اگر ایران از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) خارج شود، چه اتفاقی میافتد؟
نویسندگان: مارک گودمن، مارک فیتزپاتریک
ترجمه مجله جنوب جهانی
در ادامه حواشی مربوط به برنامه هستهای ایران، یک اقدام دیپلماتیک از مدتها پیش پیشبینی میشد: احتمال دارد ایران خروج خود را از معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) اعلام کند. چنین اقدامی، ممنوعیت قانونی بر دستیابی ایران به سلاحهای هستهای و همچنین الزام به پذیرش نظارت پادمانی بینالمللی را از بین میبرد. در دهه گذشته، ایران بارها تهدید کرده است که این کارت را در تلافی حملاتی بسیار کماهمیتتر، به کار خواهد گرفت.
خروج از NPT یکی از معدود اقداماتی است که میتواند تأثیر قابلتوجهی داشته باشد. این اقدام، بازسازی توانمندیهای هستهای آسیبدیده ایران را تسهیل کرده و به تهران امکان میدهد بدون نظارت بینالمللی، از آنها برای توسعه سلاحهای هستهای استفاده کند. حتی با از دست دادن ۱۴ دانشمند و مهندس هستهای که این ماه توسط اسرائیل ترور شدند، ایران قطعاً دانش ساخت سانتریفیوژها و مونتاژ آنها به صورت آبشار، بهعلاوه تخصص به دست آمده در طول کارهای مخفیانهای که تاکنون در زمینه توسعه تسلیحات انجام داده، را حفظ کرده است. همچنین ممکن است ایران پیش از حملات اخیر آمریکا به سه تأسیسات هستهای ایران در آخر هفته گذشته، اقداماتی را برای انتقال تجهیزات و مواد از تأسیسات غنیسازی خود انجام داده باشد.
با توجه به این واقعیتها، ایران احتمالاً قادر خواهد بود یک کارخانه غنیسازی زیرزمینی مخفی بسازد و به کار اندازد که توانایی تولید مقادیر قابلتوجهی اورانیوم با غنای بالا (HEU) با درجه تسلیحاتی را داشته باشد. این فرآیند در صورتی تسریع خواهد شد که ایران توانسته باشد بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد اورانیوم-۲۳۵ را که طبق گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) ایران تا ماه مه در اختیار داشته و تا همین اواخر حداقل در سیلندرهای قابل حمل نگهداری میشد، از بمباران اسرائیل محافظت کند. در زمانی که بخش زیادی از جهان، ایران را قربانی تجاوز اسرائیل میبیند، خروج از NPT میتواند با پیامدهای سیاسی کمتری نسبت به زمانی که در پاسخ به تحریمهای اقتصادی مورد استفاده قرار گیرد، انجام شود.
دشمنان ایران، خروج از NPT را به منزله اعلام قصد ساخت سلاحهای هستهای خواهند دید. با این حال، چنین ارتباط حقوقی وجود ندارد و استدلال منطقی آن قطعی نیست. قابل تصور است که ایران بتواند از معاهده خارج شود و سیاست حفظ ابهام هستهای را دنبال کند، حتی اگر برنامه غنیسازی خود را به صورت مخفیانه بازسازی کند. تصمیم برای ساخت واقعی سلاح هستهای را میتوان در آینده، پس از اینکه توانمندیها دوباره در دسترس قرار گرفتند، اتخاذ کرد. فعال کردن بند خروج از NPT در کوتاهمدت، خطر تشدید نظامی را با منافع فوری کمی به همراه دارد، هرچند پایان دادن به بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، شفافیت و آسیبپذیری یک برنامه هستهای بازسازی شده را کاهش میدهد.
وضعیت NPT ایران
ایران در سال ۱۹۶۸ NPT را امضا کرد و با لازمالاجرا شدن معاهده در سال ۱۹۷۰، یکی از طرفهای اصلی آن شد. ایران به عنوان یک کشور فاقد سلاح هستهای، از دستیابی به سلاحهای هستهای و همچنین درخواست یا دریافت کمک در ساخت آنها منع شده است. ایران به عنوان یکی از طرفهای NPT، ملزم به پذیرش پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی (نظارت و بازرسیهای بینالمللی) بر تمام فعالیتهای هستهای صلحآمیز خود نیز هست. بدین منظور، ایران در سال ۱۹۷۴ یک موافقتنامه پادمانی جامع با آژانس بینالمللی انرژی اتمی منعقد کرد.
شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی دوبار ایران را به دلیل عدم رعایت موافقتنامه پادمانی خود، متخلف شناخته است. بار اول در سال ۲۰۰۵ به دلیل فعالیتهای هستهای گسترده و اعلامنشده ایران، از جمله غنیسازی اورانیوم بود. بار دوم در ۱۲ ژوئن سال جاری، به این دلیل که ایران نتوانست توضیحات معتبری برای آثار مواد هستهای کشفشده در سالهای ۲۰۱۹ و ۲۰۲۰ در سه مکان قبلاً اعلامنشده، ارائه دهد. پیش از آخرین یافته، آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای چندین سال قادر به تأیید این موضوع نبود که ایران تمام مواد هستهای خود را اعلام کرده است. آخرین قطعنامه آژانس بینالمللی انرژی اتمی یافته کلیدی دیگری را اضافه کرد که آژانس نمیتواند تأیید کند که مواد هستهای منحرف نشده است. این یافته، مبنای دیگری برای گزارش موضوع به شورای امنیت سازمان ملل متحد فراهم میکند، هرچند این قطعنامه از برداشتن آن گام خودداری کرد.
یک موافقتنامه پادمانی جامع آژانس بینالمللی انرژی اتمی تا زمانی که کشور مربوطه عضو NPT باقی بماند، به قوت خود باقی است. اگر دولت، خروج خود را اعلام کند، این اطلاعرسانی به مدت سه ماه اجرایی نخواهد شد و پس از آن، موافقتنامه پادمانی و مبنای قانونی بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز منقضی میشود. بنابراین، اگر ایران از NPT خارج شود، بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی مبنای قانونی خود را برای ارسال بازرسان برای نظارت بر تأسیسات هستهای ایران از دست خواهند داد. ایران میتواند تصمیم بگیرد که روابط خود را با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و درجهای از نظارت را حفظ کند، و چنین بازرسیهایی ممکن است به ایران در برخی محافل اعتبار ببخشد. اما بدون مبنای قانونی در یک موافقتنامه پادمانی، هیچ مکانیسم اجرایی سازمان ملل متحد وجود نخواهد داشت.
بدون نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، جهان تنها ابزار بینالمللی شناختهشده خود را برای ردیابی توانمندیهای هستهای ایران از دست خواهد داد. درک توانمندیها و پیشرفت ایران ناگزیر از بین خواهد رفت. سازمانهای اطلاعاتی غربی به استفاده از ابزارهای ملی نظارت، از طریق تصاویر ماهوارهای، رهگیری سیگنالها، عوامل انسانی و موارد مشابه ادامه خواهند داد. با این حال، بدون دسترسی معمول آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تأسیسات و پرسنل ایرانی، تضمین بسیار کمتری برای کشف توسعه سلاحهای هستهای وجود خواهد داشت. خود واژهای که برای توصیف چنین توسعهای استفاده میشود—»گریز هستهای»—معنای خود را از دست خواهد داد، زیرا این واژه مخفف «خروج از یک معاهده» است که ایران دیگر طرف آن نخواهد بود.
تهدید به خروج از NPT
در طول سالیان، مقامات ایرانی چندین بار در مورد خروج احتمالی از NPT اظهاراتی داشتهاند. در سال ۲۰۱۸، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران گفت که خروج از NPT یکی از گزینههای ایران خواهد بود اگر ترامپ تهدیدهای خود را برای تغییر یا لغو توافق هستهای ۲۰۱۵ عملی کند. یک سال پس از خروج ترامپ از توافق، جواد ظریف، وزیر امور خارجه وقت، گفت که مقامات در حال بررسی خروج از NPT هستند. در سال ۲۰۲۰، ظریف بار دیگر در صورت گزارش ایران به سازمان ملل متحد توسط کشورهای اروپایی به دلیل نقض پادمانها، تهدید به خروج از NPT کرد. در بحثهای خصوصی با یکی از ما، کارشناسان امنیتی ایران حمله به تأسیسات غنیسازی ایران را به عنوان محرک احتمالی برای خروج ایران از معاهده مطرح کردند. در سال ۲۰۲۳، مقامات ارشد تهدید به خروج کردند اگر شورای اروپا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) را به عنوان یک گروه تروریستی لیست کند.
