چین با انتقال سامانه‌های موشکی HQ-9B، توان دفاع هوایی ایران را تقویت می‌کند
منبع مطلب

ترجمه مجله جنوب جهانی

به ادعای Middle East Eye در تاریخ ۷ ژوئیه ۲۰۲۵ به نقل از منابع اطلاعاتی عربی، ایران در هفته‌های پس از آتش‌بس غیررسمی با اسرائیل در ۲۴ ژوئن ۲۰۲۵، محموله‌هایی از سامانه‌های موشکی سطح به هوای دوربرد HQ-9B ساخت چین دریافت کرده است. بنا بر گزارش‌ها، این خرید تحت یک توافق تهاتری انجام شده که در آن تهران با محموله‌های نفتی به پکن بهای پدافندها را پرداخت کرده است؛ روشی که پیش‌تر برای دور زدن تحریم‌های ایالات متحده مورد استفاده قرار می‌گرفت.

تعداد سامانه‌های دریافتی به طور عمومی اعلام نشده است و هیچ تأیید رسمی از سوی دولت‌های چین یا ایران اعلام نشده است. با این حال، مقامات عربی اظهار داشته‌اند که ایالات متحده از تلاش‌های ایران برای بازسازی پس از درگیری، از جمله تقویت دفاع هوایی، مطلع شده است. هدف از استقرار سامانه‌های HQ-9B، جایگزینی توانایی‌های از بین رفته در جریان کارزار دوازده روزه اسرائیل است که پایگاه‌های موشکی، تأسیسات راداری و ساختارهای فرماندهی را هدف قرار داد. اسرائیل در این دوره به برتری هوایی موقت دست یافت و سکوهای پرتاب موشک‌های بالستیک را منهدم و چندین ژنرال و دانشمند ایرانی را از بین برد. با این وجود، ایران به پرتاب موشک به سمت اهداف اسرائیلی ادامه داد و مناطقی در تل‌آویو و حیفا را قبل از برقراری آتش‌بس مورد اصابت قرار داد.
سامانه HQ-9B توسط شرکت واردات و صادرات ماشین‌آلات دقیق چین (CPMIEC) توسعه یافته و نسخه مدرن‌شده سامانه‌های HQ-9 اولیه است که ویژگی‌های طراحی برگرفته از سامانه S-300PMU1 روسیه را به همراه رادار و الکترونیک بومی چین ادغام کرده است. این سامانه از یک موشک دو مرحله‌ای با سوخت جامد با برد حداکثر ۲۶۰ کیلومتر و سقف ارتفاع ۲۷ کیلومتر استفاده می‌کند. موشک در مرحله اولیه از مسیر ناوبری اینرسیایی پیروی می‌کند و در میانه مسیر از طریق پیوند داده از یک سامانه زمینی هدایت می‌شود، قبل از اینکه در مرحله نهایی به رادار فعال خودکار تغییر مسیر دهد. سرعت موشک بالاتر از ۴.۲ ماخ است. یک آتشبار معمولاً از یک پست فرماندهی، رادار آرایه فازی باند S مدل HT-233، رادار اکتساب هدف و شش تا هشت پرتابگر-حامل (TEL) تشکیل شده است. سیستم راداری امکان نظارت ۳۶۰ درجه و ردیابی تا ۱۰۰ هدف را فراهم می‌کند و بسته به پیکربندی، قابلیت درگیری همزمان با بین شش تا هشت هدف را دارد. سامانه HQ-9B هنوز در نبردهای فعال استفاده نشده است، اما تمرین‌های نظامی چین، رهگیری اهداف پنهان‌کار، پرتابه‌های پرسرعت و سناریوهای مقابله الکترونیکی، از جمله موشک‌های کروز و هواپیماهای با قابلیت رادارگریزی را شبیه‌سازی کرده‌اند.
