ویتنام در بریکس

ازکیل راموندا
ترجمه مجله جنوب جهانی

در ۱۳ ژوئن گذشته، دولت برزیل، به عنوان رئیس دوره‌ای بریکس پلاس، پیوستن جمهوری سوسیالیستی ویتنام، در کنار سایر کشورها، به عنوان عضو وابسته را اعلام کرد. این آخرین مورد از بیش از ۱۵ کشوری است که در ماه‌های اخیر پس از شانزدهمین اجلاس کازان در اکتبر ۲۰۲۴ به این گروه پیوستند، زمانی که اعضای مؤسس تصمیم به گسترش گروه گرفتند.

این یک تصمیم جسورانه و یک سیگنال قوی بود، زیرا برخلاف سایر پیوستن‌ها، در چارچوب اعلامیه‌های دولت ترامپ مبنی بر وضع تعرفه‌های جدید بر کشورهایی که به این بلوک می‌پیوندند، صورت گرفت. دولت ترامپ این کشورها را تهدیدی برای هژمونی دلار آمریکا می‌دانست. در اصل، در کمتر از دوازده ماه، تعداد اعضای کامل بریکس دو برابر شد، در حالی که تعداد کل کشورهای شرکت‌کننده چهار برابر شد.

از یک سو، می‌توان استدلال کرد که این افزایش به دنبال تبدیل این بلوک به نماینده واقعی اقتصادهای نوظهور جنوب جهانی است، زیرا به جز اندونزی، هیچ یک از کشورهای عضو جدید در گروه منتخب G20 شرکت ندارند، بنابراین مشروعیت بیشتری به دست می‌آورد. از سوی دیگر، این امر در کوتاه‌مدت تنش‌های داخلی خاصی را در گروه ایجاد خواهد کرد تا زمانی که اعضای جدید در عملکرد آن ادغام شوند و اهداف آن را درونی کنند، هرچند غیررسمی و انعطاف‌پذیر باشند، تا پایه‌ای از تفاهم مشترک ایجاد شود که امکان هماهنگ‌سازی مواضع و تدوین سیاست‌های مورد توافق را فراهم کند. درک می‌شود که این خطر توسط اعضای مؤسس با در نظر گرفتن نه تنها سناریوی فعلی، بلکه آینده نظام بین‌الملل نیز پذیرفته شده است.

بر اساس گزارش‌های شرکت مشاوره‌ای PriceWaterhouseCoopers و بانک Goldman Sachs، می‌توان گفت که از سال ۲۰۵۰، چندین اقتصاد بزرگ جهان عضو بریکس پلاس خواهند بود.

اعلامیه ریو دو ژانیرو، مانند اسناد نهایی که از اجلاس‌های اخیر صادر شده است، نشان‌دهنده قصد تبدیل بریکس پلاس به یک پلتفرم ژئوپلیتیک در راستای اصلاح نهادهای فعلی است که حکومت سیاسی و اقتصادی جهانی بر آن استوار است و تحت سلطه غرب قرار دارد.

بدین ترتیب، اصلاح شورای امنیت سازمان ملل متحد پیشنهاد شد تا دموکراتیک‌تر و نماینده‌تر شود. همچنین از نظام چندجانبه تجارت مبتنی بر قوانین، متمرکز بر سازمان تجارت جهانی، حمایت شد و در عین حال اقدامات تبعیض‌آمیز یکجانبه، مانند افزایش تعرفه‌های تجاری یا اقدامات غیرتعرفه‌ای (با اشاره به اقدامات انجام شده توسط ایالات متحده در دوره دولت ترامپ) یا حمایت‌گرایی پنهان در پس نگرانی‌های زیست‌محیطی (با اشاره به اقدامات انجام شده توسط اتحادیه اروپا) محکوم شد.