در ۱۱ ژانویه ۲۰۲۵، دولت ایران تهدید کرد که اگر تحریمهای سازمان ملل متحد که طبق برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) در سال ۲۰۱۵ لغو شده بودند، مطابق با قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل متحد مربوطه، دوباره اعمال شوند، از NPT خارج خواهد شد. این مکانیسم «بازگشت سریع» در ماه اکتبر منقضی میشود. در پی بمباران اسرائیل، درخواستها در ایران برای خروج از NPT و ساخت سلاحهای هستهای تشدید شده است. در ۱۶ ژوئن، سخنگوی وزارت امور خارجه اعلام کرد که مجلس شورای اسلامی در حال تهیه لایحهای برای خروج ایران از NPT است.
پیامدهای خروج
ماده X از NPT اجازه خروج از معاهده را میدهد اگر طرفی «تصمیم بگیرد که حوادث فوقالعادهای، مرتبط با موضوع این معاهده، منافع عالی کشورش را به خطر انداخته است.» برای این کار، باید سه ماه قبل به سایر طرفهای NPT و شورای امنیت سازمان ملل متحد اطلاع دهد و بیانیهای از آن «حوادث فوقالعاده» ارائه کند. پس از این سه ماه، تعهدات عدم دستیابی به سلاحهای هستهای و پذیرش پادمانها خاتمه مییابد.
تنها یک کشور، کره شمالی، تا کنون از این بند استفاده کرده است. این کشور برای اولین بار در سال ۱۹۹۳، پس از اینکه به دلیل عدم ارائه یک اعلامیه اولیه کامل، در عدم رعایت موافقتنامه پادمانی آژانس بینالمللی انرژی اتمی خود متخلف شناخته شد، این کار را انجام داد، اما یک روز قبل از اجرایی شدن خروج خود، اطلاعرسانی را لغو کرد. این لغو بخشی از چارچوب توافقشده بود که برنامه هستهای کره شمالی را تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی منجمد کرد و کمک انرژی به کره شمالی در طول آن انجماد را فراهم کرد.
اما در سال ۲۰۰۲، آمریکا به این نتیجه رسید که کره شمالی با راهاندازی یک برنامه پنهانی غنیسازی اورانیوم، «چارچوب توافقشده» را زیر پا گذاشته است. این مسئله باعث شد تا زنجیرهای از اتفاقات رخ دهد: بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی اخراج شدند، مشخص شد که کره شمالی تعهدات خود را نقض کرده، و برای بار دوم خروج خود را از NPT اعلام کرد.
چند سال بعد، تلاشها برای رسیدن به توافق جدیدی برای مهار برنامه هستهای کره شمالی شکست خورد. از آن زمان تاکنون، کره شمالی شش آزمایش هستهای انجام داده و تخمین زده میشود ۵۰ کلاهک هستهای ساخته باشد. خروج کره شمالی، یکی از دلایل اصلی تحریمهای بعدی شورای امنیت سازمان ملل متحد علیه این کشور بود. البته، برخی از کشورهای عضو NPT هرگز خروج کره شمالی را معتبر ندانستهاند؛ زیرا آنها شک دارند که این خروج بر اساس «حوادث فوقالعاده» و «مرتبط با موضوع NPT» که در ماده X معاهده ذکر شده، بوده است.
در مورد ایران، بعید است که چنین سؤالاتی مطرح شود، زیرا «حوادث فوقالعاده» واضح هستند.
واکنشهای بینالمللی
تهدیدهای قبلی ایران برای خروج از NPT ممکن است به عنوان اهرمهای چانهزنی در نظر گرفته شده باشند. یک خروج واقعی در آن زمان احتمالاً نتیجه معکوس داشته و ایران را در برابر فشار بینالمللی آسیبپذیرتر میساخت، اما واکنشهای بینالمللی به خروج ایران در شرایط فعلی بسیار ملایمتر خواهد بود. بعید است که شورای امنیت سازمان ملل متحد تحریمها یا الزامات نظارتی را اجباری کند، و تأمینکنندگان هستهای و شرکای تجاری ایران فشار کمی برای کاهش چنین همکاریهایی احساس خواهند کرد.
