تغییر راهبرد ایران در برابر تهدیدات آمریکا و اسرائیل: از بازدارندگی منفعل به سیگنال‌سازی فعال

نوشته اسمعیل فه ره را
ترجمه مجله جنوب جهانی

اظهارات اخیر علی شمخانی، مشاور سیاسی رهبر جمهوری اسلامی و مقام نظامی بدنامی که دیتی در پرونده هسته ایران داشته، فراتر از یک واکنش رسانه‌ای ساده، نمایانگر چرخش راهبردی مهمی در رویکرد جمهوری اسلامی ایران در مواجهه با تهدیدات فزاینده ایالات متحده آمریکا و اسرائیل است. این تغییر رویکرد که می‌توان آن را گذار از «مدیریت تنش و خویشتنداری هوشمند» به فاز «سیگنال‌سازی فعال» و بازتعریف مفهوم بازدارندگی دانست، با تاکید بر گزینه‌هایی چون قطع همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، انتقال مواد غنی‌شده به نقاط امن و حتی دفاع پیش‌دستانه، پیامی روشن و جدی به طرف‌های مقابل ارسال می‌کند.
در حالی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، با اتخاذ سیاست «بازدارندگی تهدیدمحور» تلاش دارد تا با اهرم فشار لفاظی‌های نظامی و تهدید به جنگ، ایران را وادار به عقب‌نشینی راهبردی کند، به نظر می‌رسد تهران با درک این تاکتیک، در حال طراحی و پیاده‌سازی راهبرد جدیدی است که هدف آن، برهم زدن محاسبات دشمن و افزایش هزینه هرگونه اقدام خصمانه احتمالی است. شمخانی به عنوان یکی از مقامات ارشد و مطلع کشور، با طرح علنی گزینه‌هایی که پیش از این در حوزه «نامحتمل‌های بازدارنده» قرار داشتند، در واقع از ورود ایران به مرحله‌ای نو از بازدارندگی فعال خبر می‌دهد.
راهبرد جدید ایران، که به نظر می‌رسد با محوریت ایجاد ابهام راهبردی و افزایش عدم قطعیت برای دشمن شکل گرفته است، بر این اصل استوار است که اگر طرف مقابل قواعد بازی را بشکند، ایران نیز دیگر خود را ملزم به رعایت چارچوب‌های پیشین نمی‌داند. تهدید به قطع همکاری و اخراج بازرسان آژانس، به مثابه برداشتن چتر نظارتی بین‌المللی بر برنامه هسته‌ای ایران، می‌تواند منجر به سطحی از عدم شفافیت شود که برای آمریکا، اروپا و متحدان منطقه‌ای واشنگتن نگران‌کننده خواهد بود. این اقدام، به روشنی نشان می‌دهد که اراده تهران برای استفاده از تمامی ظرفیت‌های موجود در جهت رفع تهدید، جدی و خلل‌ناپذیر است.
یکی از جنبه‌های مهم و قابل توجه در این چرخش راهبردی، اشاره ضمنی شمخانی به مفهوم «دفاع پیش‌دستانه» است. این مفهوم که تا پیش از این به صورت رسمی در دکترین نظامی ایران مطرح نشده بود، اکنون با توجه به افزایش سطح تهدیدات، به عنوان یک گزینه مشروع در حال طرح شدن است. دفاع پیش‌دستانه به این معناست که در صورت نزدیک شدن تهدید نظامی آمریکا به مرحله عملیاتی، ایران ممکن است ابتکار عمل را به دست گرفته و پیش از وقوع حمله، هزینه‌های سنگینی را به دشمن تحمیل کند. ارتقای این رویکرد به سطح سیاست اعلامی، به ویژه در آستانه مذاکرات احتمالی میان ایران و آمریکا، می‌تواند به عنوان یک پیام صریح و کاملاً جدی تلقی شود.
ویژگی کلیدی راهبرد دفاع پیش‌دستانه، ایجاد عدم قطعیت برای دشمن است. آمریکا و اسرائیل به شدت به اطلاعات دقیق، زمان‌بندی حساب‌شده و پیش‌بینی‌پذیری اقدامات طرف مقابل وابسته هستند. وقتی ایران از مکان‌های نامعلوم نگهداری مواد هسته‌ای و احتمال اقدام پیش‌دستانه سخن می‌گوید، در واقع درِ سناریوهای غیرقابل پیش‌بینی و پرخطر را به روی دشمن می‌گشاید. این امر، توازن روانی بازی را بر هم زده و ابتکار عمل را، حتی در موضع دفاعی، به دست ایران می‌دهد.
به طور خلاصه، به نظر می‌رسد ایران با احتیاط و هوشمندی در حال گذار از مرحله بازدارندگی سنتی مبتنی بر مدیریت تنش، به مرحله‌ای از بازدارندگی فعال و تهدید متقابل است. این تغییر رویکرد که باید با انسجام داخلی، حمایت افکار عمومی و نمایش اقتدار عملی همراه شود، می‌تواند تأثیر بسزایی بر اراده دشمنان داشته باشد. در این مسیر، قدرت واقعی نه در تهدید صرف، بلکه در توانایی تغییر قواعد بازی نهفته است – و این دقیقاً همان نکته‌ای است که واشنگتن و تل‌آویو باید به آن توجه ویژه‌ای داشته باشند. اظهارات شمخانی، به عنوان یک مقام مطلع و تاثیرگذار، به روشنی این پیام را به طرف مقابل منتقل می‌کند که هرگونه اقدام خصمانه علیه ایران، با پاسخی قاطع و غیرقابل پیش‌بینی مواجه خواهد شد.