در این زمینه است که باید پذیرش ویتنام در بریکس گسترش‌یافته را در نظر گرفت، که اعضای مؤسس آن را با توجه به اعتبار روزافزون این کشور جنوب شرقی آسیا در صحنه بین‌المللی پذیرفتند. ویتنام، مانند سایر کشورها، علاقه ویژه‌ای به عضویت در این گروه به دلیل دسترسی بالقوه به بازارهای جدید، منابع سرمایه‌گذاری و پیشرفت‌های فناوری نشان داده است که با سیاست‌های توسعه ملی آن همسو است. به این ترتیب، به دنبال تکمیل انعطاف‌پذیر روابط خود با اقتصادهای بزرگ جهان، که بسیاری از آنها قدرت‌های غربی هستند، با هدف کاهش وابستگی خود در چشم‌انداز ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بین‌المللی است که به طور فزاینده‌ای پیچیده می‌شود.

علاوه بر این جنبه‌های اقتصادی، باید منافع سیاسی آن را نیز در نظر گرفت، زیرا ویتنام می‌تواند مشارکت بین‌المللی خود را تقویت کند و نفوذ بیشتری در تعریف هنجارهای اقتصادی جهانی داشته باشد. در شرایط کنونی که ساختارهای چندجانبه حکمرانی اقتصادی و مالی جهانی در حال فروپاشی هستند، بریکس گسترش‌یافته یک پلتفرم جایگزین برای حمایت از اصلاح این ساختارها است.

با این حال، تصمیم ویتنام، مانند سایر کشورهای جنوب شرقی آسیا، صرفاً به محاسبه منافع محدود نمی‌شود، بلکه به سنت عمیق سیاست خارجی آن در دفاع از چندجانبه‌گرایی و تعهد مسئولانه آن به ساختن یک نظم بین‌المللی فراگیر و پایدار برای کشورهای در حال توسعه نیز پاسخ می‌دهد.

مبارزه قهرمانانه ویتنام برای تعیین سرنوشت خود

بیش از ۳۰ سال جنگ که مردم ویتنام را تحت تأثیر قرار داد، از مقاومت در برابر اشغال ژاپن در جنگ جهانی دوم (۱۹۴۱-۱۹۴۵)، تا مبارزه علیه نیروهای فرانسوی در جنگ هندوچین (۱۹۴۶-۱۹۵۴)، تا جنگ علیه ایالات متحده در آنچه به عنوان جنگ ویتنام (۱۹۶۴-۱۹۷۵) شناخته می‌شود، یک سیاست خارجی مشخص شده با انعطاف‌پذیری را شکل داد که منجر به ایجاد یک اثر خودگردان شد. به نوبه خود، مبارزه ویتنام در طول این دوره، تصویر و پیوندهای کشور را با سایر کشورهای متعلق به آنچه در آن دهه‌ها جهان سوم نامیده می‌شد، ارتقا داد و تعمیق بخشید.

با پایان دوره جنگ و آغاز روند اصلاحات و گشایش، معروف به دوی موی، در اواسط دهه ۱۹۸۰، سیاست خارجی ویتنام بر اساس اصول استقلال و تعیین سرنوشت استوار بود که در تنوع و چندجانبه‌سازی روابط بین‌المللی استوار بود، که ادغام خودمختار آن را به عنوان یک شریک قابل اعتماد در نظام بین‌المللی تسهیل کرد. به این ترتیب، ویتنام به دنبال افزایش نفوذ خود در جهان از طریق افزایش حضور خود در عرصه‌های چندجانبه، ابتدا با پیشرفت در ادغام منطقه‌ای خود، و سپس با جستجوی مشارکت بیشتر در مجامع و سازمان‌های فرامنطقه‌ای، به ویژه در آنهایی که نقش جنوب جهانی را ترویج می‌کنند، بوده است.

با در نظر گرفتن دفاع از چندجانبه‌گرایی عادلانه و ترویج همکاری جنوب-جنوب است که باید علاقه ویتنام به پیوستن به بریکس را درک کرد.

