ناگفتههای عملیات پُرمخاطره ترور رئیس هستهای ایران – یک گزارش اختصاصی
چگونه ترور محسن فخریزاده در سال ۲۰۲۰، فرصت مغتنمی را برای اسرائیل فراهم آورد تا توانمندیهای خود را برای حملهای احتمالی در ماه ژوئن علیه ایران ارتقا بخشد.
به قلم: یونا جرمی باب
۹ ژوئیه ۲۰۲۵، ساعت ۱۹:۱۲
منتشر شده در جروزالمپست
محسن فخریزاده، بنیانگذار و رئیس برنامه هستهای ایران، در تاریخ ۲۷ نوامبر ۲۰۲۰ به شهادت رسید. جمهوری اسلامی ایران انگشت اتهام را به سوی موساد نشانه رفت، هرچند که اسرائیل، حتی پس از رویارویی نظامی ماه ژوئن با ایران، همچنان مسئولیت این حادثه را بر عهده نگرفته است.
جزئیات پنهان ترور
در حالی که بسیاری از ابعاد ترور فخریزاده پیشتر توسط جروزالم پست و دیگر رسانهها منتشر شده بود، نکتهای کلیدی و ناگفته وجود دارد که تا به امروز در هیچ گزارشی منعکس نشده است. در لحظهای حساس از عملیات ترور، فخریزاده در داخل خودروی خود مورد اصابت گلوله مهاجمان قرار گرفت. با این حال، نشریه جروزالم پست دریافته است که فرماندهان عملیات بر این باور بودهاند که فخریزاده هنوز زنده است و احتمالاً میتواند جان سالم به در ببرد. از این رو، تاکید بر ادامه عملیات تا حصول اطمینان از مرگ وی، امری ضروری تلقی شد. اهمیت حذف فخریزاده از صحنه فعالیت تا آنجا بود که سرمایهگذاری زمانی بیشتر، حتی با وجود افزایش خطر افشای عوامل و طرح ترور (به دلیل احتمال فزاینده شناسایی و دستگیری آنان پس از تیراندازی و تلاشهای فعال نیروهای امنیتی ایران برای کشف منبع تیراندازی)، به خودی خود ارزشمند قلمداد شد.
این تصمیم، صحت خود را به اثبات رساند. فخریزاده، با وجود جراحات وارده، موفق شد از خودروی خود خارج شده و از صحنه فاصله بگیرد؛ با این امید که به مکانی امن رسیده یا تحت مراقبتهای پزشکی قرار گیرد که میتوانست حیات او را حفظ کند. اما به دلیل حفظ عوامل در محل، امکان از سرگیری تیراندازی به سوی فخریزاده همچنان وجود داشت. این موج جدید از تیراندازی، ضربات مهلکی را بر پیکر فخریزاده وارد آورد تا اینکه وی در همان مکان به شهادت رسید و بر زمین افتاد.
شیوه اجرای عملیات و سلاح مورد استفاده
منابع رسمی ایران، از جمله سردار علی شمخانی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در مراسم تشییع پیکر فخریزاده در تاریخ ۳۰ نوامبر، اظهار داشتند که این دانشمند هستهای با یک مسلسل کنترل از راه دور متصل به ماهواره و با شیوهای شبیه به داستانهای علمی-تخیلی به قتل رسیده است. در پی این اظهارات، منابع اطلاعاتی اسرائیل بعدها به نگارنده تأیید کردند که این توصیف صرفاً جنبه علمی-تخیلی نداشته و یک سلاح کنترل از راه دور واقعاً ابزار مورد استفاده در این عملیات بوده است. انتخاب این نوع سلاح، بر این باور استوار بود که دقت بیشتری در هدفگیری خواهد داشت و تنها فخریزاده را مورد هدف قرار میدهد، نه همسرش را که در آن زمان همراه وی بود.
این اسلحه کنترل از راه دور، به همراه مواد منفجره، به صورت قطعات مجزا به داخل ایران قاچاق شده و طی مدت تقریبی هشت ماه، توسط تیمی متشکل از بیست نفر از عوامل داخلی ایران، به صورت مخفیانه مونتاژ شد. این تیم همچنین تمامی تحرکات فخریزاده را به دقت رصد میکرد. بنا بر اظهارات مقامات ایرانی، عوامل وابسته به موساد یک دستگاه وانت نیسان زامیاد آبیرنگ را به صورت استراتژیک در بلوار امام خمینی پارک کرده بودند. در این وانت، یک مسلسل ۷.۶۲ میلیمتری مدل M240C ساخت آمریکا پنهان شده بود که توسط اپراتوری که هزاران مایل دورتر قرار داشت، کنترل میشد. خودروی دیگری نیز، که ظاهراً در جاده اصلی دچار نقص فنی شده بود، مجهز به دوربینهایی بود تا هویت فخریزاده را در فاصله حدود سه چهارم مایلی پیش از نقطه از پیش تعیین شده ترور، تأیید کند.
