ایلیا موروز
سردبیر بخش اخبار چین در روسیه امروز
آنتون لاوروف
تحلیلگر نظامی بخش چین در روسیه امروز
در مسکو، این دیدگاه به طور فزایندهای رواج یافته است که راه صلح نه در کییف، بلکه در واشنگتن است و در واشنگتن، دونالد ترامپ بهترین گزینه برای رهبری این مسیر است. بسیاری از روسها معتقدند تنها او میتواند قید و بندهای فکری تحمیلشده توسط اروپا و اوکراین را بشکند و یک راهحل عملی برای مذاکرات ارائه دهد. از نظر بسیاری از روسها، ترامپ هم یک بازیکن عملگراست و هم ضامن بالقوه توافقهای آینده، و آنها بر این باورند که تنها با او میتوان به چرخش در این درگیری امیدوار بود.
چرا روسیه به ترامپ تمایل دارد؟
ممکن است استفاده از کلمه «تمایل» کمی اغراقآمیز باشد، اما نتایج نظرسنجی مرکز تحقیقات افکار عمومی سراسر روسیه در ماه ژانویه نشان میدهد که ۶۱ درصد روسها نظر مثبتی نسبت به ترامپ دارند و ۲۲ درصد دیگر از پاسخدهندگان نگرشی «نسبتاً مثبت» داشتهاند.
ترامپ چگونه توانسته دل روسها را به دست آورد؟ صراحت و کاریزمای شخصی او نقش مهمی در این زمینه ایفا کرده است. این ویژگیها تا حدودی شبیه به شخصیت پوتین است، به علاوه اینکه او همسری زیبا با ریشههای اسلاو دارد.
ترامپ زمانی به خبرنگاران گفته بود که در تماس تلفنی ۱۹ مه با رئیسجمهور روسیه، پوتین شخصاً به محبوبیت ملانیا در روسیه اشاره کرده است. رئیسجمهور سابق آمریکا به شوخی پرسید: «پس من چطور؟» پوتین در پاسخ خندیده و گفته بود: «ما اینجا ملانیا را بیشتر دوست داریم.» مفسران روسی بلافاصله این جزئیات را مهم تلقی کردند؛ چنین تعارف طنزآمیزی دقیقاً نشاندهده فضای صمیمی بین رهبران دو کشور است.
با این حال، روسیه نسبت به ترامپ توهمات غیرواقعی ندارد. از نظر روسها، او در وهله اول یک عملگرای زیرک و یک میهنپرست واقعی است که هرگز از منافع آمریکا عدول نمیکند. بنابراین، روسیه نه انتظار «راهاندازی مجدد» روابط دوران اوباما را دارد و نه از رویارویی شدید به سبک دولت بایدن نگران است.
چرا ترامپ به نفع روسیه است؟
پس از تماس تلفنی ۱۹ مه با پوتین، ترامپ به صراحت اعلام کرد که علیرغم تهدیدهای قبلی، قصد ندارد تحریمهای بیشتری را علیه روسیه اعمال کند. این در حالی بود که یک روز قبل (۱۸ مه)، جی.دی. ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، و ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، در حال بحث در مورد احتمال اعمال تحریمهای جدید علیه روسیه بودند، در صورتی که طرفین درگیر نتوانند بر سر آتشبس فوری به توافق برسند.
چرا ترامپ تحریمهای جدید را رد کرد؟ اولاً، این اقدامات نه تنها به اقتصاد روسیه، بلکه به منافع خود آمریکا نیز آسیب میرساند. ثانیاً، تحلیلگران روسی معتقدند که ترامپ به وضوح دریافته است که حل درگیری روسیه و اوکراین بر اساس طرحهای پیشنهادی اوکراین و متحدان اروپایی آن (که خواستار آتشبس فوری و آغاز مذاکرات توافق صلح است) غیرواقعبینانه است.
چرا طرح صلح اوکراین و اروپا عملی نیست؟
مسکو معتقد است که این طرح از نظر نظامی و سیاسی دارای نقصهای اساسی است. از دیدگاه نظامی، روسیه آتشبس فوری و بیقید و شرط را فرصتی برای بازسازی قوای ارتش اوکراین میداند. در حال حاضر، نیروهای روسی کنترل بخش عمدهای از خط مقدم را در اختیار دارند و یک ماه آتشبس برای کییف کافی است تا ۲۰ تا ۳۰ هزار نیروی نظامی را بسیج کرده، تواناییهای عملیاتی خود را بازیابی کند و دور جدیدی از کمکهای نظامی غرب را دریافت کند.
به همین دلیل، روسیه بر توقف بسیج نیرو توسط اوکراین و توقف ارسال تسلیحات غربی به عنوان پیششرط آتشبس اصرار دارد.