شبکه دفاع هوایی فعلی ایران شامل ترکیبی از سامانه‌های روسی، چینی و توسعه‌یافته داخلی است. این سامانه‌ها شامل چهار آتشبار از سامانه S-300PMU2، سامانه‌های باور-۳۷۳ با انواع ارتقا یافته که بنا بر گزارش‌ها به برد ۳۰۰ کیلومتر می‌رسند و بیش از ۴۰ آتشبار از سری‌های خرداد و صیاد است. سایر سامانه‌های پدافند هوایی دوربرد در خدمت ایران شامل آرمان با برد ادعایی ۱۸۰ کیلومتر و سرعت ۵–۶.۵ ماخ و S-200 قاره با برد توسعه یافته تا ۳۵۰ کیلومتر است. سامانه‌های میان‌برد در خدمت ایران شامل سری رعد، 2K12 کوب ارتقا یافته داخلی، AD-40، مرصاد و هاوک بهبود یافته است. شبکه دفاع هوایی همچنین شامل سامانه‌های کوتاه‌برد مانند حرز-۹، کمین-۲، یا زهرا-۳ و آذرخش و همچنین سامانه‌های پدافند هوایی قابل حمل توسط نفر (MANPADS) مانند خانواده میثاق و پرتابگر سهیل است. سکوهای پدافند هوایی مبتنی بر توپخانه مانند ZSU-23-4 شیلکا، ZSU-57-2، ZU-23-2 و توپ‌های خودکار ۱۰۰ میلی‌متری و ۳۵ میلی‌متری هدایت‌شونده با رادار نیز بخشی از معماری دفاع هوایی ایران را تشکیل می‌دهند. ادغام HQ-9B در این شبکه لایه‌ای، برد درگیری و انعطاف‌پذیری رادار را به ویژه در برابر تهدیدات ناشی از هواپیماهای پنهان‌کار و مهمات پرسرعت افزایش می‌دهد.
این تحویل‌ها پس از معاملات قبلی بین ایران و چین شامل مواد دومنظوره انجام می‌شود. منابع اطلاعاتی ایالات متحده و داده‌های حمل و نقل نشان می‌دهد که در فوریه و مارس ۲۰۲۵، دو کشتی ایرانی از چین وارد شدند که بیش از ۱۰۰۰ تن پرکلرات سدیم، پیش‌ساز پرکلرات آمونیوم مورد استفاده در موشک‌های بالستیک سوخت جامد، حمل می‌کردند. این مواد به بنادر ایران تحویل داده شد و تخمین زده می‌شود که برای سوخت‌رسانی به حدود ۲۶۰ موشک کوتاه‌برد کافی باشد. سفارش بزرگ‌تری شامل هزاران تن پرکلرات آمونیوم در دست انجام است و انتظار می‌رود در ماه‌های آینده وارد شود. تحلیلگران تخمین می‌زنند که این محموله می‌تواند تولید حداکثر ۸۰۰ موشک را ممکن سازد. برخی از مواد وارداتی ممکن است به شبه‌نظامیان همسو با ایران، مانند حوثی‌ها در یمن و گروه‌های شیعه در عراق، ارسال شود. این تحویل‌ها پس از تخریب تعداد قابل توجهی از مخلوط‌کن‌های سیاره‌ای مورد استفاده در تولید موشک توسط حملات اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۴ انجام می‌شود. ایران در حال حاضر در حال تعمیر این تجهیزات است. در آوریل ۲۰۲۵، انفجار بزرگی در بندر شهید رجایی، که بیشتر تجارت کانتینری ایران را انجام می‌دهد، به سوءمدیریت مواد خطرناک توسط نیروی قدس سپاه پاسداران نسبت داده شد. گزارش‌ها حاکی از آن است که برخی از مواد شیمیایی وارداتی در این حادثه از بین رفته‌اند.
