مانولو د لوس سانتوس

ترجمه مجله جنوب جهانی

کوبا بار دیگر با یک بحران شدید و چندوجهی روبرو است، نه به خاطر طوفان‌هایی که هر سال کارائیب را درهم می‌کوبند، بلکه به دلیل فشار بی‌امان و خفه‌کننده‌ای که همسایه قدرتمندش در شمال بر آن وارد می‌کند. این داستانی تکراری از مردمی است که در زیر محاصره و تحریم‌های سرسختانه، برای استقلال تلاش می‌کنند. دولت ایالات متحده با اقدامات سنجیده و حساب‌شده، به طور دقیق موانع بزرگ‌تری را ایجاد و اعمال کرده است که بقای مردم کوبا را تهدید می‌کند.

تازه‌ترین نمود این بحران، در تاریخ ۳۰ مه با اعلامیه شرکت مخابرات دولتی کوبا (ETECSA) در مورد افزایش قابل توجه نرخ داده تلفن همراه آشکار شد. این موضوع که ممکن است برای افراد خارجی کم‌اهمیت به نظر برسد، برای کوبایی‌ها انتقادهای شدیدی را برانگیخت که ناشی از سرخوردگی‌های انباشته‌شده بود. نرخ‌های جدید، به ویژه برای داده‌های اضافی، در مقایسه با میانگین حقوق بسیار بالاست. اکنون ۳ گیگابایت اضافی، ۳۳۶۰ پزو کوبا هزینه دارد که تقریباً ده برابر قیمت طرح ماهانه ۶ گیگابایتی است. این صرفاً یک تعدیل قیمت نیست؛ بلکه شوکی برای اکثریت قریب به اتفاق ۸ میلیون کاربر تلفن همراه در کوبا بود که بسیاری از آنها برای تحصیل، کار و ارتباط با خانواده‌های خود در خارج از کشور به اینترنت وابسته هستند. با این حال، این اعلامیه ETECSA یک رویداد مجزا نیست؛ بلکه نشان‌دهنده فشار عظیمی است که کوبا برای تأمین نیازهای اساسی مردم خود تحت محاصره ایالات متحده با آن مواجه است.

تنگ‌تر کردن محاصره

برای کسانی که با تاریخ اخیر کوبا آشنایی کمتری دارند، اقتصاد این جزیره که پیش از این از ضربه ویرانگر همه‌گیری کرونا به صنعت گردشگری و تحریم‌های شش دهه‌ای به شدت آسیب دیده بود، از زمان روی کار آمدن ترامپ بیشتر تحت فشار قرار گرفته است. ۲۴۳ تحریمی که ترامپ در طول سال‌های ۲۰۱۷-۲۰۲۱ اعمال کرد، همچنان پابرجا هستند، بختکی خفه‌کننده که در تار و پود زندگی روزمره تنیده شده است. حتی در دوران ریاست جمهوری بایدن، که با وعده‌های تغییر روی کار آمد، این فشار حفظ شد.

در سال ۲۰۱۷، ایالات متحده کوبا را به «حملات صوتی» به مقامات سفارت خود متهم کرد. ادعایی که بعداً نادرستی آن ثابت شد، اما به هدف خود رسید: بهانه‌ای برای ترامپ برای متوقف کردن روابط، فروپاشی گردشگری و بستن درها به روی بیش از ۶۰۰۰۰۰ بازدیدکننده سالانه آمریکایی. سپس در سال ۲۰۲۰، وسترن یونیون تعطیل شد که این امر اختلالات شدیدی در حواله‌های حیاتی ایجاد کرد. تعلیق خدمات ویزا در سفارت ایالات متحده در هاوانا در سال ۲۰۱۷، بزرگترین موج مهاجرت غیرقانونی را از سال ۱۹۸۰ به راه انداخت، مهاجرتی ناامیدانه از کوبایی‌هایی که به دنبال هر راهی برای خروج بودند.

ویرانی اقتصادی از آن زمان تاکنون عمیق بوده است. تولید ناخالص داخلی کوبا در سال ۲۰۱۹ با ۱۵ درصد و در سال ۲۰۲۰ با ۱۱ درصد دیگر کاهش یافت. تصور کنید کشوری که به دلیل محدودیت‌های بانکی قادر به خرید نیازهای اساسی نیست و خدمات عمومی و صنایع آن فلج شده‌اند. هنگامی که کووید-۱۹ در سال ۲۰۲۰ شیوع پیدا کرد، سیستم بهداشت عمومی قوی کوبا، که مایه مباهات ملی بود، تحت فشار شدیدی قرار گرفت. تنها کارخانه تولید اکسیژن آن، که برای درمان بیماران حیاتی بود، به دلیل عدم امکان واردات قطعات یدکی به دلیل تحریم‌ها از کار افتاد. هزاران کوبایی برای تنفس مشکل داشتند، اما واشنگتن از استثنا قائل شدن خودداری کرد.