همراه با موارد فوق، حضور در بریکس با چندین جنبه دیگر از سیاست خارجی ویتنام همسو است. نباید فراموش کرد که در طول ۱۵ سال گذشته، هانوی اهمیت استراتژیکی به روابط دوجانبه با چندین عضو مؤسس این نهاد داده است. در اصل، از ۱۲ رابطه‌ای که در حال حاضر به عنوان مشارکت‌های جامع استراتژیک می‌شناسد، ۵ عضو بریکس هستند: چین، که در مه ۲۰۰۸ ایجاد شد، روسیه در ژوئیه ۲۰۱۲، هند در سپتامبر ۲۰۱۶، مالزی در نوامبر ۲۰۲۴، و اندونزی در مارس ۲۰۲۵. علاوه بر این، از ۲۱ رابطه‌ای که به عنوان مشارکت‌های استراتژیک درک می‌کند، برزیل، که در نوامبر ۲۰۲۴ اعلام شد، و قزاقستان، در مه ۲۰۲۵، به ۵ کشور ذکر شده در بالا اضافه می‌شوند. به موارد فوق، باید اضافه کرد که در میان ۱۴ رابطه‌ای که جامع در نظر گرفته می‌شوند، روابط با آفریقای جنوبی از سال ۲۰۰۴ و با امارات متحده عربی از سال ۲۰۲۴ برجسته است. به عبارت دیگر، قبل از پیوستن به این بلوک، دولت ویتنام اولویت ارتباط با ۷ عضو از ۱۰ عضو کامل، از جمله ۵ عضو مؤسس، و ۳ عضو از ۱۰ عضو وابسته را تعیین کرده بود.

اهمیت جنوب شرقی آسیا

مشارکت ویتنام در بریکس همچنین مطابق با دیدگاه مهم کشورهای جنوب شرقی آسیا است، که با تعهد منطقه‌ای آن مطابقت دارد. ویتنام آخرین کشور از کشورهای این منطقه بوده است که تا کنون به گروهی که توسط چین، روسیه، هند و برزیل تأسیس شده است، پیوسته است. پس از آن آفریقای جنوبی و اکنون سایر کشورهای وابسته به این گروه پیوستند و از گام‌های اندونزی، تایلند و مالزی پیروی کردند. همانند ویتنام، هر یک از این کشورها تمایلی به دفاع از چندجانبه‌گرایی عادلانه و ترویج همکاری جنوب-جنوب دارند. حتی بیشتر، اگرچه در حال حاضر شرایط برای یک توافق رسمی بین انجمن ملل آسیای جنوب شرقی (آسه‌آن) و بریکس فراهم نیست، اما پیشرفت به سوی یک رویکرد عمل‌گرایانه بین هر دو ابتکار در حال انجام است.

بدین ترتیب، آسه‌آن گفتگوی استراتژیک را با هر یک از اعضای مؤسس بریکس در سطح دوجانبه حفظ می‌کند، یعنی: چین از سال ۱۹۹۷، هند از سال ۲۰۰۵ و روسیه از سال ۲۰۱۱، به عنوان شرکای گفتگوی منطقه‌ای، و با برزیل از سال ۲۰۲۲ و آفریقای جنوبی از سال ۲۰۲۳، بر اساس به رسمیت شناختن آنها به عنوان شریک گفتگوی بخشی. در مقام رئیس آسه‌آن، جوکو ویدودو، رئیس جمهور اندونزی، در اجلاس بریکس در سال ۲۰۲۳ شرکت کرد؛ تونگلن سیسولیت، رئیس جمهور لائوس، در اجلاس سال ۲۰۲۴ شرکت کرد؛ و امسال انور ابراهیم، نخست وزیر مالزی، در آن شرکت کرد.

به طور خلاصه، ویتنام در بریکس پلاس یک پلتفرم جایگزین نه تنها برای کاهش وابستگی، بلکه برای داشتن نفوذ بیشتر بر تعریف هنجارهای اقتصادی بین‌المللی می‌بیند. در همین حال، بریکس پلاس در ویتنام یک شریک قابل اعتماد با اهمیت ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی بین‌المللی رو به رشد برای مقابله با چالش‌هایی که از حکمرانی جهانی کنونی ناشی می‌شود، با هدف ایجاد یک نظم جهانی فراگیرتر و پایدارتر می‌یابد.

​