ترکیه در آستانه خرید جنگندههای «تایفون»؛ درسهایی از وابستگی به غرب و چشمانداز مبهم «کاآن»
رسانههای چینی
ترجمه مجله جنوب جهانی
استانبول، ترکیه – به گزارش رسانههای داخلی چین، ترکیه در بحبوحه تلاشها برای مدرنسازی نیروی هوایی خود و پس از ناکامی در دستیابی به جنگندههای F-35 آمریکایی، به سمت خرید ۴۰ فروند جنگنده «یوروفایتر تایفون» از بریتانیا و شرکای اروپایی آن حرکت میکند. این اقدام که در هفدهمین نمایشگاه بینالمللی صنایع دفاعی (IDEF2025) در استانبول با امضای تفاهمنامه اولیه اعلام شد، نشاندهنده تغییر مسیر استراتژیک ترکیه در تأمین نیازهای دفاعی خود است.
چرایی انتخاب «تایفون» و چالشهای گذشته
پس از آنکه ایالات متحده در سال ۲۰۱۹، ترکیه را به دلیل خرید سامانه دفاع موشکی S-400 از روسیه، از برنامه تولید مشترک و خرید جنگندههای F-35 کنار گذاشت، آنکارا در وضعیت دشواری قرار گرفت. این تصمیم نه تنها برنامههای بلندمدت نیروی هوایی و دریایی ترکیه را نقش بر آب کرد، بلکه موجب شد ترکیه که برای سالها بر مبنای دریافت F-35 برنامهریزی کرده بود، مجبور به بازنگری کامل در استراتژیهای دفاعی خود شود.
ترکیه در ابتدا امیدوار بود بتواند پرداختهای پیشین خود برای F-35 را به خرید جنگندههای F-15 یا ارتقاء F-16های موجود خود تبدیل کند. با این حال، واشنگتن تنها با ارتقاء محدود F-16 موافقت کرد و اولویت تحویل نمونههای پیشرفتهتر مانند F-16V را به دیگر متحدانش مانند تایوان داد. این محدودیتها، ترکیه را وادار کرد تا همزمان به دنبال توسعه جنگنده بومی نسل پنجم خود، یعنی پروژه «کاآن» (KAAN)، باشد و از سوی دیگر برای جبران کمبودهای کوتاهمدت، به واردات جنگندههای نسل چهارم از کشورهای اروپایی روی آورد.
در میان گزینههای موجود از کشورهای عضو ناتو و متحدانشان، جنگندههای «تایفون» و «رافائل» (Rafale) اروپایی مطرح شدند. با توجه به روابط پرفراز و نشیب ترکیه با فرانسه و آلمان بر سر مسائلی چون سوریه، کردها و نسلکشی ارمنیها، گزینه «تایفون» که محصول مشترک بریتانیا، آلمان، ایتالیا و اسپانیا است، برای آنکارا قابل دسترستر به نظر میرسید. علاوه بر این، «تایفون» نسبت به «رافائل» از پتانسیل تولید و تحویل سریعتری برخوردار است، به ویژه که کشورهای اروپایی پس از جایگزینی «تایفون» با F-35، تعداد زیادی از این جنگندهها را در اختیار خواهند داشت. ترکیه ابراز تمایل کرده است که ۲۰ فروند «تایفون» کارکرده از نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا (Tranche 1) و ۲۰ فروند «تایفون» جدید از نوع Tranche 4 را خریداری کند.
«کاآن»؛ امید و چالشهای خودکفایی
پروژه جنگنده نسل پنجم «کاآن» برای ترکیه از اهمیت استراتژیک بالایی برخوردار است، زیرا آنکارا امیدوار است با این پروژه به خودکفایی در صنعت دفاعی دست یابد و حتی به یکی از صادرکنندگان جنگنده نسل پنجم تبدیل شود. با این حال، این پروژه با چالشهای اساسی مواجه است.
اگرچه «کاآن» از نظر طراحی اولیه و پتانسیلهای آینده، به ویژه در مقایسه با پروژه KF-21 کره جنوبی، امیدوارکننده به نظر میرسد، اما وابستگی شدید آن به قطعات و فناوریهای خارجی، آیندهاش را در هالهای از ابهام قرار داده است. موتورهای مورد نیاز برای نمونههای اولیه «کاآن»، یعنی F-110-GE-129، بارها توسط دولت آمریکا با تأخیر و محدودیت در تحویل مواجه شدهاند. این وابستگی، توانایی ترکیه را برای تولید انبوه و مستقل این جنگنده زیر سوال میبرد.
منتقدان بر این باورند که رویکرد ترکیه در بومیسازی، بیشتر نتیجهمحور بوده تا فرآیندمحور. این رویکرد به جای توسعه جامع فناوریهای بومی و تربیت نیروی انسانی متخصص، بر خرید و ادغام شرکتهای خارجی برای تولید قطعات کلیدی تمرکز دارد. این مسئله موجب شده که حتی در صورت موفقیت «کاآن»، ترکیه همچنان به فناوریها و قطعات وارداتی وابسته باشد. شایعاتی نیز مبنی بر تلاش ترکیه برای خرید موتورهای WS-10G و فناوریهای پوشش رادارگریز از چین از طریق پاکستان وجود داشته که البته مورد استقبال پکن قرار نگرفته است.
چشمانداز آینده و جایگاه ترکیه در بازار جهانی
با وجود همه چالشها، بازار جهانی جنگندههای نسل پنجم همچنان یک بازار تشنه است. تعداد کمی از کشورها قادر به تولید این جنگندهها هستند و اکثر فروشندگان شرایط و محدودیتهای خاص خود را دارند. در چنین بازاری، حتی یک محصول با کاستیها نیز میتواند مشتریان خود را بیابد، به ویژه در منطقهای مانند خاورمیانه که تقاضا برای جنگندههای پیشرفته بالا است. ترکیه، به عنوان یکی از اعضای جهان عرب، میتواند از این موقعیت برای بازاریابی «کاآن» بهره ببرد و حتی با دستیابی به بخشی از فناوریهای «تایفون» و برنامه جنگنده نسل ششم GCAP اروپا، به توسعه پروژه بومی خود کمک کند.
امضای تفاهمنامه خرید «تایفون» و تلاشهای موازی برای توسعه «کاآن»، نشاندهنده واقعگرایی ترکیه در مواجهه با محدودیتهای بینالمللی و نیازهای فوری دفاعیاش است. این کشور در تلاش است تا با استفاده از هر دو مسیر واردات و توسعه داخلی، جایگاه خود را در صحنه دفاعی منطقه و جهان مستحکم کند.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 