پاسخ کوبا به بحران عمیق‌تر

آخرین اقدام ترامپ در دوران ریاست جمهوری خود، یعنی قرار دادن کوبا در فهرست کشورهای حامی تروریسم در ژانویه ۲۰۲۱، ضربه ویرانگری بود. این اقدام، تعامل کوبا در معاملات مالی عادی را تقریباً غیرممکن می‌کند و تجارت حیاتی را قطع می‌کند. سپس در ۱۴ ماه اول دولت بایدن، اقتصاد کوبا به دلیل ادامه تحریم‌های ترامپ، حدود ۶.۳۵ میلیارد دلار ضرر کرد که از سرمایه‌گذاری‌های حیاتی در شبکه برق فرسوده و خرید غذا و دارو جلوگیری کرد. ارزش پزو کوبا به شدت کاهش یافت و دستمزدهای پایین بخش دولتی را بی‌ارزش‌تر کرد. در حالی که سیستم سهمیه‌بندی یک رژیم غذایی بخور و نمیر را فراهم می‌کند، این سطح از محرومیت از زمان «دوره ویژه» در دهه ۱۹۹۰ پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی احساس نشده بود.

دولت کوبا در مواجهه با این محدودیت‌های شدید، مجبور به سازگاری شده است. در سال ۲۰۲۰، به عنوان منبع جدید اشتغال و واردکننده کالاهای اساسی، بیشتر به بخش خصوصی متکی شد – اقدامی عمل‌گرایانه که از سر ناچاری انجام شد. از سال ۲۰۲۱، بیش از ۸۰۰۰ کسب و کار کوچک و متوسط ثبت شده‌اند و در سال ۲۰۲۳، بخش خصوصی در مسیر واردات ۱ میلیارد دلار کالا قرار داشت. در حالی که این افزایش بخش خصوصی باعث افزایش واردات برخی از کالاها شده است، چالش‌های جدیدی را نیز برای پروژه سوسیالیستی کوبا با ایجاد نابرابری‌های درآمدی ایجاد کرده است، که در تضاد آشکار با تأکید تاریخی کوبا بر توزیع عادلانه ثروت است.

رئیس جمهور میگل دیاز-کانل همواره بر تعهد دولت به ارائه خدمات ضروری و در عین حال اذعان به نیاز به تغییر به دلیل شرایط فعلی محاصره روزافزون تأکید کرده است. او پروژه سوسیالیستی عدالت اجتماعی کوبا را صرفاً به عنوان رفاه تعریف نمی‌کند، بلکه به عنوان توزیع عادلانه درآمد تعریف می‌کند، به طوری که کسانی که بیشتر درآمد دارند، بیشتر مشارکت می‌کنند و از کسانی که نمی‌توانند، حمایت می‌شود. این همان ریسمانی است که انقلاب روی آن راه می‌رود: ایجاد تعادل بین واقعیت‌های اقتصادی و اصول اساسی خود. رهبری بر حفظ پروژه سوسیالیستی و تضمین خدمات ضروری و در عین حال مقاومت در برابر درخواست‌ها برای تلاش‌های بزرگ خصوصی‌سازی اصرار دارد.

همه‌گیری کرونا که صنعت گردشگری کوبا، صنعت پیشرو این کشور را نابود کرد، بحران را تشدید کرد. با وجود کاهش دسترسی به ارز خارجی، دولت صدها میلیون دلار برای تجهیزات پزشکی هزینه کرد و به تضمین حقوق، غذا، برق و آب ادامه داد و ۲.۴ میلیارد دلار به بدهی خود برای پوشش نیازهای اساسی افزود.

