ایران به دنبال جایگزینی GPS با BeiDou در بحبوحه «جنگ سرد فناوری»
تهران در حال بررسی استفاده از سیستم ماهوارهای ناوبری چین به عنوان جایگزینی برای GPS است؛ اقدامی که نشاندهنده تغییری بزرگ در معادلات قدرت جهانی است.
نوشته: جاسم العزاوی
ترجمه مجله جنوب جهانی
در سالهای اخیر، دولتهای سراسر جهان با دقت تحولات اوکراین و خاورمیانه را زیر نظر داشتهاند. این درگیریها، به گفته بسیاری، نخستین نگاهها به چگونگی جنگهای آینده را به نمایش میگذارند؛ جنگهایی که نه تنها در عرصه تسلیحات، بلکه در حوزه فناوریها و تاکتیکهای نوین نیز تعریف میشوند.
حملات اخیر ایالات متحده و اسرائیل به ایران، علاوه بر نمایش استراتژیهای جدید استقرار و نفوذ پهپادها، آسیبپذیریهای جدیدی را نیز آشکار کرد. در جریان یک درگیری ۱۲ روزه، ایران و کشتیهای حاضر در آبهای خلیج فارس بارها با اختلال در سیگنال GPS مواجه شدند.
این مسئله آشکارا نگرانی مقامات ایرانی را برانگیخت و آنان را پس از پایان درگیری، به جستجوی جایگزین واداشت.
احسان چیتساز، معاون وزیر ارتباطات ایران، در اواسط ماه ژوئیه به رسانههای داخلی گفت: «گاهی اوقات، اختلالاتی توسط سیستمهای داخلی در این سیستم [GPS] ایجاد میشود و همین موضوع ما را به سمت گزینههای جایگزین مانند BeiDou سوق داده است.» وی افزود که دولت در حال تدوین طرحی برای تغییر سیستمهای حمل و نقل، کشاورزی و اینترنت از GPS به BeiDou است.
تصمیم ایران برای بررسی پذیرش سیستم ماهوارهای ناوبری چین، در نگاه اول ممکن است صرفاً یک مانور تاکتیکی به نظر برسد، اما پیامدهای آن بسیار عمیقتر است. این اقدام، نشانه دیگری از یک تغییر جهت بزرگ جهانی است.
برای دههها، غرب، و بهویژه ایالات متحده، بر زیرساختهای فناوری جهان، از سیستمعاملهای رایانهای و اینترنت گرفته تا مخابرات و شبکههای ماهوارهای، تسلط داشتهاند. این امر، بخش عمدهای از جهان را به زیرساختی وابسته کرده است که نمیتواند با آن برابری کند یا آن را به چالش بکشد. این وابستگی به راحتی میتواند به آسیبپذیری تبدیل شود. از سال ۲۰۱۳، افشاگریها و تحقیقات رسانهای نشان دادهاند که چگونه فناوریها و طرحهای مختلف غربی، نظارت غیرقانونی و جمعآوری دادهها را در مقیاس جهانی امکانپذیر کردهاند؛ موضوعی که دولتهای سراسر جهان را نگران کرده است.
تغییر مسیر احتمالی ایران به سامانه BeiDou، پیام روشنی را به سایر کشورهایی که با تعادل ظریف بین راحتی فناوری و دفاع استراتژیک از خود دست و پنجه نرم میکنند، میفرستد: دوران وابستگی کورکورانه و سادهلوحانه به زیرساختهای تحت کنترل ایالات متحده به سرعت در حال پایان است. ملتها دیگر نمیتوانند تواناییهای نظامی و حاکمیت دیجیتال حیاتی خود را به شبکه ماهوارهای ابرقدرتی که نمیتوانند به آن اعتماد کنند، وابسته کنند.
این احساس، یکی از نیروهای محرکه ایجاد سیستمهای ناوبری ماهوارهای ملی یا منطقهای، از گالیله اروپا گرفته تا گلوناس روسیه است. هر کدام از این سیستمها برای سهمی از بازار موقعیتیابی جهانی رقابت میکنند و تضمینی برای کنترل مستقل ارائه میدهند.
جی پی اس تنها آسیبپذیریای نبود که ایران در جریان حملات ایالات متحده و اسرائیل با آن مواجه شد. ارتش اسرائیل توانست تعدادی از دانشمندان هستهای و فرماندهان ارشد نیروهای امنیتی و نظامی ایران را ترور کند. این واقعیت که اسرائیل توانسته بود مکان دقیق آنها را به دست آورد، این ترس را برانگیخت که این رژیم توانسته است به سیستمهای مخابراتی نفوذ کرده و افراد را از طریق تلفنهایشان ردیابی کند.
