جهان در حال تغییر؛ تحولات رژیم ایران، نه لزوماً به کام ترامپ
تام اوکانر، نیوزویک ورلد
میامی دیلی نیوز
ترجمه مجله جنوب جهانی
یک دیپلمات سابق ایالات متحده که در تدوین توافق هستهای با ایران و قدرتهای جهانی نقش داشته، معتقد است جمهوری اسلامی ایران در حال تجربهٔ تحولات بنیادین داخلی است، اما نه به شکلی که دولت دونالد ترامپ انتظار دارد.
آلن ایر، کارشناس باسابقهٔ روابط خارجی که در تیم مذاکرهکنندهٔ برجام (توافق هستهای ۲۰۱۵) حضور داشت، در یک نشست مجازی که توسط «مؤسسهٔ خاورمیانه» برگزار شد، اظهار داشت: «تغییر رژیم» در ایران پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل آغاز شده است. با این حال، او تأکید کرد که «تغییر رژیم به معنای روی کار آمدن دولتی غربگرا» بعید به نظر میرسد.
به گفتهٔ ایر، درگیریهای اخیر نهتنها به تقویت جناح اصلاحطلب (از جمله مسعود پزشکیان، رئیسجمهور) کمکی نکرده، بلکه احتمالاً «رژیم را نظامیتر و منزویتر کرده و بر جنبههای امنیتی آن تأکید خواهد کرد.»
آقای ایر در پاسخ به این پرسش که آیا دولت ترامپ میتواند از این وضعیت برای پیشبرد یک راهکار دیپلماتیک استفاده کند، ابراز تردید کرد و گفت: «ایالات متحده هرگز در ظرافتهای سیاستگذاری و مهندسیِ تغییرِ رژیمها موفق نبوده است. بهویژه با دولت فعلی، ما تخصص یا تمایلی برای ورود به این پیچیدگیها نداریم. دموکراسی در این روزها ابزاری زمخت و ناکارآمد است.»
او افزود: «اصلاحطلبان در ایران نفوذ چندانی ندارند و حتی اگر قدرتمندتر بودند، ایالات متحده توانایی تعامل مؤثر با آنها را ندارد. البته، آمریکا این قدرت را دارد که با لغو تحریمها، تغییری مثبت در ایران ایجاد و اصلاحطلبان را تقویت کند، اما این اتفاق نخواهد افتاد.»
نیوزویک برای اظهار نظر، با نمایندگی ایران در سازمان ملل و وزارت امور خارجهٔ ایالات متحده تماس گرفته است.
تغییر موازنه در تهران
ایالات متحده سابقهٔ مداخله در سیاست ایران برای تأمین منافع خود را دارد. کودتای مورد حمایت سیا در سال ۱۳۳۲ که منجر به روی کار آمدن شاهِ طرفدار غرب شد، با انقلاب اسلامی ۱۳۵۷ پاسخ داده شد که به سرنگونی سلطنت و استقرار حکومت دینی کنونی انجامید.
در ظاهر، نشانهای از تحولات قریبالوقوع در نظام حاکم ایران دیده نمیشود. تمامی مقامات ارشد، از جمله فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و ارتش، و همچنین سیاستمداران اصلاحطلب، همچنان به آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، وفادار ماندهاند.
فراخوانهای اسرائیل و گروههای مخالف ایرانی (که عمدتاً در خارج از کشور مستقر هستند) برای قیامهای مردمی نیز پس از جنگ ۱۲ روزه بینتیجه مانده است.
نیوزویک اخیراً با تحلیلگرانی که منابعی در داخل ایران دارند، گفتگو کرده است. این تحلیلگران به تغییرات تدریجی در سازوکارهای قدرت داخلی اشاره کردهاند که پیش از درگیریهای اخیر آغاز شده و ممکن است با آن سرعت یابد. یکی از دیدگاههای رایج این بود که جایگاه آیتالله خامنهای در حال تضعیف است.
