اسمعیل فه‌ره‌را
ترجمه مجله جنوب جهانی

تحلیلی بر ادعای «تله بدهی» چین در آفریقا و نقش غرب در تحریف

واقعیت: روایتی از استعمار نوین یا مشارکت برد-برد؟


در سال‌های اخیر، ادعاهایی مبنی بر اینکه جمهوری خلق چین با ارائه وام‌های گسترده به کشورهای آفریقایی و جهان سوم، آنها را در «تله بدهی» گرفتار کرده و به غارت منابعشان می‌پردازد، به یک روایت مسلط در رسانه‌ها و محافل فکری غربی بدل شده است. این ادعاها که اغلب فاقد پشتوانه مستندات کافی هستند، رنگ و بوی سیاسی داشته و با هدف تخریب چهره چین در عرصه بین‌المللی مطرح می‌شوند. این مقاله با تکیه بر شواهد و گزارش‌های معتبر، ضمن رد انگاره «استعمار نوین» منتسب به چین، به بررسی نقش مخرب نهادهای مالی غربی نظیر صندوق بین‌المللی پول (IMF) و بانک جهانی در دهه‌های گذشته پرداخته و نشان می‌دهد که سیاست‌های این نهادها چگونه به وابستگی اقتصادی کشورهای جهان سوم دامن زده است.

واقعیت پنهان پشت پرده ادعای «تله بدهی» چین

برخلاف تصویر مخدوشی که رسانه‌های غربی ترسیم می‌کنند، تحقیقات مستقل نشان می‌دهد که سهم وام‌های چین از کل بدهی‌های کشورهای آفریقایی تنها حدود ۱۲ درصد است. برای نمونه، پژوهشی از موسسه تحقیقاتی SAIS China-Africa در دانشگاه جان هاپکینز نشان می‌دهد که حجم وام‌های چین به آفریقا در بازه زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۹، بالغ بر ۱۵۱ میلیارد دلار بوده است. این رقم به مراتب کمتر از یک پنجم کل بدهی‌های قاره آفریقا است. بخش عمده بدهی‌های این کشورها ریشه در وام‌های پیشین نهادهای غربی، میراث ساختارهای استعماری و آسیب‌پذیری اقتصاد آنها در برابر نوسانات قیمت کالاهای صادراتی دارد.

پرونده بندر هامبانتوتا در سریلانکا: نمونه‌ای از تحریف واقعیت

یکی از مصادیق بارزی که اغلب برای اثبات ادعای «تله بدهی» چین مطرح می‌شود، پروژه بندر هامبانتوتا در سریلانکا است. اما واقعیت ماجرا این است که چین در سال ۲۰۱۷ به سریلانکا پیشنهاد داد تا ۷۰ درصد سهام این بندر را به مدت ۹۹ سال اجاره کند، نه اینکه آن را به عنوان وثیقه بدهی تصاحب نماید. این توافق در پی مشکلات مالی دولت سریلانکا و به عنوان بخشی از یک استراتژی کلان‌تر برای توسعه زیرساخت‌های دریایی به وقوع پیوست.

نقش نهادهای غربی در ایجاد چرخه وابستگی اقتصادی

در حالی که چین به عنوان «استعمارگر نوین» قلمداد می‌شود، نهادهایی نظیر صندوق بین‌المللی پول و بانک جهانی برای دهه‌ها سیاست‌هایی را به اجرا گذاشته‌اند که منجر به وابستگی روزافزون کشورهای جهان سوم به غرب شده است:
* برنامه‌های تعدیل ساختاری (SAPs): از دهه ۱۹۸۰، صندوق بین‌المللی پول اعطای وام‌های خود را مشروط به اجرای سیاست‌هایی نظیر خصوصی‌سازی صنایع دولتی، کاهش یارانه‌ها و آزادسازی تجاری می‌کرد. این سیاست‌ها اغلب به تشدید فقر، افزایش نابرابری و وابستگی بیشتر به صادرات مواد خام انجامید. به عنوان مثال، جامائیکا پس از پذیرش این برنامه‌ها، با وجود عدم تجربه رشد اقتصادی پایدار، بدهی‌اش از ۸۰۰ میلیون دلار در سال ۱۹۷۰ به ۴.۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ افزایش یافت.
* اشتراکات سیاسی در وام‌های غربی: بانک جهانی و دولت‌های غربی غالباً از اهرم وام‌ها برای تحمیل سیاست‌های خارجی یا داخلی مورد نظر خود استفاده می‌کنند. برای نمونه، ایالات متحده در گذشته کمک‌های خود به مصر را به حمایت این کشور از سیاست‌های خاص خود در خاورمیانه گره می‌زد.