شش دهه تلاش ایالات متحده برای تغییر رژیم

تناقض نهایی که تمام تلاش‌های کوبا برای تأمین نیازهای اساسی مردم خود را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد، خصومت آشکار و بی‌امان ایالات متحده است. هدف دولت ایالات متحده از همان روز اول انقلاب کوبا، تغییر رژیم بوده است که از طریق ایجاد شرایط بدتر و حمایت از براندازی داخلی به دست می‌آید. در حالی که تحریم‌ها همواره مانع توسعه کوبا شده‌اند، در سه دهه اول، حمایت شوروی و محیط مطلوب در جهان سوم، بسیاری از اثرات آن را جبران کرد. دهه ۱۹۹۰ که به «دوره ویژه» معروف شد، بحرانی با ابعاد بسیار بزرگ بود، زیرا کوبا مجبور شد به تنهایی با قدرت تحریم‌های ایالات متحده روبرو شود، اما این امر منجر به پاسخ‌های نوآورانه‌ای شد که به کوبا اجازه داد تا زنده بماند.
با این حال، شرایط کنونی متفاوت است. اثر تجمعی تحریم‌های ترامپ، همه‌گیری کرونا، رکود اقتصادی جهانی، بی‌عملی بایدن و بازگشت ترامپ با مارکو روبیو کینه‌توز به عنوان وزیر امور خارجه، شرایطی بحرانی و بی‌سابقه را ایجاد کرده است تا ایالات متحده اهداف دیرینه خود برای تغییر رژیم را دنبال کند. یادداشت بدنام لستر مالوری در سال ۱۹۶۰، که به صراحت بیان می‌کرد هدف از تحریم‌ها ایجاد شورش داخلی از طریق گرسنگی و ناامیدی است، کاربردی جدید و پیچیده‌تر پیدا کرده است. این استراتژی، دولت کوبا را وادار می‌کند تا اقداماتی را اتخاذ کند که ممکن است مغایر با اهدافش باشد، اما برای بقای آن در دوره خصومت شدید حیاتی است.
شرکت‌های دولتی، که شالوده اقتصاد سوسیالیستی کوبا هستند، به دلیل ناتوانی در تأمین بودجه برای تعمیر و نگهداری مورد نیاز یا تولید ذخایر کافی ارز خارجی، در حال فروپاشی هستند. این ناتوانی ناشی از تحریم‌ها است.

شرکت ETECSA، که به شدت توسط ایالات متحده تحریم شده است، چاره‌ای جز افزایش نرخ‌های خود برای اولین بار در سال‌های اخیر نداشته است تا بتواند زیرساخت‌های داخلی خود را نوسازی کند. از سرورها گرفته تا ایستگاه‌های رادیویی، همه به فناوری وارداتی نیاز دارند. دولت، که از نظر تاریخی قادر به یارانه دادن به همه چیز از آموزش و بهداشت گرفته تا حمل و نقل و غذا بوده است، مجبور به کاهش، سازگاری و در برخی موارد، چشم پوشی از توانایی خود در برآوردن همه نیازها به طور همزمان شده است. جمع‌آوری زباله، خدمات آب و مهم‌تر از همه، برق، با چالش‌های شدیدی روبرو هستند که اختلال در عملکرد آنها نه تنها باعث سرخوردگی می‌شود، بلکه باعث ایجاد بی‌اعتمادی فزاینده به توانایی دولت در حل این مشکلات می‌شود.

دولت ایالات متحده، در ۶۰ سال جنگ اقتصادی، نتوانسته است دولت کوبا را به طور کامل سرنگون کند، اما اقدامات آن اکنون تأثیرات شدیدتری داشته است، تا جایی که دولت ترامپ و عواملش، مانند مارکو روبیو، حلقه محاصره را بر توانایی دولت کوبا در برآوردن نیازهای مردم تنگ‌تر می‌کنند. هر اقدامی که کوبا در این لحظه انجام می‌دهد، نشانه ضعف یا تسلیم نیست، بلکه نتیجه مستقیم بحرانی است که تحریم‌ها بر آن تحمیل کرده‌اند.
واکنش مردم به این بحران متفاوت بوده است. از ژوئیه ۲۰۲۱، اعتراضات، اغلب کوچک و پراکنده، به یک اتفاق عادی در سراسر جزیره تبدیل شده است و کوبایی‌ها به طور کلی در انتقادات و خواسته‌های خود از دولت کوبا صریح‌تر شده‌اند. در واکنش به افزایش قیمت ETECSA، کوبایی‌ها در بخش‌های مختلف جامعه انتقاداتی را ابراز کرده‌اند. از جمله آنها دانشجویان و شاخه‌های فدراسیون دانشجویان دانشگاهی (FEU) در سراسر دانشگاه‌ها هستند که از زمان اعلام این خبر، نه تنها انتقاد کرده‌اند، بلکه مذاکرات مستقیمی را با دولت کوبا و ETECSA برای یافتن راه حل رهبری کرده‌اند. با این وجود، مانند ساعت، صداهای ضد کوبایی در ایالات متحده تلاش کرده‌اند از این لحظه بحرانی سوء استفاده کنند تا انتقادات دانشجویان را به تلاش‌هایی برای سرنگونی انقلاب کوبا تبدیل کنند.
در پاسخ به این موضوع، روبرتو مورالس، یکی از رهبران ارشد حزب کمونیست، «دستکاری‌های رسانه‌ای و تحریف‌های فرصت‌طلبانه» را که «دشمنان انقلاب تلاش کرده‌اند تحمیل کنند» محکوم کرد. او استدلال می‌کند در حالی که انتقادات مشروع مردم قابل درک و جنبه مهمی از زندگی در کوبا است، اما باید در چارچوب بزرگ‌تری از یک ملت تحت محاصره مورد بررسی قرار گیرند. مورالس اعلام می‌کند هدف ترامپ و روبیو، همانطور که همیشه برای عناصر ضد کوبایی در میامی بوده است، «ایجاد هرج و مرج، ترویج خشونت و برهم زدن آرامش میهن ما بوده است.»

