پیچیدگیهای مذاکرات ایران و آمریکا: از گمانهزنی تا واقعیت دیپلماتیک
اسمعیل فهرهرآ
ترجمه مجله جنوب جهانی
تحولات اخیر نشان میدهد که موضوع مذاکره بین جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا در یک وضعیت سیال و پر از ابهام قرار دارد. در حالی که برخی منابع از آغاز گفتوگوهای غیرمستقیم در عمان خبر میدهند، اظهارات مقامات آمریکایی، به ویژه رئیس جمهور این کشور، از احتمال مذاکرات مستقیم حکایت دارد؛ ادعایی که با تکذیب صریح مقامات ایرانی روبرو شده است. این تناقضات، در کنار اظهارات مقامات ایرانی مبنی بر آمادگی برای مذاکره «نه از سر ذلت» و تاکید بر ماهیت غیرنظامی برنامه هستهای ایران، تصویری پیچیده از وضعیت فعلی ترسیم میکند.
بر اساس گزارشهای منتشر شده، قرار است مذاکرات غیرمستقیم!! بین ایران و آمریکا همزمان در عمان و با وساطت وزیر امور خارجه این کشور برگزار شود. نمایندگان ارشد دو طرف، سید عباس عراقچی از ایران و استیو ویتکاف فرستاده ویژه آمریکا در امور خاورمیانه، در این گفتوگوها حضور خواهند داشت. این خبر در حالی منتشر میشود که دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، در دیدار با نخست وزیر رژیم اسرائیل از انجام مذاکرات مستقیم با ایران خبر داده و مدعی شده است که این مذاکرات آغاز شده و ادامه خواهد یافت.
با این حال، وزارت امور خارجه ایران به سرعت این ادعا را رد کرده و تاکید نموده که هرگونه مذاکره در صورت وقوع، صرفاً به صورت غیرمستقیم خواهد بود. این واکنش نشاندهنده احتیاط و رویکرد سنجیده ایران در قبال تحرکات دیپلماتیک آمریکا است. به نظر میرسد که ایران با درک اهداف احتمالی آمریکا از طرح ادعای مذاکره مستقیم، تمایلی به قرار گرفتن در موضع انفعال و پذیرش روایت طرف مقابل ندارد.
اظهارات ترامپ در شرایطی مطرح میشود که او پیشتر از ارسال نامهای به رهبر ایران و ابراز تمایل واشنگتن برای مذاکره خبر داده بود. پاسخ ایران به این نامه نیز از طریق عمان ارسال شده است. این تبادل پیامها نشان میدهد که کانالهایی برای ارتباط بین دو کشور وجود دارد، اما سطح و ماهیت این ارتباطات همچنان محل اختلاف و تفسیرهای گوناگون است.
در این میان، اظهارات اخیر پزشکیان، رئیس جمهور ایران، نیز قابل توجه است. او ضمن اشاره به بهبود روابط با کشورهای منطقه، تاکید کرده است که مذاکره با آمریکا به دلیل فشارهای همه جانبه و تهدیدات این کشور، موضوعی متفاوت است. پزشکیان با بیان اینکه ایران به مذاکره باور دارد اما «نه با ذلت»، تصریح کرده است که کشورش به دنبال جنگ و سلاح هستهای نیست و آمادگی دارد تا در زمینههای مختلف با دیگر کشورها گفتوگو کند. این سخنان نشان میدهد که ایران ضمن حفظ آمادگی برای تعامل، بر حفظ عزت و منافع ملی خود تاکید دارد و مذاکره را به هر قیمتی نمیپذیرد.
از سوی دیگر، اشاره بنیامین نتانیاهو به احتمال دستیابی به توافقی «مشابه لیبی» با ایران، نگرانیها را در مورد رویکرد واقعی آمریکا و متحدانش افزایش میدهد. تجربه لیبی در سال ۲۰۰۳، که پس از خلع سلاح و همکاری با نهادهای بینالمللی با مداخله نظامی و فروپاشی روبرو شد، در حافظه بسیاری از کشورها باقی مانده است. طرح چنین مدلی از سوی متحد نزدیک آمریکا، نه تنها پیام دیپلماتیک مثبتی به همراه ندارد، بلکه رویکردی تهدیدآمیز و مبتنی بر اجبار را تداعی میکند.
در این میان، تحرکات دیپلماتیک ایران در عرصه بینالمللی نیز قابل توجه است. از سرگیری رایزنیهای هستهای ایران با روسیه و چین در مسکو نشاندهنده تلاش تهران برای هماهنگی مواضع با متحدان خود در مجامع بینالمللی و یافتن راهکارهای مذاکراتی برای رفع تحریمها است. این نشستها، که پیش از این نیز در پکن و وین برگزار شدهاند، بر اهمیت رویکرد چندجانبه ایران در مواجهه با پرونده هستهای و فشارهای بینالمللی تاکید دارند. بیانیه وزارت خارجه روسیه پس از نشست پکن نیز بر تمرکز بر یافتن «راه حلهای مذاکره پایدار» و رفع سوءتفاهمات غرب علیه برنامه هستهای ایران تاکید کرده و حق ایران برای استفاده صلحآمیز از انرژی اتمی را مورد توجه قرار داده است.
در مجموع، وضعیت مذاکرات احتمالی بین ایران و آمریکا در هالهای از ابهام قرار دارد. در حالی که برخی نشانهها از آمادگی برای گفتوگوهای غیرمستقیم حکایت میکنند، ادعاهای متناقض و رویکردهای تهدیدآمیز، چشمانداز روشنی را ترسیم نمیکند. به نظر میرسد که ایران با اتخاذ رویکردی احتیاطآمیز و ادعای تاکید بر حفظ اصول خود، در حال ارزیابی نیات واقعی طرف مقابل است و در عین حال، از ظرفیتهای دیپلماتیک خود در عرصه بینالمللی برای پیشبرد منافع ملی بهره میبرد. آینده این تعاملات به میزان صداقت و تغییر رویکرد عملی طرف آمریکایی و همچنین پایداری ایران بر مواضع اصولی خود بستگی خواهد داشت.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 