آیا توافق هسته‌ای جدید با ایران در دسترس است؟ چالش‌ها و فرصت‌ها پیش روی واشنگتن

ترجمه و تلخیص از مجله جنوب جهانی

تهران و واشنگتن، با وجود سابقه طولانی خصومت، بار دیگر بر سر میز مذاکرات هسته‌ای نشسته‌اند. این دور جدید گفت‌وگوها، در حالی که دونالد ترامپ پس از سال‌ها به کاخ سفید بازگشته، پرسش‌های زیادی را درباره امکان دستیابی به یک توافق پایدار و مؤثر مطرح می‌کند.
ریچارد نف، پژوهشگر ارشد در مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا و عضو همکار مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، که پیش از این به عنوان معاون نماینده ویژه در امور ایران و همچنین در شورای امنیت ملی و وزارت امور خارجه آمریکا خدمت کرده، در تحلیلی  به این موضوع پرداخته است. به عقیده او، بازگشت ترامپ به مذاکرات هسته‌ای با ایران، که در سال ۲۰۱۸ از توافق برجام خارج شد، اقدامی شگفت‌انگیز است. این در حالی است که در هفت سال گذشته، ایران مقادیر قابل توجهی اورانیوم غنی‌شده نزدیک به درجه تسلیحاتی تولید کرده است.
انگیزه‌های دو طرف و موانع پیش‌رو
ترامپ با هدف بازگرداندن ثبات استراتژیک به خاورمیانه و تقویت وجهه خود به عنوان یک «مذاکره‌کننده»، به دنبال دستیابی به توافق است. در مقابل، ایران که همچنان تحت رژیم تحریم‌های ایالات متحده قرار دارد، به دنبال رهایی اقتصادی پایدار و توقف خصومت‌هاست. با وجود این انگیزه‌های روشن، نف هشدار می‌دهد که مسائل اصلی و دیرینه بین دو کشور احتمالاً روند مذاکرات را با مشکل مواجه خواهد کرد. نگرانی‌های آمریکا درباره برنامه غنی‌سازی ایران و حمایتش از گروه‌های نیابتی، و همچنین بی‌میلی ایران به کاهش برنامه هسته‌ای و نگرانی‌هایش در مورد دوام هر توافقی (با توجه به خروج ترامپ از توافق قبلی) از جمله این موانع هستند.
بازبینی برجام: درس‌ها و اصلاحات ضروری
برجام، که در سال ۲۰۱۵ امضا شد، محدودیت‌های مهمی بر برنامه هسته‌ای ایران اعمال کرد و این کشور را حداقل یک سال از دستیابی به سلاح هسته‌ای دور نگه داشت. با این حال، منتقدان آن، به ویژه در حزب جمهوری‌خواه، معتقد بودند که این توافق راه را برای دستیابی ایران به بمب باز گذاشته است. خروج ترامپ از برجام در سال ۲۰۱۸، ایران را به سمت گسترش فعالیت‌های غنی‌سازی سوق داد.
به گفته نف، برای دستیابی به یک توافق مؤثر، شفافیت هسته‌ای بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. او تاکید می‌کند که بازرسی‌های بین‌المللی با استفاده از جدیدترین تکنیک‌ها و تجهیزات، عنصر اساسی هر توافقی است. ایران باید به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی (IAEA) دسترسی لازم را برای ارزیابی ماهیت برنامه هسته‌ای خود بدهد. بدون این بازرسی‌ها، هیچ توافقی پایدار نخواهد بود. همچنین، آمریکا باید خواستار پذیرش سازوکارهای شفافیت برجام در مورد سانتریفیوژها و ذخایر اورانیوم شود. نف اضافه می‌کند که یک توافق جدید باید به چالش تسلیحات هسته‌ای به‌طور مستقیم‌تر بپردازد و ایران را ملزم به اعلام هرگونه تجهیزات یا مواد مرتبط با تسلیحات هسته‌ای و اجازه دسترسی به سایت‌های نظامی بدهد.
چالش غنی‌سازی و چشم‌انداز لغو تحریم‌ها
در مورد برنامه غنی‌سازی اورانیوم ایران، نف اذعان می‌کند که تغییرات در این زمینه دشوارتر خواهد بود. او خاطرنشان می‌کند که پیشرفت‌های هسته‌ای ایران از ماه مه ۲۰۱۸، برخی از محدودیت‌های برجام را بی‌اثر کرده است. ایران اکنون می‌تواند با تعداد کمتری سانتریفیوژ کارهای بیشتری انجام دهد. اگرچه ایران همواره بر حق خود برای غنی‌سازی اورانیوم پافشاری کرده، اما نف معتقد است که واشنگتن می‌تواند با پذیرش حدی از غنی‌سازی توسط ایران، و در عین حال تقویت محدودیت‌ها، به یک توافق دست یابد.
در نهایت، نویسنده به مسئله لغو تحریم‌ها می‌پردازد. او می‌گوید که تمایل ایران به لغو تحریم‌های گسترده‌تر از آنچه برجام ارائه می‌داد، فضایی برای مذاکره ایجاد می‌کند. آمریکا می‌تواند چارچوب لغو تحریم‌ها را بر اساس یک مقیاس متغیر تنظیم کند که لغو تحریم‌ها را به محدودیت‌های غنی‌سازی داخلی گره می‌زند. با این حال، باید توجه داشت که لغو تحریم‌ها می‌تواند به ایران کمک کند تا گروه‌های نیابتی خود را تقویت کرده و قابلیت‌های نظامی‌اش را توسعه دهد. برای مدیریت این ریسک، آمریکا باید اصرار کند که هر توافقی شامل محدودیت‌هایی در صادرات و استقرار موشک‌ها و پهپادها توسط ایران باشد و تهران در امور داخلی کشورهای منطقه دخالت نکند.
فرصتی برای آینده
نف در پایان نتیجه می‌گیرد که با توجه به پیشرفت‌های هسته‌ای ایران و خطر تبدیل شدن این کشور به یک قدرت هسته‌ای، واشنگتن باید از اهرم فشار خود و نفوذ ترامپ بر حزب جمهوری‌خواه برای دستیابی به یک توافق، حتی یک توافق ناقص، استفاده کند. او معتقد است که ترامپ می‌تواند به وعده خود از سال ۲۰۱۸ مبنی بر دستیابی به توافقی بهتر از برجام عمل کند؛ توافقی که شامل اختیارات بازرسی گسترده‌تر، محدودیت در فعالیت‌های مرتبط با تسلیحات هسته‌ای و محدودیت در حمایت ایران از گروه‌های نیابتی باشد. به عقیده وی، اکنون فرصت طلایی برای رسیدن به چنین توافقی فراهم است و واشنگتن باید آن را غنیمت بشمارد.