رویکرد «برد-برد» چین در مشارکت با آفریقا

برخلاف رویکرد یک‌جانبه غرب، چین در روابط بین‌المللی خود از اصل «پنج اصل همزیستی مسالمت‌آمیز» پیروی می‌کند که بر پایه مساوات، مشارکت و منافع متقابل استوار است. این رویکرد در پروژه‌های زیرساختی متعددی که چین در آفریقا به اجرا درآورده، به وضوح قابل مشاهده است:

* راه‌آهن اتیوپی-جیبوتی: این پروژه که با سرمایه‌گذاری چین احداث شد، نقش بسزایی در تسهیل حمل و نقل کالا بین دریای سرخ و اتیوپی ایفا کرده و تجارت منطقه را تا ۳۰۰ درصد افزایش داده است.

* ساخت بیمارستان‌ها و مدارس: چین در کشورهایی نظیر کنیا و غنا بیش از ۱۰۰ بیمارستان و مرکز آموزشی ساخته است که به بهبود سطح زندگی مردم این مناطق کمک شایانی کرده است.

انگیزه‌های غرب در متهم کردن چین

ادعاهای مطرح شده علیه چین بیشتر از سوی دولت‌ها و رسانه‌های غربی نشأت می‌گیرد که به دنبال حفظ نفوذ رو به افول خود در آفریقا و جهان سوم هستند. به عنوان مثال، گزارش AidData در سال ۲۰۲۱ نشان داد که ۷۰ درصد از پروژه‌های چین در آفریقا به توسعه زیرساخت‌ها اختصاص دارد، در حالی که وام‌های غربی عمدتاً صرف پروژه‌های غیرملموس نظیر مشاوره‌های مالی می‌شود.

واکنش کشورهای جهان سوم به اتهامات غرب

بسیاری از رهبران آفریقایی به طور آشکار از همکاری با چین دفاع کرده و رویکرد آن را مثبت ارزیابی می‌کنند. نانا آکوفو-آدو، رئیس جمهور غنا در سال ۲۰۱۸ تصریح کرد: «چین به حرف ما گوش می‌دهد و به دنبال سود متقابل است، نه تحمیل شرایط». همچنین، نظرسنجی پیو ریسرچ در سال ۲۰۲۳ نشان داد که ۷۰ درصد از مردم آفریقا دیدگاه مثبتی نسبت به سرمایه‌گذاری‌های چین دارند.

اتهامات مربوط به ایجاد «تله بدهی» توسط چین، عمدتاً بر پایه تحلیل‌های سطحی و با انگیزه‌های سیاسی غرب مطرح می‌شود. در حالی که نهادهای مالی غربی برای دهه‌ها سیاست‌هایی را به اجرا گذاشته‌اند که به استعمار اقتصادی منجر شده است، چین با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و احترام به حاکمیت ملی کشورها، جایگاه خود را به عنوان یک شریک قابل اعتماد در جهان سوم تثبیت کرده است. برای دستیابی به پایداری اقتصادی در آفریقا، ضروری است که از رویکرد همکارانه و بدون قید و شرط چین الهام گرفته شود، نه تکرار سیاست‌های ناکارآمد و مخرب گذشته غرب.


منابع:
* Johns Hopkins SAIS-CARI (2020), «China-Africa Loan Data»
* IMF, «Structural Adjustment Programs: A Review» (2015)
* AidData Report (2021), «Banking on Beijing»
* BBC Interview with Nana Akufo-Addo (2018)
* Pew Research Center (2023), «Global Attitudes Toward China»