تلفات انسانی تحریم‌ها

با این حال، واکنش بزرگتر به این بحران، بزرگترین موج مهاجرت در تاریخ کوبا بوده است که از ترکیب مهاجرت دسته‌جمعی ماریل و بحران قایق‌ران‌های سال ۱۹۹۴ فراتر رفته است. نزدیک به ۴۲۵۰۰۰ کوبایی در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ به ایالات متحده مهاجرت کردند که بیش از ۴ درصد از جمعیت را تشکیل می‌دهد. هزاران نفر دیگر به اسپانیا، مکزیک، برزیل و سایر کشورها رفته‌اند. جمعیت کوبا برای اولین بار از اوایل دهه ۱۹۸۰ به زیر ۱۰ میلیون نفر رسیده است و از زمان اوج خود در سال ۲۰۱۲، ۱۳ درصد از ساکنان خود را از دست داده است. با این حال، ایالات متحده، که برای دهه‌ها شرایط را برای این مهاجرت دسته‌جمعی کوبایی‌ها ایجاد و ترویج کرده است، چرخشی تند داشته است. پناهجویان کوبایی در حال اخراج شدن هستند و کوبا به تازگی به فهرست ممنوعیت سفر ترامپ اضافه شده است که به طور کامل کوبایی‌ها را از سفر ایمن و قانونی به ایالات متحده منع می‌کند.
این واقعیت تلخ برای کوبا است: کشوری محاصره شده، مردمانش در حال تحمل سختی‌های فراوان و دولتش در حال سازگاری به روش‌هایی است که هم برای بقا ضروری و هم چالش‌برانگیز هستند. چالش‌ها بسیار زیاد است و فداکاری‌های مردم آن برای حفظ دستاوردهای انقلاب عمیق است.

در این زمینه است که همبستگی مردم در جهان و در ایالات متحده باید از نو شکل گیرد. ما نمی‌توانیم صرفاً آگاه باشیم؛ ما باید فعال باشیم. ما باید فراتر از افزایش آگاهی گام برداریم و اقدامات عملی برای حمایت از مردم کوبا برداریم. این به معنای مطالبه پایان دادن به تحریم‌های وحشیانه و نسل‌کش ایالات متحده، سیاستی ظالمانه و غیرانسانی است که یک ملت کامل را به دلیل تعهدش به خودگردانی مجازات می‌کند. این به معنای حمایت از تلاش‌های کمک‌های بشردوستانه، حمایت از تعامل دیپلماتیک و بسیج برای جهانی بدون تحریم و محاصره است. مردم کوبا به چیزی بیش از همدردی ما نیاز دارند؛ آنها به همبستگی فعال و تزلزل‌ناپذیر ما نیاز دارند.

این مقاله برای اولین بار توسط Peoples’ Dispatch منتشر شد.

مانولو د لوس سانتوس مدیر اجرایی The People’s Forum و محقق در Tricontinental: Institute for Social Research است. نوشته‌های او به طور مرتب در Monthly Review، Peoples Dispatch، CounterPunch، La Jornada و سایر رسانه‌های مترقی منتشر می‌شود. او اخیراً در ویراستاری کتاب‌های Viviremos: Venezuela vs. Hybrid War (LeftWord, 2020)، Comrade of the Revolution: Selected Speeches of Fidel Castro (LeftWord, 2021) و Our Own Path to Socialism: Selected Speeches of Hugo Chávez (LeftWord, 2023) مشارکت داشته است.