از زمان اعلام خروج کره شمالی در سال ۲۰۰۳، اعضای NPT در حال بررسی راههایی برای جلوگیری از اقدامات مشابه توسط سایر کشورها بودهاند. در این بحثها، اصول کلی زیر مورد حمایت قرار گرفت: اینکه خروج از معاهده امنیت سایر اعضا را تضعیف میکند؛ اینکه کشورها نباید بتوانند از خروج برای فرار از مسئولیت نقض NPT استفاده کنند؛ و اینکه یک کشور خارج شده نباید اجازه داشته باشد ثمره همکاریهای هستهای صلحآمیز را به سمت تسلیحات منحرف کند. همچنین، اقدامات بالقوهای بر اساس این اصول شناسایی شد، از جمله تعاملات دیپلماتیک، الزام به ادامه پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی، و محدود کردن همکاریهای هستهای.
قابل ذکر است که هیچ یک از این پیشنهادات شامل اصلاح NPT که عملاً غیرممکن است، یا محدود کردن حق خروج در ماده X نمیشود. شورای امنیت سازمان ملل متحد در سال ۲۰۰۹ (قطعنامه ۱۸۸۷) تصمیم گرفت که به هرگونه اعلام خروج بدون تأخیر رسیدگی کند و کشورهای تأمینکننده را تشویق کرد که حق بازگشت را در موافقتنامههای همکاری هستهای خود بگنجانند. در کنفرانس بازنگری NPT در سال ۲۰۲۲، کشورهای شرکتکننده تقریباً یک سند نهایی را تصویب کردند که چندین مورد از این عناصر را تأیید میکرد، اما روسیه در نهایت به دلیل بخشهای دیگری از سند که به تهاجم این کشور به اوکراین میپرداخت، مانع از اجماع شد.
برای کشورهایی با برنامههای هستهای غیرنظامی که به همکاریهای بینالمللی و ترتیبات تأمین متکی هستند، اقداماتی که تهدید به محدود کردن تأمینهای گذشته و آینده میکنند، میتواند تأثیر قابلتوجهی داشته باشد. اما در مورد ایران، این گزینهها احتمالاً بیاثر هستند. با توجه به مشارکت روسیه در ساخت رآکتور بوشهر و برخی تأسیسات مرتبط، این کشور تنها کشوری است که موافقتنامه همکاری هستهای فعالی با ایران دارد. روسیه همچنین سوخت بوشهر را تأمین میکند و دو رآکتور دیگر را در سایت بوشهر در دست ساخت دارد. اگرچه مسکو احتمالاً تلاش خواهد کرد تا تهران را از خروج از NPT منصرف کند، اما روابط عمیقتر آنها احتمال این را که روسیه از این طریق به ایران فشار بیاورد، کم میکند. روسیه میتواند مطابق با دستورالعملهای گروه تأمینکنندگان هستهای که خود نیز عضو آن است، خواستار حفظ پادمانهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی در این تأسیسات شود. حتی اگر روسیه چنین کند، اصرار بر پادمانها در بوشهر هیچ اطلاعی از سایر فعالیتهای هستهای ایران، از جمله برنامه غنیسازی اورانیوم آن، ارائه نمیدهد و اطمینان معناداری در مورد اهداف ایران ایجاد نخواهد کرد.
چشمانداز کمی برای پاسخهای چندجانبه مؤثر به اعلام خروج ایران وجود دارد، به جز درخواستهای بیاثر از ایران برای تجدید نظر در تصمیمات خود. چنین پاسخهایی حداقل به اجماع در میان پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل متحد نیاز دارد. این امر مانع از اعمال اشکال دیگر فشار توسط کشورهای منفرد یا ائتلافهای موقت نمیشود. این فشارها میتوانند به شکل تحریمهای اقتصادی یا اقدامات نظامی اجباری باشند، اما برای مؤثر بودن باید با یک جایگزین دیپلماتیک معتبر همراه باشند. ایران علاقه شدیدی به کاهش این فشارها خواهد داشت، اما در مقاومت در برابر فشار، زمانی که آبروی ملی آن در خطر است، انعطافپذیری قابلتوجهی از خود نشان داده است
.
