اصطکاک هستهای: این اسرائیل و ایالات متحده بودند، نه ایران
ترجمه مجله جنوب جهانی
رژیم اسرائیل در 13 ژوئن 2025 حملاتی را علیه تاسیسات هستهای ایران – تاسیسات هستهای نطنز (NNF) و مرکز فناوری هستهای اصفهان (INTC) – انجام داد و ایالات متحده، در حمایت از این رژیم، در 22 ژوئن به مجتمع غنیسازی اورانیوم فردو، تاسیسات هستهای NNF و INTC حمله کرد. حمله رژیم صهیونیستی و ایالات متحده به تاسیسات هستهای صلحآمیز ایران نه تنها به ایران آسیب رساند، بلکه ضربه بزرگی به رژیم منع گسترش سلاحهای هستهای وارد کرد.
پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (NPT) با هدف خلع تدریجی سلاحهای هستهای کشورهایی که دارای این سلاحها هستند، ایجاد شد. با این حال، در عمل، برخی از این کشورها از این رژیم به عنوان ابزاری برای جلوگیری از دسترسی دیگران به انرژی هستهای صلحآمیز سوء استفاده کردهاند. کشورهای دارای سلاح هستهای، علیرغم تعهدات قانونی صریح خود، به گسترش (به دلایل سیاسی و نظامی)، ارتقاء کیفی و نوسازی زرادخانههای هستهای خود، توسعه نسلهای جدید سلاحهای هستهای، گسترش نقش سلاحهای هستهای در دکترینهای امنیتی خود، ورود به یک مسابقه تسلیحات هستهای جدید و ایجاد اتحادها و ترتیبات اشتراک هستهای جدید در مناطق جغرافیایی مختلف تحت مفاهیمی مانند «اشتراک هستهای» و «چتر هستهای» ادامه میدهند. این اقدامات نقض تعهدات خلع سلاح و عدم اشاعه بر اساس ماده VI معاهده NPT است.
ایران سابقه روشن و مثبتی از همکاری صمیمانه و جامع با جامعه بینالمللی برای تقویت رژیم منع گسترش سلاحهای هستهای دارد و یکی از اولین امضاکنندگان NPT بود. ایران همواره تلاش کرده است تا از حق مشروع خود برای انرژی هستهای صلحآمیز در چارچوب این رژیم و تحت نظارت کامل آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) استفاده کند. به همین منظور، ایران در سال 2015 برجام را با ایالات متحده، سه کشور اروپایی، روسیه و چین امضا کرد. این توافق به صراحت حق ایران برای استفاده از انرژی هستهای صلحآمیز را تأیید کرد، در حالی که ایران رسماً متعهد شد از هرگونه تلاش برای تولید سلاح هستهای خودداری کند.
برجام نمونه موفقی از توافق بین کشورهای دارای سلاح هستهای و کشوری دارای دانش و فناوری هستهای بومی بود. با این حال، این توافق با خروج یکجانبه ایالات متحده نقض شد. با وجود این، ایران به ایفای تعهدات خود ادامه داد و انتظار داشت که سایر طرفین نیز به این توافق پایبند باشند و علیرغم نقضهای مکرر، ایران به مذاکرات با ناقضان برجام ادامه داد و همکاری خود را با آژانس بینالمللی انرژی اتمی قطع نکرد.
علیرغم حسن نیت ایران، گزارش اخیر جانبدارانه و با انگیزه سیاسی آژانس بینالمللی انرژی اتمی، زمینه را برای صدور قطعنامهای علیه برنامه هستهای ایران فراهم کرد که متعاقباً با حمله رژیم صهیونیستی به ایران همراه شد. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در تناقض با مسئولیتهای خود برای حفاظت از تاسیسات هستهای کشورهای عضو، از محکوم کردن حمله اسرائیل و ایالات متحده خودداری کرد و با اقدامات خود، به شدت به اعتبار و شهرت آژانس بینالمللی انرژی اتمی آسیب رساند.
ایران همواره تاکید کرده است که هیچ برنامهای برای دستیابی به سلاح هستهای ندارد و تولید سلاحهای کشتار جمعی را مغایر با آموزههای اسلامی میداند.
علیرغم پایبندی کامل ایران به اصول و هنجارهای رژیم منع گسترش سلاحهای هستهای، این رژیم نه تنها نتوانست از حمله به تاسیسات هستهای ایران جلوگیری کند، بلکه قادر به دفاع از حق شناخته شده ایران برای انرژی هستهای تحت برجام نیز نبود. بدتر از آن، آژانس بینالمللی انرژی اتمی از طریق گزارشهای نادرست خود، به یک نهاد غیرعضو در حمله به یک کشور عضو NPT کمک کرد و بدتر از آن، از محکوم کردن این حمله خودداری کرده است.
هنگامی که یک رژیم نسلکش – که رهبران آن توسط دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) به عنوان جنایتکار جنگی محکوم شدهاند – آزادانه به کشوری متعهد به رژیم منع گسترش سلاحهای هستهای حمله میکند، این پیام خطرناکی را به سایر کشورها میفرستد: اینکه به جای شفافیت، مسئولیتپذیری و تبعیت از قوانین بینالمللی، بهتر است انرژی هستهای را به طور پنهانی دنبال کنند. ایران به عنوان یک عضو مسئولیتپذیر آژانس بینالمللی انرژی اتمی، همواره تاکید کرده است که کشورهای دارای سلاح هستهای باید گامهای لازم را برای برچیدن زرادخانههای خود در چارچوب رژیم منع گسترش سلاحهای هستهای بردارند. ایران در سال 1974 ایده خاورمیانه عاری از سلاحهای هستهای را مطرح کرد و در طول 50 سال گذشته، تلاشهای قابل توجهی را در این راستا در کنار سایر کشورهای منطقه انجام داده است. با این حال، مخالفت ایالات متحده و تعدادی از متحدان اروپایی آن همچنان مانع از تحقق این هدف مهم شده است.
جمهوری اسلامی ایران به همراه اکثریت کشورهای جنوب جهانی، نارضایتی عمیق خود را از عدم پیشرفت در اجرای تعهدات خلع سلاح هستهای ابراز کرده است. جنوب جهانی شاهد تشدید تهدیدات هستهای است. اکثر کشورهای غیردارنده سلاح هستهای، اعتماد خود را به توانایی NPT در دستیابی به خلع سلاح هستهای و جلوگیری از تهدید فزاینده هستهای از دست دادهاند.
ایران به عنوان یک عضو کلیدی از جنوب جهانی – که نیاز آن به انرژی هستهای به دلیل چالشهای آب و هوایی و اقتصادی فوری است – به شیوهای مسئولانه و قانونی برای دفاع از حق مشروع خود برای انرژی هستهای صلحآمیز عمل کرده است و میخواهد از فروپاشی کامل رژیم منع گسترش سلاحهای هستهای جلوگیری کند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 