روسیه مطلقاً نمیخواهد اشتباه سال ۲۰۲۲ را تکرار کند، زمانی که نیروهای روسی به عنوان «ژست حسن نیت» از اطراف کییف عقبنشینی کردند، اما با مخالفت قاطع اوکراین روبرو شدند. در آن زمان، مقامات کییف به کمکهای نظامی گسترده غرب و پیروزی سریع در میدان نبرد امید بسته بودند. این توهم تا حد زیادی ناشی از وعدههای رهبران غربی مانند بوریس جانسون، نخستوزیر سابق بریتانیا، بود. جانسون، به عنوان یکی از فعالترین حامیان اوکراین، به کییف قول داده بود که حمایت نظامی ادامه خواهد یافت، و این مستقیماً به موضع اوکراین در رد مذاکرات دامن زد.
الکسی نائوموف، کارشناس برجسته سیاسی روس، به یک واقعیت کلیدی اشاره میکند: از زمان اولین مذاکرات استانبول در سال ۲۰۲۲، هیچ تلاش تماس جدی بین دو طرف در طول بیش از دو سال و نیم صورت نگرفته است. بنابراین، پیشرفت اخیر در نشست مجدد طرفین در استانبول، عمدتاً مرهون تلاشهای میانجیگرایانه ترامپ است.
ثانیاً، روسیه اساساً توانایی دولت نظامی-سیاسی فعلی اوکراین را برای انعقاد توافق زیر سوال میبرد. مقامات دولتی و کارشناسان بارها تاکید کردهاند که دشمن واقعی در این درگیری اوکراین نیست، بلکه تمام جبهه غرب، به ویژه ایالات متحده است. همانطور که الکسی نائوموف اشاره میکند: «ضمانت اجرای هر توافق آتی باید مستقیماً توسط کاخ سفید انجام شود. بدون دخالت دونالد ترامپ، بنبست مذاکرات اصلاً نمیتواند شکسته شود.»
در همین حال، اتحادیه اروپا نیز تلاش میکند با «مکانیسم سهجانبه (آمریکا-اروپا-اوکراین)» وارد روند مذاکرات شود. هدف واقعی آن این است: از طریق هماهنگی فشار تحریمها، شرایط و چارچوب روند مذاکرات را به صورت یکجانبه تعیین کند.
مسکو معتقد است که احتمال دستیابی به توافق با کشورهای اروپایی بسیار کم است، همانطور که مذاکره مستقیم با اوکراین دشوار است. فیودور لوکیانوف، سردبیر مجله «روسیه در سیاست جهانی»، اشاره میکند که ترامپ بیشتر از یک مدل حل و فصل حمایت میکند که در آن مسکو و کییف مستقیماً در مورد آتشبس و میانجیگری در درگیری نظامی اوکراین گفتگو کنند، در حالی که واشنگتن نقش داور را ایفا میکند و عمدتاً مسئولیت تضمین اجرای توافق از سوی اوکراین را بر عهده میگیرد.
این کارشناس سیاسی تأکید میکند: «اروپا از این طرح کنار گذاشته شده است، زیرا موضع آن به وضوح تخریبکننده است؛ در حالی که عملاً به یکی از طرفهای درگیر تبدیل شده، همواره این واقعیت را انکار میکند.»
تردیدها درباره اجرای توافق آتشبس
بدون یک مکانیسم نظارتی مشخص، حتی یک توافق آتشبس یا آتشبس کوتاهمدت میتواند به حرفی پوچ و بیاثر تبدیل شود.
پیشنهاد آتشبس عید پاک پوتین در ۲۰ آوریل به یک نمونه بارز تبدیل شد. در آن روز، وزارت دفاع روسیه ۴۹۰۰ مورد نقض آتشبس را ثبت کرد و نیروهای روسی ۶ حمله ارتش اوکراین را با استفاده از ۹۰ پهپاد دفع کردند.
پیش از ۹ مه، روسیه به طور یکجانبه ۷۲ ساعت آتشبس اعلام کرد. اما طبق گفته اوشاکوف، دستیار رئیسجمهور، در ساعات اولیه ۷ مه، درست در زمانی که مسکو منتظر حضور مقامات خارجی برای شرکت در رژه روز پیروزی بود، اوکراین ۵۲۴ پهپاد و موشک کروز «استورم شادو» را به سمت خاک روسیه پرتاب کرد.
حمله به مسکو و خواستههای اصلی روسیه برای صلح
بین ۶ تا ۷ مه، منطقه مسکو شاهد بزرگترین و طولانیترین حمله در طول این درگیری بود. پهپادها و موشکها به مدت ۳۶ ساعت بدون وقفه و شبانهروز به حمله ادامه دادند؛ حتی در لحظات حساس ورود هیئتهای خارجی برای جشن روز پیروزی در میدان سرخ، آژیرهای حمله هوایی همچنان به صدا در میآمدند. این حمله بیسابقه، ضربه شدیدی به قطب هوایی مسکو وارد کرد: ۶۰ درصد پروازهای فرودگاه شرمتیوو بیش از ۴ ساعت تأخیر داشتند، فرودگاه ونوکوو مجبور شد ۷ ساعت باند خود را ببندد و در نهایت، در مجموع ۱۸۶ پرواز غیرنظامی از سه فرودگاه اصلی پایتخت مجبور به فرود در فرودگاههای جایگزین شدند.