در ۱۷ ژوئن، در حالی که درگیریها هنوز ادامه داشت، مقامات ایرانی از مردم خواستند استفاده از اپلیکیشن پیامرسان واتساپ را متوقف کرده و آن را از تلفنهای خود حذف کنند، زیرا این اپلیکیشن اطلاعات کاربران را جمعآوری و برای اسرائیل ارسال میکند.
مشخص نیست که آیا این درخواست با ترور مقامات ارشد مرتبط بوده است یا خیر، اما بیاعتمادی ایران به این اپلیکیشن که توسط شرکت آمریکایی متا اداره میشود، بیدلیل نیست. کارشناسان امنیت سایبری مدتهاست که نسبت به امنیت این اپلیکیشن ابراز تردید کردهاند. اخیراً، گزارشهای رسانهای فاش کردهاند که نرمافزار هوش مصنوعی که اسرائیل برای هدف قرار دادن فلسطینیها در غزه استفاده میکند، از دادههای شبکههای اجتماعی تغذیه میشود.
علاوه بر این، اندکی پس از پایان حملات به ایران، مجلس نمایندگان ایالات متحده برای ممنوعیت استفاده از واتساپ در دستگاههای رسمی رای داد.
عدم اعتماد به پلتفرمهای غربی
برای ایران و سایر کشورهای جهان، پیامدها روشن است: دیگر نمیتوان به پلتفرمهای غربی به عنوان مجرای صرف ارتباطات اعتماد کرد؛ بلکه اکنون به عنوان ابزاری در یک جنگ اطلاعاتی دیجیتال گستردهتر به آنها نگریسته میشود.
تهران در حال حاضر در حال توسعه سیستم اینترانت خود، یعنی شبکه ملی اطلاعات است که کنترل بیشتری بر استفاده از اینترنت به مقامات دولتی میدهد. به نظر میرسد که ایران این روند را گسترش داده و احتمالاً سعی خواهد کرد از «دیوار آتش بزرگ» چین الگوبرداری کند.
تهران با تلاش برای قطع ارتباط با زیرساختهای تحت سلطه غرب، به طور قطعی خود را با حوزه نفوذ رو به رشدی همسو میکند که اساساً سلطه غرب را به چالش میکشد. این مشارکت فراتر از مبادلات ساده معاملاتی است، زیرا چین ابزارهایی را به ایران ارائه میدهد که برای استقلال دیجیتال و استراتژیک واقعی ضروری هستند.
زمینه گستردهتر برای این امر، طرح عظیم «کمربند و جاده» چین (BRI) است. در حالی که اغلب به عنوان یک پروژه زیرساختی و تجاری معرفی میشود، BRI همواره چیزی فراتر از جادهها و بنادر بوده است. این طرح، یک برنامه بلندپروازانه برای ایجاد یک نظم جهانی جایگزین است.
ایران، با موقعیت استراتژیک و به عنوان یک تامین کننده کلیدی انرژی، به یک شریک مهم فزاینده در این چشم انداز گسترده تبدیل میشود.
آنچه ما شاهد آن هستیم، ظهور یک بلوک فناوری قدرتمند جدید است؛ بلوکی که زیرساختهای دیجیتال را با یک حس مشترک از سرپیچی سیاسی پیوند میدهد. کشورهایی که از استانداردهای دوگانه غرب، تحریمهای یکجانبه و هژمونی دیجیتال طاقتفرسا خسته شدهاند، به طور فزایندهای در نفوذ فزاینده پکن، هم آسایش و هم اهرم قابل توجهی خواهند یافت.
این تغییر شتابدهنده، نویدبخش طلوع یک «جنگ سرد فناوری» جدید است؛ یک رویارویی با دمای پایین که در آن ملتها به طور فزایندهای زیرساختهای حیاتی خود، از ناوبری و ارتباطات گرفته تا جریان دادهها و سیستمهای پرداخت مالی را نه بر اساس برتری فناوری یا پوشش جامع جهانی، بلکه بر اساس وفاداری سیاسی و امنیت درک شده انتخاب میکنند.
با پیروی بیشتر و بیشتر کشورها از این الگو، مزیت فناوری غرب در زمان واقعی شروع به کاهش میکند و در نتیجه، پویایی قدرت بینالمللی دوباره طراحی میشود.
جاسم العزاوی تحلیلگر، مجری اخبار، تهیهکننده برنامه و مدرس رسانه است. او مجری یک برنامه هفتگی به نام «عراق از اعماق» بوده است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 