رئیس جمهور دونالد ترامپ در تلاش است تا با ایران آشتی کند و در همین راستا، استیو ویتکوف، فرستادهی وی، را برای ملاقات با مقامات ایرانی در مسقط، پایتخت عمان، در آخر این هفته اعزام میکند.
ایشان تارور
واشنگتن پست
ترجمه مجله جنوب جهانی
تقریباً هفت سال پیش، رئیس جمهور دونالد ترامپ توافق هستهای با ایران را کنار گذاشت. این پیمان با تهران حاصل سالها دیپلماسی و فشارهای سیاسی توسط رئیس جمهور پیشین، باراک اوباما، بود. توافقی که با همکاری قدرتهای جهانی، از جمله شرکای اروپایی و همچنین روسیه و چین، منعقد شده بود. اما ترامپ این توافق را «یکی از بدترین و یکطرفهترین معاملاتی که ایالات متحده تاکنون انجام داده است» اعلام کرد و از تعهدات آمریکا در این توافق شانه خالی کرد. او به طور یکجانبه تحریمهایی را که برای محدود کردن تواناییهای غنیسازی اورانیوم ایران و نظارت بینالمللی دقیق بر تأسیسات هستهای آن برداشته شده بود، دوباره اعمال کرد.
به عقیده اکثر ناظران، این توافق تواناییهای هستهای ایران را محدود نگه داشته بود. اما ترامپ معتقد بود که این توافق امتیازات زیادی به ایران داده و برای مهار فعالیتهای غیرهستهای آن، از جمله حمایت دیرینهاش از شبکهای از نیروهای نیابتی شبهنظامی در سراسر خاورمیانه، کافی نیست. ترامپ در آن زمان در توجیه تصمیم خود برای خروج از برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) – نام رسمی توافقنامه منعقد شده در سال 2015 – گفت: «اگر هیچ کاری نکنیم، دقیقاً میدانیم چه اتفاقی خواهد افتاد. «او افزود: «در مدت زمان کوتاهی، بزرگترین حامی دولتی تروریسم در جهان در آستانه دستیابی به خطرناکترین سلاحهای جهان قرار خواهد گرفت.»
واقعیت این است که ایران اکنون به لحاظ فرضی بسیار نزدیکتر به ساخت سلاح هستهای نسبت به قبل از فروپاشی برجام است. اثرات کمپین «فشار حداکثری» دوره اول ریاست جمهوری ترامپ تا دولت جو بایدن، رئیس جمهور سابق، ادامه یافت، که تلاشهای محدود دیپلماتیک او با ایران نتیجه چندانی نداشت. ایران عملیات غنیسازی خود را به شدت افزایش داد، در حالی که نیروهای نیابتی آن در لبنان، عراق و یمن با نیروهای آمریکایی و متحدانشان درگیر شدند.
اما، در میان هرج و مرج دوره دوم ریاست جمهوری خود، ترامپ در تلاش است تا آشتی کند. روز شنبه، فرستاده ویژه او، استیو ویتکوف، سازنده املاک و مستغلات، تیمی را برای دیدار با مقامات ایرانی در مسقط، پایتخت عمان، رهبری خواهد کرد. اهداف این اجلاس – که آمریکاییها آن را مذاکرات «مستقیم» خواندهاند، اما ایرانیها به دلایل ظاهری سعی کردهاند آن را «غیرمستقیم» جلوه دهند – محدود است. اما ترامپ تمایل آشکاری برای جلوگیری از تشدید نظامی و دستیابی به توافق جدید با ایرانیها نشان داده است.
به نظر میرسد فضای حاکم بر این لحظه با دوره اول ریاست جمهوری او متفاوت است، دورهای که ترامپ، با حضور گروهی از تندروهای ضد ایرانی در کابینه خود، به طور مرتب تهران را تهدید میکرد و دستور ترور سردار قاسم سلیمانی، فرمانده ارشد ایرانی، را صادر کرد. ترامپ این هفته به خبرنگاران گفت: «من چیز زیادی نمیخواهم… اما آنها نمیتوانند سلاح هستهای داشته باشند.»
مقامات ایرانی نیز لحن خود را تغییر دادهاند. مقامات این هفته به طور رسمی یک روزنامه تندرو را به دلیل ستونی که ترور ترامپ را مورد پیشبینی قرار داده بود، توبیخ کردند – اقدامی غیرمعمول برای رژیمی که دههها در شعارهای ضدآمریکایی غرق بوده است. روز سهشنبه، سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه این کشور، یادداشتی در واشنگتن پست منتشر کرد که در آن با زبانی آشکارا خطاب به ترامپ، ناکامی دور قبلی مذاکرات را به «عدم اراده واقعی» بایدن نسبت داد و به «فرصت تریلیون دلاری» که در صورت موفقیت دیپلماسی در انتظار شرکتهای آمریکایی در داخل ایران است، اشاره کرد.
