نویسنده: گوادی کالو
همانطور که معمولاً اتفاق میافتد، در جنگهای دورهای جمهوری دموکراتیک کنگو (RDC)، با شروع درگیریها، اخبار آن در تمام رسانههای جهان منتشر میشود، اما به سرعت فضای رسانهها از این موضوع فاصله میگیرد. شاید به این دلیل که این اطمینان وجود دارد که جنگ بهصورت تغییرناپذیر و خاموش ادامه خواهد یافت و زمانی که اطلاعات دوباره منتشر شود، مانند همیشه، جنگ با آمار فزایندهای از کشتهها، آوارگان و وحشتهای همیشگی و در عین حال دائماً در حال تغییر، همچنان پابرجا خواهد بود.
اخبار یک هفته پیش از هشت هزار کشته در شهر گوما، مرکز استان کیووی شمالی و کانون درگیریهای بین نیروهای مسلح جمهوری دموکراتیک کنگو (FARDC) و جنبش ۲۳ مارس (M-23) خبر میداد. این درگیریها با حضور قابل توجهی از نیروهای ارتش رواندا همراه بوده است که به گفته منابع، تعداد آنها بین چهار تا دوازده هزار نفر برای منطقهای با پنج میلیون نفر جمعیت تخمین زده میشود.
پل کاگامه، رئیسجمهور رواندا، که در انتخابات سال گذشته با ۹۹.۱۸ درصد آرا (بله، «نود و نه با هجده») مشروعیت یافت و تا چند هفته پیش میلیاردها دلار از اروپا، ایالات متحده، بانک جهانی و صندوق بینالمللی پول دریافت کرده بود، در سال ۲۰۲۳ اعلام کرد: «مرزهای پیشااستعماری پادشاهی رواندا بسیار فراتر از مرزهای فعلی گسترده بود و شامل مناطق شمال اوگاندا، جنوب بوروندی و شرق جمهوری دموکراتیک کنگو میشد.» به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان انتظار شروع یک جنگ منطقهای را دارند.
در کنار M-23، سایر اعضای اتحادیه رود کنگو (ARC) نیز در این جنگ مشارکت دارند. این اتحادیه یک ائتلاف سیاسی-نظامی است که در دسامبر ۲۰۲۳ در نایروبی (کنیا) تأسیس شد و شامل حزب اقدام برای کرامت کنگو و مردم آن (ADCP) و گروههایی مانند میهنپرستان مقاوم کنگو (PARECO) و سایر گروههای شبهنظامی کوچک در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو، معروف به مایمای، میشود.
در نایروبی، کورنای نانگا، یکی از چهرههای برجسته و نخبه کنگو که با رئیسجمهور فلیکس تشیسکدی درگیر است، بهعنوان رهبر این اتحادیه جدید انتخاب شد، اگرچه او به فساد «مداوم» متهم است. این اتهامات ناشی از دستکاری در بودجه انتخابات دسامبر ۲۰۱۸ است. به گفته خزانهداری ایالات متحده، نانگا «بهطور نامناسب از بودجه عملیاتی کمیسیون ملی انتخابات مستقل (CENI) برای منافع شخصی و سیاسی استفاده کرد و انتخابات آن سال را به تأخیر انداخت، انتخاباتای که در نهایت تشیسکدی در آن پیروز شد.»
اکنون تعداد تلفات غیرنظامی به مراتب بیش از ده هزار نفر رسیده است، عددی که اگر در نظر بگیریم جنگ هنوز به چهل روز نرسیده، بسیار قابل توجه است. به این آمار باید یک میلیون آواره را نیز اضافه کرد که از اوایل ژانویه، زمانی که M-23 عملیات خود را در اطراف گوما تشدید کرد و چند هفته بعد موفق به تصرف آن شد، آواره شدهاند. بیش از چهل هزار نفر فقط در ماه فوریه به بوروندی فرار کردهاند که حدود ده هزار نفر از آنها تنها در یک روز گریختهاند. هزاران نفر دیگر نیز در تلاش برای دریافت مجوزی هستند که توسط جامعه اقتصادی کشورهای دریاچههای بزرگ (CEPGL) صادر میشود و به آنها اجازه میدهد کشور را ترک کرده و آزادانه در بوروندی، که عضو این جامعه است و همراه با رواندا و جمهوری دموکراتیک کنگو، تردد کنند.
در حالی که ستونهای M-23 پس از تصرف بوکاوو، مرکز کیووی جنوبی و دومین شهر مهم شرق کشور، که با آوارگان بیش از یک میلیون نفر جمعیت دارد، به پیشروی خود به سمت جنوب ادامه دادند و در مسیر خود به سمت شهر اوویرا، با ۶۵۰ هزار نفر جمعیت، سومین شهر پرجمعیت هر دو کیووی، کامانیولا را تصرف کردند. شاخه دیگری از شورشیان نیز به سمت شمال گوما، به سمت بوتیمبو، با نزدیک به سیصد هزار نفر جمعیت، در حرکت است.
هم در گوما، با دو میلیون نفر جمعیت، و هم در بوکاوو، که توسط شورشیان در اواسط فوریه تصرف شد (بنگرید: جمهوری دموکراتیک کنگو در عمق آتش)، ARC دولتهای موقت تشکیل داده است.
فراتر از این اقدامات نمادین حاکمیت، در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو هیچ چیز قطعی نیست و همه چیز ناپایدار است. هفته گذشته، در میدان استقلال، میدان اصلی شهر بوکاوو، اتحادیه رود کنگو هزاران نفر را گرد هم آورد تا «از آزادیبخشها» استقبال کنند و به سخنان کورنای نانگا گوش دهند.