آیا در صورت خروج ایران، تکثیر سلاحهای هستهای اتفاق میافتد؟
NPT فراگیرترین موافقتنامه کنترل تسلیحات هستهای در جهان است که تنها شامل هند، اسرائیل، پاکستان، سودان جنوبی و احتمالاً کره شمالی نمیشود. این معاهده همچنین احتمالاً مؤثرترین است و به حفظ تعداد کشورهای دارای سلاح هستهای به یک رقم کمک کرده است. خروج کره شمالی در سال ۲۰۰۳ بهطور مرگباری به این معاهده ضربه نزد، اگرچه برنامه هستهای آن انگیزههایی را برای کره جنوبی و کمتر از آن برای ژاپن، برای بررسی گزینههایشان ایجاد کرده است. خروج دوم میتواند اثرات جدیتری داشته باشد، به ویژه اگر ایران از الگوی کره شمالی پیروی کند و شروع به تولید سلاحهای هستهای کند. عربستان سعودی سوگند یاد کرده است که اگر ایران به بمب هستهای دست یابد، از آن پیروی خواهد کرد، و رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، در مورد ناعادلانه بودن ممانعت کشورهای دارای سلاح هستهای از دستیابی ترکیه به سلاح هستهای صحبت کرده است. پیامدها نیز تنها به خاورمیانه محدود نخواهد شد. کره جنوبی در حال بحث فعال در مورد اینکه آیا برای بازدارندگی کره شمالی، سلاح هستهای به دست آورد یا خیر، و ممکن است معتقد باشد که موانع برای چنین اقدامی کاهش یافته است.
رژیم عدم اشاعه هستهای در برابر شوکها، انعطافپذیری شگفتانگیزی از خود نشان داده است. پیشبینیهای قبلی در مورد آبشار تکثیر هستهای عموماً محقق نشدهاند (با استثنای قابل بحث دستیابی چین به سلاحهای هستهای، و سپس هند و پاکستان). نه اسرائیل و نه کره شمالی باعث نشدند کشور دیگری از آستانه هستهای عبور کند، اگرچه ایران اکنون در آستانه قرار دارد. عربستان سعودی و ترکیه در موقعیت مناسبی برای دستیابی سریع به توانایی سلاح هستهای نیستند و به احتمال زیاد به دنبال یک استراتژی حفظ ابهام هستهای خواهند بود و توانمندیهای چرخه سوخت هستهای حساس را توسعه خواهند داد که میتواند با گذشت زمان، یک توانایی پنهان تسلیحاتی ایجاد کند.
به دور از یک آبشار تکثیر هستهای، پتانسیل برای انحرافات بیشتر از NPT توسط کشورهایی وجود دارد که از عدم پیشرفت در خلع سلاح هستهای یا جهانیسازی معاهده ابراز نارضایتی کردهاند. کشورهای عربی، به رهبری مصر، مدتهاست که از این واقعیت که اسرائیل خارج از معاهده باقی مانده، ناراحت هستند و آنچه را که «استاندارد دوگانه» در برخورد با برنامه هستهای اسرائیل میدانند، محکوم کردهاند. آنها میتوانند از NPT خارج شوند بدون اینکه به دنبال سلاح هستهای باشند، به عنوان رأی عدم اعتماد به معاهده. چندین دلیل وجود دارد که نشان میدهد این امر بعید است. چنین خروجی میتواند آنها را در معرض فشارهایی مشابه فشارهایی قرار دهد که بر کشوری که واقعاً به دنبال سلاح هستهای است، اعمال میشود، اگرچه مصر ممکن است با این وجود از از دست دادن کمکهای خارجی یا تحریک اسرائیل نگران باشد. علاوه بر این، با خروج، آنها صدای رسمی خود را در روند سیاسی NPT از دست خواهند داد، روندی که مصر به ویژه در طول چندین دهه نقش اصلی را در آن ایفا کرده است. و در نهایت، خروج از NPT هدف اعلام شده آنها برای دستیابی به جهانشمولی آن را تضعیف خواهد کرد.
رژیم عدم اشاعه مبتنی بر NPT اغلب با کُند کردن روندها و دادن زمان و انگیزههایی به کشورها برای تجدید نظر در تصمیمات سرنوشتساز، بهترین عملکرد را داشته است. در مورد ایران، جنگ خودخواسته اسرائیل احتمالاً اثر معکوس خواهد داشت و سرعت برداشتن گام از پرتگاه را تسریع میکند. اگر ایران خروج رسمی خود را از NPT اعلام کند، سایر اعضا باید در طول دوره اطلاعرسانی سه ماهه هر کاری که میتوانند انجام دهند تا آن را از انجام این کار منصرف کنند.
منابع:در اینجا
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 