الکس واتانکا، کارشناس ایران در مؤسسه خاورمیانه، یک اندیشکده مستقر در واشنگتن، اظهار داشت که این اشارات در یادداشت عراقچی نشاندهنده آسیبپذیری رژیم ایران است که با ناآرامیهای مردمی گسترده در داخل مواجه بوده و میخواهد از احتمال حملات نظامی آمریکا یا اسرائیل به زیرساختهای حیاتی خود جلوگیری کند. او به من گفت: «این نشان میدهد که ایران مکانی ناآرام است» و افزود که هدف ضمنی این یادداشت «نجوا» به ترامپ است «که ما به شما احترامی میگذاریم که هرگز به بایدن نگذاشتیم.»
کاخ سفید نیز ممکن است احساس فوریت کند. مکانیسم «بازگرداندن سریع» تحریمهای سازمان ملل علیه ایران در سازمان ملل متحد قرار است امسال منقضی شود. و حتی در حالی که او به طور دورهای ایران را به حملات نظامی بیشتر تهدید میکند، ترامپ ممکن است بخواهد قبل از سفر برنامهریزی شده خود به خاورمیانه در ماه آینده، شاهد حرکت دیپلماتیک واقعی با تهران باشد.
ویتکوف در مصاحبهای با تاکر کارلسون، مجری رسانههای راستگرا، درباره نیات ترامپ گفت: «فکر میکنم او میخواهد با احترام با ایران برخورد کند. او میخواهد در صورت امکان با آنها اعتماد ایجاد کند. و این دستور او به دولتش است. و امیدوارم که با پاسخ مثبت ایرانیها مواجه شود.»
ترامپ درباره اینکه امیدوار است توافق جدید با ایران چه نتیجهای داشته باشد، مبهم بوده است. بازگشت به محدودیتهای اعمال شده توسط برجام با توجه به پیشرفتهای برنامه هستهای ایران و غرور خود ترامپ بعید به نظر میرسد. اما تصور توافق جامعتر در مورد سایر عناصر سیاست خارجی و برنامههای تسلیحاتی ایران حتی دشوارتر است.
برخی از تندروها در واشنگتن، از جمله مایکل والتز، مشاور امنیت ملی ترامپ، «برچیدن کامل» برنامه هستهای ایران را مطرح کردهاند – چیزی که برخی از تحلیلگران آن را مدل «لیبی» پس از تصمیم معمر قذافی، دیکتاتور لیبی، برای حذف برنامه تسلیحات هستهای کشورش در سال 2003، میدانند. (این اقدام، با این حال، قذافی را از یک عامل بازدارنده برای جلوگیری از مداخله نظامی غرب که منجر به سقوط او در سال 2011 شد، محروم کرد.)
واتانکا گفت: «بسیار محتملتر است که این مذاکرات در صورت محدود بودن، ثمربخش باشند، اما اگر صحبت از برچیدن به سبک لیبی باشد – این از نظر سیاسی چیزی است که این رژیم نمیتواند انجام دهد.»
اما جزئیات مهم هستند، و تیم ترامپ مملو از کارشناسان نیست. کریم سجادپور، تحلیلگر ایران در بنیاد کارنگی برای صلح بینالمللی، به نیویورک تایمز گفت: «شما در حال مذاکره بر سر قیمت نهایی یا یک معامله بزرگ نیستید، بلکه در مورد مسائل بسیار فنی مانند سطوح غنیسازی اورانیوم، مشخصات سانتریفیوژها و رژیمهای بازرسی مذاکره میکنید. بین گفتن اینکه ایران نمیتواند سلاح هستهای داشته باشد و اینکه برنامه هستهای ایران باید مانند لیبی ‹برچیده› شود، اقیانوسی از فضا وجود دارد. این خطر وجود دارد که طرف آمریکایی، که در حال حاضر فاقد تخصص روشن و هدف نهایی مشخص است، توسط طرف ایرانی که هم تخصص و هم هدف نهایی مشخص دارد، شکست بخورد.»
علی واعظ از گروه بینالمللی بحران خاطرنشان کرد: «اگر دو طرف بتوانند در مورد مقیاس قابل قبول برنامه هستهای ایران و [دامنه مذاکرات آینده] زمینه مشترک کافی پیدا کنند، میتوانند مذاکرات ساختاریافتهتر، فنیتر – و مستقیمی – برگزار کنند.» اما اگر این روند فرو بپاشد و تحریمهای بیشتری علیه ایران اعمال شود، ممکن است سناریویی را شاهد باشیم که در آن ایران از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای سازمان ملل خارج شود، که هرگونه تلاش خارجی برای نظارت بر فعالیتهای آن را از بین میبرد. واعظ نوشت: «مشخص نیست که محرک دقیق اقدام نظامی اسرائیل یا آمریکا چه خواهد بود، اما اگر دیپلماسی شکست بخورد، ترامپ تلویحاً گفته است که بمباران تأسیسات هستهای ایران گزینه ‹بدیهی› است.»
ایشان تارور
ایشان تارور ستوننویس امور خارجی در واشنگتن پست است، جایی که او خبرنامه و ستون Today’s WorldView را مینویسد. او در سال 2021 برنده جایزه رسانهای آرتور راس در تفسیر از آکادمی دیپلماسی آمریکا شد. او قبلاً سردبیر ارشد و خبرنگار مجله تایم بود، که ابتدا در هنگ کنگ و بعداً در نیویورک مستقر بود.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 