همکاری نظامی چین با ایران به گونه‌ای ساختار یافته است که از رویارویی مستقیم با قدرت‌های غربی اجتناب شود. در جریان درگیری بین ایران و اسرائیل، چین حملات اسرائیل و ایالات متحده را از طریق سازمان ملل و بسترهای بریکس محکوم کرد. وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، خواستار توافق بین‌المللی جدیدی در مورد ایران شد، اما هیچ کمک نظامی از سوی چین به ایران ارائه نشد. چین همچنین به طور رسمی فروش مستقیم سلاح به ایران را انکار می‌کند و ادعا می‌کند که قوانین کنترل صادرات مربوط به مواد دومنظوره را اجرا می‌کند. با این وجود، شرکت‌های چینی مانند Lion Commodities Holdings، مستقر در هنگ کنگ، با قراردادهای اخیر با شرکت‌های ایرانی، از جمله شرکت پیشگامان تجارت رفیع نوین، مرتبط بوده‌اند. وزارت خزانه‌داری ایالات متحده در آوریل و مه ۲۰۲۵ تحریم‌هایی را علیه افراد و نهادهایی از چین و ایران که در تهیه مواد اولیه موشک دست داشتند، اعمال کرد. این تحریم‌ها بخشی از تلاش‌های مداوم برای محدود کردن توسعه قابلیت‌های موشکی و هسته‌ای ایران است. چین همچنان بزرگترین مشتری نفتی ایران است و بیشتر این تجارت از طریق پالایشگاه‌های مستقل با استفاده از نفتکش‌های به اصطلاح «ناوگان تاریک» برای پنهان کردن منشاء محموله و فرار از اجرای تحریم‌ها انجام می‌شود.
همکاری نظامی بین دو کشور شامل تمرین‌های مشترک مکرر مانند رزمایش «کمربند امنیت دریایی» در مارس ۲۰۲۵ در نزدیکی چابهار و تنگه هرمز بوده است. این رزمایش که شامل حدود پانزده کشتی از ایران، چین و روسیه بود، شامل تمرین‌های شلیک جنگی، عملیات بازرسی، اخلال در GPS و سناریوهای جنگ الکترونیکی بود. این فعالیت‌ها منعکس‌کننده افزایش قابلیت همکاری است، اگرچه تأثیر عملیاتی آنها محدود است. گزارش‌ها حاکی از آن است که پکن و تهران در حال مذاکره بر سر یک قرارداد بالقوه برای جنگنده‌های چندمنظوره J-10C هستند. این هواپیماها که با نام Vigorous Dragon شناخته می‌شوند، در نمایشگاه هوایی چین ۲۰۲۴ برجسته شدند و مجهز به موتورهای WS-10B، رادار AESA و طراحی شده برای درگیری دوربرد هستند. فروش احتمالی این هواپیما نگرانی‌هایی را از سوی اسرائیل برانگیخته است که رسماً از چین خواسته است تا این انتقال را متوقف کند. ایران J-10C را راهی برای رفع شکاف‌های موجود در توانایی‌های نیروی هوایی خود، به ویژه پس از تحویل کند یا ناقص جنگنده‌های Su-35 از روسیه، می‌داند. بحث‌ها بر سر این هواپیما ادامه دارد و هیچ قرارداد رسمی به طور عمومی تأیید نشده است.
سامانه HQ-9B همچنین در خدمت سایر کشورها از جمله پاکستان، ترکمنستان، ازبکستان و مراکش است. مصر استفاده خود از این سامانه را در ژوئیه ۲۰۲۵ تأیید کرد، زمانی که سرلشکر بازنشسته سمیر فرج در یک مصاحبه تلویزیونی اظهار داشت که HQ-9B در شبکه دفاع هوایی مصر ادغام شده است. پروازهای حمل و نقل نظامی مصر با هواپیماهای Il-76MF بین چین و پاکستان در ژوئیه ۲۰۲۵ مشاهده شد که احتمالاً مربوط به این استقرار است. نوع صادراتی HQ-9B، یعنی FD-2000B، به عنوان جایگزینی برای سامانه‌های پاتریوت ایالات متحده و SAMP/T فرانسه به بازار عرضه شده است که اغلب مشمول محدودیت‌های عملیاتی و شرایط صادراتی هستند. هزینه تخمینی یک هنگ از سامانه‌های HQ-9B تقریباً ۱.۵ میلیارد دلار است. در مورد مصر، مشکلاتی با تامین‌کنندگان غربی، مانند امتناع ایالات متحده از ارائه موشک‌های AIM-120 AMRAAM، خودداری فرانسه از ارائه موشک‌های دوربرد MICA برای رافال‌ها و تغییر مسیر باتری‌های IRIS-T SLM آلمان به اوکراین، به تصمیم برای تهیه سامانه چینی کمک کرد. گزارش‌ها حاکی از آن است که مصر همچنین سامانه آکاش هند را بررسی کرد، اما مذاکرات به دلیل پیچیدگی‌های بوروکراتیک پیشرفت نکرد.