پس از حادثه، فخریزاده در حالی که در یک سدان نیسان تیانا مشکی و در فاصله حدود چهل مایلی شرق تهران در حال تردد بود، مورد اصابت گلوله قرار گرفت و پیکرش از خودرو به بیرون پرت شده و در خون خود غلطید. رئیس فقید برنامه هستهای ایران با هلیکوپتر به بیمارستان منتقل شد، اما در ساعت ۱۸:۱۷ به وقت محلی، وزارت دفاع ایران خبر شهادت او را اعلام کرد. فخریزاده به عنوان شهید عالیقدر معرفی شد و روز بعد، تابوتش که با پرچم سهرنگ جمهوری اسلامی ایران مزین شده بود، توسط گارد احترام به سوی اماکن مقدس کشور تشییع شد تا یاد و خاطره این قهرمان ملی گرامی داشته شود.
پیامدهای ترور بر برنامه هستهای ایران و چشمانداز آینده
یوسی کوهن از سال ۲۰۱۶ تا ژوئن ۲۰۲۱، ریاست موساد را بر عهده داشت. پیش از وی، مئیر داگان (۲۰۰۲-۲۰۱۱)، رئیس سابق موساد، نیز در سال ۲۰۰۹ قصد ترور فخریزاده را در سر داشت. اما بحثهایی پیرامون ارزش ادامه جمعآوری اطلاعات از طریق نظارت، و همچنین سنجش هزینهها و منافع ترور چنین شخصیتهای عالیرتبهای، مانع از پیشبرد طرح داگان شد. حتی پیش از آن نیز، عملیات بالقوهای برای ترور فخریزاده به دلیل مواجهه با مشکلات عملیاتی لغو شده بود.
تا زمان ترور فخریزاده در سال ۲۰۲۰، تهران هزاران سانتریفیوژ عملیاتی نسل قدیمی، صدها سانتریفیوژ پیشرفته، و شمار کثیری از دانشمندان را در اختیار داشت که میتوانستند جایگزین وی در هدایت فرآیند غنیسازی اورانیوم تا سطح ۶۰ درصد شوند. تامیر پاردو (۲۰۱۱-۲۰۱۶)، رئیس سابق موساد، در گفتگو با نگارنده اظهار داشت: «بیشک اگر او زودتر از صحنه حذف شده بود، کشتن او خسارات به مراتب شدیدتری را به بار میآورد.» از منظر فنی، او دیگر به آسانی قابل جایگزینی بود. اما از منظر استراتژیک وسیعتر، فخریزاده در اوج قدرت و نفوذ خود نزد رهبر عالی ایران، آیتالله علی خامنهای، قرار داشت و تسلط آهنین بیست و پنج ساله او بر تحرکات هستهای جمهوری اسلامی، بیهمتا بود.
او همچنین به دلیل توانایی بینظیرش در جابجایی اجزای برنامه هستهای ایران برای پنهان کردن آنها از چشم ناظران غربی که در پی رصد پیشرفت هستهای ایران بودند، شهرت داشت؛ وی برخی از بخشها را تعطیل میکرد، برخی را تغییر نام میداد و برخی دیگر را در قالب برنامههای هستهای نیمهغیرنظامی ادغام مینمود. در لحظهای که خبر تأیید مرگ فخریزاده به کوهن رسید، او احساس کرد که اسرائیل از تهدید هستهای ایران ایمنتر از وضعیتی است که در اوایل سال ۲۰۱۶ تحویل گرفته بود. کوهن احترام جدی و تا حدی ناخواسته برای فخریزاده قائل بود، اما این احترام مانع از رضایت او از مرگ وی نشد.
ایران از مرگ فخریزاده به تدریج خود را بازیابی میکرد. و این بازیابی در نهایت به اقدام آشکار اسرائیل علیه ایران در ماه ژوئن گذشته منجر شد. اما با حذف وی از معادلات، اسرائیل توانست به مهمترین دارایی دست یابد: زمان – برخی معتقدند این ترور توانست جنبههایی از پیشرفت هستهای ایران را برای چندین سال به تأخیر اندازد و به اسرائیل فرصت داد تا قابلیتهای حمله و اطلاعاتی خود را برای روزی که نیروی هواییاش سرانجام برای یک حمله تاریخی و گستردهتر به منظور مهار تهدید هستهای ایران فراخوانده شود، ارتقا بخشد.
حتی پس از وقایع ماه ژوئن، مقامات ارشد اسرائیلی به جروزالم پست اذعان کردهاند که تهدید هستهای از سوی ایران میتواند مجدداً بازگردد. اکنون وظیفه جانشینان کوهن در موساد و ارتش اسرائیل است که ایران را از دستیابی به بمب هستهای باز دارند، با علم به اینکه اطلاعات نظامی اسرائیل در اواخر دهه ۱۹۹۰ اعلام کرده بود که در صورت عدم مداخله اسرائیل، جمهوری اسلامی میتوانست ظرف چند سال به سلاح هستهای دست پیدا کند.
توضیح مترجم:
این ترجمه صرفاً با هدف اطلاعرسانی و آشنایی خوانندگان گرامی با محتوای مطلب صورت گرفته و به منزله تأیید صحت یا درستی مطالب مندرج در آن نیست. لازم به ذکر است که اسرائیل بارها تلاش کرده است با اغراق در مورد عملیاتهای تروریستی خود، جایگاهی دستنیافتنی برای خویش ایجاد کند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 