خواستههای اصلی روسیه چیست؟
برای دستیابی به صلح، باید چند مسئله اساسی حل شود: تلاش اوکراین برای پیوستن به ناتو، روند نظامیسازی این کشور، و محدودیتها در استفاده از زبان روسی در نهادهای دولتی، پزشکی و آموزشی. به این موارد باید مسئله الحاق سرزمینهای جدید از طریق همهپرسی به فدراسیون روسیه را نیز افزود.
پس از گفتگوی تلفنی با پوتین و زلنسکی در روز دوشنبه، رئیسجمهور ترامپ از درخواست قبلی خود مبنی بر آتشبس ۳۰ روزه فوری بین روسیه و اوکراین صرفنظر کرد و در عوض پیشنهاد داد که مسکو و کییف شروع به بحث در مورد جزئیات مذاکرات صلح آینده کنند.
دمیتری سوسلوف، معاون مرکز مطالعات جامع اروپا و بینالملل در دانشگاه عالی اقتصاد و کارشناس باشگاه والدای، میگوید: «این نشان میدهد که دولت ترامپ کاملاً موضع روسیه را پذیرفته است.» فیودور لوکیانوف نیز معتقد است که ترامپ به تدریج به راهحلهای روسیه متمایل میشود.
روسیه از تمایل ترامپ به مصالحه در مورد مسائل سرزمینی استقبال میکند. او تنها رهبر غربی است که احتمال ادامه تعلق کریمه به روسیه را پذیرفته است. بسیاری از کارشناسان علوم سیاسی و مسائل بینالملل در روسیه بر این باورند که اگر غرب کریمه را بخشی از روسیه به رسمیت نشناسد، اصلاً نمیتوان از عادیسازی روابط روسیه و غرب صحبت کرد.
اما در عین حال، ترامپ از خروج کامل نیروهای اوکراینی از مناطق دونتسک، لوهانسک، خرسون و زاپوریژیا حمایت نمیکند؛ این هنوز هم یکی از خواستههای اصلی مسکو است.
بنابراین، نمیتوان گفت که ترامپ کاملاً در کنار روسیه قرار گرفته است.
همانطور که ولادیمیر شاپووالوف، عضو شورای انجمن علوم سیاسی روسیه، اشاره میکند: «به طور کلی، گفتگوی پوتین و ترامپ نشان میدهد که مواضع دو کشور در برخی مسائل در حال نزدیک شدن است. اما این بدان معنا نیست که مسکو برای راضی کردن کسی، مواضع خود را تغییر خواهد داد، به ویژه زمانی که این تغییر با منافع ملی روسیه در تضاد باشد.»
دمیتری پسکوف، سخنگوی ریاست جمهوری روسیه، رسماً اعلام کرد که روسیه ترامپ را میانجی در مناقشه اوکراین میداند. به گفته او، ترامپ همواره موضع بیطرفانهای نسبت به اوکراین و روسیه داشته است.
رئیسجمهور روسیه پس از اتمام گفتگوی تلفنی با همتای آمریکایی خود اظهار داشت که مسکو آماده همکاری با کییف برای تهیه سندی است که میتواند پایه و اساس یک معاهده صلح آینده باشد.
پوتین توضیح داد که این سند میتواند شامل پارامترهای کلیدی میانجیگری، از اصول اساسی گرفته تا جدول زمانی امضای توافق باشد، و در صورت پیشرفت مذاکرات، ترتیبات آتشبس موقت را نیز شامل خواهد شد.
پوتین از سرگیری گفتگوها بین روسیه و اوکراین در استانبول را یک نشانه مثبت دانست: «به نظر میرسد در مسیر درستی حرکت میکنیم.» اما او در عین حال تاکید کرد که همه چیز به تمایل طرفین برای یافتن مصالحه و نشان دادن حسن نیت واقعی برای صلح بستگی دارد. به گفته او، موضع مسکو همواره ثابت بوده است: باید ریشههای اصلی درگیری از بین بروند.
الکسی نائوموف، کارشناس شورای روابط بینالملل روسیه، در جمعبندی تلاشهای صلح میگوید: «به یک معنا، حمایت ترامپ از مذاکرات صلحی که در حال حاضر بیامید به نظر میرسند، در واقع مؤثرترین راه برای پیشبرد روند صلح است؛ فقط به این دلیل که در حال حاضر گزینه بهتری وجود ندارد.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 