سامانه HQ-9B برای تحرک و ادغام با سایر سکوهای رادار و نظارتی طراحی شده است. گزارش‌ها حاکی از آن است که در مصر، این سامانه برای پوشش مناطق استراتژیک کلیدی مانند شبه جزیره سینا، کانال سوئز و خط ساحلی دریای سرخ مستقر شده است. این استقرارها به گونه‌ای پیکربندی شده‌اند که در محدودیت‌های توافقنامه کمپ دیوید، که حضور هواپیماهای جنگی در سینا را محدود می‌کند، باقی بمانند. ماهیت متحرک HQ-9B و سازگاری آن با سامانه‌هایی مانند MiG-29M به آن اجازه داده است تا در چارچوب‌های سازگار با معاهده مورد استفاده قرار گیرد. احتمالاً همین رویکرد در ایران نیز به کار گرفته خواهد شد، جایی که این سامانه موشکی در کنار سامانه‌های بوک-ام۲ و تور-ام۲ روسیه، سامانه‌های راداری آلمانی و حسگرهای توسعه یافته ایرانی ادغام خواهد شد. این امر با استراتژی گسترده‌تر ایران مبنی بر حفظ یک شبکه دفاعی چندفروشنده‌ای و لایه‌ای که وابستگی به تامین‌کنندگان محدود از نظر سیاسی را کاهش می‌دهد، همسو است. ادغام بالقوه HQ-9B در آینده با هواپیماهای چینی مانند J-10C و J-31 و همچنین سازگاری آن با معماری‌های دفاع هوایی شبکه‌ای، از این هدف پشتیبانی می‌کند، اگرچه در حال حاضر هیچ مدرکی ادغام عملیاتی در سراسر سکوها را تأیید نمی‌کند.
استقرار سامانه‌های HQ-9B در ایران، همراه با واردات سوخت موشک و قراردادهای احتمالی هواپیما، نشان‌دهنده تلاشی عمدی برای افزایش قابلیت‌های دفاع هوایی و موشکی این کشور پس از خسارات وارده در جریان درگیری[تجاوز نظامی و تروریست – مترجم] اسرائیل است. در حالی که HQ-9B در نبرد ثابت نشده است، پذیرش آن توسط چندین کشور، از جمله تأیید اخیر از مصر، و ویژگی‌های فنی نشان داده شده در تمرین‌های نظامی چین، نشان‌دهنده افزایش اعتماد بین‌المللی به سودمندی آن است. برای چین، این رابطه دفاعی رو به گسترش، حضور استراتژیک خود در خاورمیانه را تقویت می‌کند، دسترسی به منابع انرژی را تضمین می‌کند و تلاش‌های مهار ایالات متحده را خنثی می‌کند. برای ایران، HQ-9B به یک وضعیت دفاعی احیا شده، در بحبوحه توسعه موشکی مداوم و مذاکرات بر سر برنامه هسته‌ای خود کمک می‌کند، در حالی که به تامین‌کنندگانی متکی است که احتمال کمتری دارد محدودیت‌های عملیاتی اعمال کنند یا سامانه‌ها را به دلایل سیاسی دریغ کنند. این معامله نشان‌دهنده هماهنگی دفاعی رو به رشد بین دو کشور است، بدون اینکه نشان‌دهنده وجود یک اتحاد رسمی یا پیمان نظامی باشد.