویژه پس از آنکه تهران و مسکو در ژانویه ۲۰۲۵ یک توافق راهبردی تاریخی امضا کردند.

نتایج احتمالی جنگ و تأثیر آن بر منطقه

تحریم‌های آمریکا علیه عبدالفتاح البرهان، فرمانده ارتش «نیروهای مسلح سودان»، در ماه گذشته، همراه با حمایت مستمر امارات از «نیروهای پشتیبانی سریع»، ممکن است موجب نزدیکی بیشتر «نیروهای مسلح سودان» به دشمنان غرب، یعنی ایران و روسیه، شود.

پیروزی احتمالی «نیروهای مسلح سودان» می‌تواند در سراسر غرب آسیا تأثیر بگذارد و اتحادها و توازن قدرت را تغییر دهد. اگرچه کشورهای غربی تلاش خواهند کرد که نفوذ ایران را مهار کنند، اما تهران تاکنون جایگاه خود را در سودان تثبیت کرده است.

موضع جدید سودان در قبال اسرائیل در میان کشورهای عربی که به دنبال عادی‌سازی روابط با تل‌آویو هستند، به‌شدت چشمگیر است. پس از پایان جنگ، سودان احتمالاً از ایران برای حمایت‌هایش قدردانی خواهد کرد.

در حالی که حمایت امارات از «نیروهای پشتیبانی سریع» از نظر اقتصادی سودآور بوده است، اما ادامه آن دیگر پایدار به نظر نمی‌رسد. مصر، عربستان سعودی و ترکیه همچنان از «نیروهای مسلح سودان» حمایت می‌کنند، اما تداوم حمایت امارات از «نیروهای پشتیبانی سریع» خطر دور شدن سودان از بلوک غرب را افزایش می‌دهد. اگر امارات از حمایت خود دست بکشد، پیروزی «نیروهای مسلح سودان» و پایان جنگ تقریباً قطعی خواهد بود، رویدادی که اثرات پایداری بر منطقه خواهد گذاشت.