زمانی که نانگا در حال ترک مراسم بود، دو انفجار ترکیبی در نزدیکی میدان رخ داد که پس از فرار اولیه مردم، مشخص شد این انفجارها حدود پانزده کشته و هفتاد زخمی بر جای گذاشته است.
در بیانیهای، شورشیان مقامات فدرال را به طراحی این حمله متهم کردند و افزودند: «این اقدام ترسو و وحشیانه بدون پیامد نخواهد ماند.» منابع محلی اشاره میکنند که این انفجارها ناشی از دو نارنجک بود که توسط اعضای خود M-23 پرتاب شد، زیرا جمعیت شعارهایی علیه حضور نیروهای رواندایی سر داده بودند.
دو روایت دیگر نیز وجود دارد که میگوید انفجارها نتیجه یک اقدام ناموفق توسط یک مهاجم انتحاری بود که قصد داشت خود را در مسیر کاروان رهبران اتحادیه رود کنگو، که تازه از مراسم بازمیگشتند، منفجر کند. آخرین روایت نیز بیان میکند که این انفجارها توسط مواد منفجرهای بود که در نزدیکی بلندگوهای مراسم توسط عوامل کینشاسا کار گذاشته شده بود.
از سوی دیگر، رئیسجمهور تشیسکدی این حمله را «یک اقدام تروریستی وحشیانه که توسط یک ارتش خارجی (رواندا) که بهطور غیرقانونی در خاک کنگو حضور دارد، انجام شده است» توصیف کرد.
در حالی که درگیریها ادامه دارد، در اول مارس، یک گروه از M-23 در نزدیکی مینووا، روستایی در کنار دریاچه کیوو، در نود کیلومتری شمال بوکاوو و حدود بیست و پنج کیلومتری غرب گوما، غافلگیر شدند. نیروهای نامنظم طرفدار دولت، معروف به وازالندو، حدود پنجاه کشته در صفوف شورشیان بر جای گذاشتند.
وازالندوها (که در زبان سواحیلی به معنای ملیگرایان است) تنها نیرویی هستند که پس از فرار FARDC، سازمانیافتهاند و شروع به مقاومت در برابر حملات M-23 در بخشهای مختلف نزدیک به بوکاوو کردهاند.
در همین حال، حداقل سیصد عضو ارتش کنگو به دلیل فرار از خدمت تحت محاکمه قرار گرفتهاند و به اتهاماتی مانند سرقت، غارت و تجاوز نیز متهم شدهاند. دفاعیات آنها این است که دستمزدهای پایین و فساد فرماندهانشان آنها را مجبور به ترک صفوف کرده است.
پایتخت هرج و مرج
در هفته گذشته، درگیریهای شدیدی در منطقه نیانگسی، یک مرکز مهم توزیع جادهای که از بوکاوو به سمت دشتها امتداد مییابد، رخ داده است. این نشان میدهد که در شرق کنگو هیچ چیز به پایان نرسیده است.
فراتر از اقدامات تبلیغاتی M-23 و ARC، وضعیت در بوکاوو بسیار ناپایدار است. در این شهر، مرگومیر غیرنظامیان بهطور مداوم ادامه دارد، زیرا پلیس ناپدید شده و جایگزینی برای آن وجود ندارد. همزمان، زندان نیز در جریان درگیریهایی که منجر به تصرف شهر شد، تخریب شده و صدها مجرم را آزاد کرده است. این امر شهروندان را مجبور به تشکیل گروههای خودجوش دفاعی برای مقابله با اقدامات مجرمانی کرده است که بهصورت سازمانیافته عمل میکنند. این گروهها نیز به نوبه خود هر مظنونی را بدون دخالت هیچ مقام رسمی اعدام میکنند.
در ۲۷ فوریه، پنج نفر که به سرقت متهم بودند، در یکی از محلههای شهر اعدام شدند. همچنین مشخص نیست که آیا این «گروههای دفاع از خود» به نوعی با گروههای وازالندو در ارتباط هستند یا خیر.
درگیری در شرق کنگو: غارت منابع طبیعی
درگیری در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو اساساً یک دلیل اصلی دارد: بیش از صد گروه مسلح که بیش از سی سال است در یک جنگ بیشکل مشارکت دارند، جایی که هیچکس نمیداند چه منافع دیگری جز غارت منابع طبیعی یکی از ثروتمندترین مناطق جهان که به یک منطقه خونین تبدیل شده است، دارند.
شاهد این ادعا، خبری است که اخیراً منتشر شده و نشان میدهد در میان درگیریها و در اوج حملات شورشیان، در شب ۱۹ تا ۲۰ فوریه، کارخانه فرآوری مواد معدنی شرکت محلی CJX Minerals توسط مردان M-23 مورد حمله قرار گرفت. شبهنظامیان پس از تخریب دوربینهای امنیتی، ربودن و ناپدید کردن نگهبانان امنیتی، انبارهای کارخانه را غارت کردند و حدود ده تن قلع، تنگستن و کولتان آماده صادرات را با خود بردند که به نظر میرسد به رواندا منتقل شده است.
در حالی که اروپا، مانند همیشه، در برابر گناهان و مسئولیتهای خود چشمپوشی میکند، دولت ترامپ نیز از این که میلیونها نفر در حال به خطر انداختن جان خود هستند، بیخبر است. در قلب دورافتاده آفریقا، جنگ خاموش ادامه دارد.
گوادی کالو نویسنده و روزنامهنگار آرژانتینی است. او تحلیلگر بینالمللی است که در زمینه آفریقا، خاورمیانه و آسیای مرکزی تخصص دارد. در فیسبوک:اینجا
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 