این روحانی ۸۶ ساله، قدرت مطلق را در ایران در دست دارد، اگرچه سپاه پاسداران در طول ۳۶ سال گذشته نفوذ خود را بر ارکان اصلی قدرت، از جمله اقتصاد، تثبیت کرده است. در حالی که گمانهزنیها دربارهٔ جانشین او (که قرار است توسط مجلس خبرگان ۸۸ نفره تعیین شود) افزایش یافته، بسیاری معتقدند که رهبر بعدی ایران احتمالاً از میان نیروهای دیگر برخواهد خاست. با این حال، بحث بر سر اینکه آیا این تغییر بالقوه منجر به مسیری عملگرایانهتر یا سختگیرانهتر برای تهران خواهد شد، ادامه دارد.
آلن ایر معتقد است سپاه پاسداران محتملترین بازیگری است که از هر سناریویی که شامل جانشینی رهبر باشد، بهرهبرداری خواهد کرد. او میگوید: «سپاه در درازمدت قدرتمند است. خامنهای در ابتدا قدرت چندانی نداشت، اما با انتصاب افراد خود در پستهای کلیدی، دسترسی به منابع درآمد و ایجاد شبکهای از پیروان، قدرت خود را تثبیت کرد. جانشین او نیز باید همین کار را انجام دهد. اما در کوتاهمدت، هر کسی که باشد، ضعیف خواهد بود و مجبور است کم و بیش از خط مشی خامنهای پیروی کند. از آنجایی که قدرت از خلاء بیزار است، سپاه پاسداران نقش مسلط را ایفا خواهد کرد.»
به گفتهٔ ایر، اگر جانشین خامنهای نتواند اقتدار کافی به دست آورد، «رهبر بعدی ایران ممکن است به یک مقام تشریفاتی و نمایشی تبدیل شود و قدرت واقعی در دست سپاه پاسداران باشد.»
راهی دشوار برای مذاکره
اسرائیل پس از یک کارزار گستردهٔ حملات مستقیم در ماه گذشته، تأسیسات و پرسنل ایران را هدف قرار داد و دهها تن از فرماندهان ارشد سپاه پاسداران را به شهادت رساند. ایران نیز با صدها حملهٔ موشکی و پهپادی به اسرائیل پاسخ داد و یک پایگاه آمریکایی در قطر را هدف قرار داد. پس از اعلام آتشبس در ۴ تیر توسط ترامپ، هر دو طرف پیروزی خود را اعلام کردند و به شدیدترین نبرد بین دو دشمن پایان دادند.
در همین حال، ترامپ (که در سال ۱۳۹۷ از برجام خارج شد) همچنان تمایل خود را برای از سرگیری مذاکرات و دستیابی به یک توافق هستهای جدید با ایران ابراز کرده است. با این حال، ابهاماتی در مورد امکان احیای دیپلماسی وجود دارد، زیرا وزارت امور خارجهٔ ایران ادعای ترامپ مبنی بر درخواست تهران برای بازگشت به میز مذاکره را رد کرده است.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجهٔ ایران، اعلام کرده است که تهران مایل به بازگشت به مذاکرات هستهای است، اما فقط در صورتی که کاخ سفید تضمین کند که هیچ اقدام نظامی دیگری علیه ایران انجام نخواهد داد.
به نظر میرسد اظهارات اخیر پزشکیان بر آمادگی ایران برای دیپلماسی تأکید دارد، اما نه واشنگتن و نه تهران بازگشت به مذاکرات را تأیید نکردهاند.
آلن ایر معتقد است: «ایران نگران است که وقتی ایالات متحده از مذاکره سخن میگوید، منظور آن تسلیم شدن ایران است. اسرائیل خطوط قرمز جدیدی را عادی کرده است که شامل غنیسازی داخلی، برنامهٔ موشکی و حمایت از نیروهای نیابتی نمیشود. شرایطی که به ایران اجازه میدهد تا در فضای استراتژیک پیشروی کند، بسیار سختگیرانهتر از گذشته است و ایران تمایلی به پذیرش آن ندارد. بنابراین، در حالی که ایالات متحده مقصد نهایی دیپلماسی ایران است، من فکر نمیکنم آنها اصلاً خوشبین باشند.»
ایر در پایان میگوید: «پرسش واقعی این است: چشمانداز ایالات متحده برای دیپلماسی با ایران چیست؟ آیا این چشمانداز اساساً تنبیهی و حداکثری است یا تلاشی صادقانه برای یافتن راهی وجود خواهد داشت که نهتنها تواناییهای ایران، بلکه اهداف آن را نیز تغییر دهد؟ این کار دشواری خواهد بود.»
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 