منتشرشده در رسانه چینی ناظر
ترجمه مجله جنوب جهانی
در ژوئیه ۲۰۲۵، ایران اعلام کرد که قصد دارد به تدریج خدمات موقعیتیابی در حوزههای حیاتی مانند ناوبری حملونقل، پایش کشاورزی و اینترنت اشیاء را از سیستم موقعیتیاب جهانی (GPS) تحت سلطهٔ آمریکا به سیستم ماهوارهای ناوبری بیدو (BDS) چین منتقل کند.
شبکهٔ خبری الجزیرهٔ قطر در این باره اظهار داشت: «دوران اتکای کورکورانه و سادهلوحانه به زیرساختهای تحت کنترل آمریکا رو به پایان است.» این تغییر، «پیام روشنی» را مخابره میکند مبنی بر اینکه ایران در پی رهایی از وابستگی به سامانههای فناوری غربی و دستیابی به حاکمیت دیجیتال و استقلال راهبردی است.
بیگمان، تغییر از جی پی اس به بیدو صرفاً یک بهروزرسانی فنی نیست، بلکه بازتابی از ملاحظات عمیق ژئوپلیتیکی و حاکمیت فناوری از سوی ایران است.
آسیبپذیری و خطرات جی پی اس
آسیبپذیری جی پی اس بارها در جریان درگیریهای اسرائیل و ایران آشکار شده است.
در ۱۳ ژوئن ۲۰۲۵، اسرائیل حملاتی ناگهانی را علیه تأسیسات هستهای، اهداف نظامی و مقامات ارشد ایران انجام داد که منجر به ۱۲ روز درگیری مستقیم شد. در طول این درگیریها، چندین مورد اختلال در سیگنال جی پی اس رخ داد که بر ناوبری کشتیها و عملیات نظامی در ایران و آبهای خلیج فارس تأثیر گذاشت.
الجزیره گزارش داد که در طول ۱۲ روز درگیری، کشتیها در ایران و آبهای خلیج فارس بارها با قطعی سیگنال جی پی اس مواجه شدند که منجر به اختلال در سیستمهای ناوبری شد. به عنوان مثال، سیگنالهای سیستم شناسایی خودکار (AIS) کشتیها، موقعیتهای اشتباهی را نشان میدادند، مانند پدیدههای غیرعادی «دور زدن» در نزدیکی بنادر ایران که نشاندهندهٔ اختلال یا فریب در سیگنال جی پی اس بود. پدیدههای مشابهی نیز در تلآویو، اورشلیم و مناطق اطراف آن در اسرائیل مشاهده شد و برنامههای ناوبری، موقعیت مکانی کاربران را به اشتباه بیروت در لبنان یا قاهره در مصر نشان میدادند.
گزارشهای متعددی این پدیده را تأیید کردهاند. در آوریل ۲۰۲۴، اسرائیل برای جلوگیری از حملات تلافیجویانهٔ ایران، به طور فعال سیگنالهای جی پی اس را در تلآویو و سایر مناطق مختل کرد که منجر به نمایش موقعیتهای اشتباه در برنامههای ناوبری شد. در ژوئن ۲۰۲۵، «اختلال شدید» در نزدیکی بندرعباس ایران، باعث ناهنجاری در سیگنالهای AIS کشتیها در خلیج فارس و تنگهٔ هرمز شد و بر ناوبری روزانهٔ حدود ۹۷۰ کشتی تأثیر گذاشت. در دو روز اول درگیری، نزدیک به ۱۰۰۰ کشتی در خلیج فارس و دریای عمان تحت تأثیر اختلالات جی پی اس قرار گرفتند. در ۱۷ ژوئن ۲۰۲۵، دو نفتکش در شب در دریای عمان با یکدیگر برخورد کردند و اختلال جی پی اس به عنوان یکی از دلایل احتمالی این حادثه مطرح شد.
نگرانی جدیتر این است که آیا سیگنالهای جی پی اس ممکن است برای ردیابی و تعیین موقعیت مقامات ایرانی مورد استفاده قرار گرفته و منجر به ترور چندین دانشمند هستهای و فرمانده ارشد شده باشد؟
از نظر تئوری، استفاده از جی پی اس به خودی خود، اطلاعات مشخصی در مورد رهبران ایران یا اهداف نظامی را مستقیماً در اختیار ایالات متحده یا متحد آن، اسرائیل، قرار نمیدهد. جی پی اس یک سیستم ناوبری ماهوارهای تحت کنترل آمریکا است که از طریق مجموعهای از ماهوارهها، سیگنالهایی را به کاربران در سراسر جهان پخش میکند. دستگاههای گیرنده مانند تلفنهای همراه، دستگاههای ناوبری یا تجهیزات نظامی از این سیگنالها برای محاسبه موقعیت خود، از جمله طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع، استفاده میکنند.
سیگنالهای جی پی اس یکطرفه هستند و دستگاههای گیرنده به طور منفعل سیگنالهای ماهوارهای را دریافت میکنند و به طور فعال دادهای را به ماهواره یا هیچ سیستم خارجی ارسال نمیکنند. بنابراین، صرفاً استفاده از جی پی اس برای دریافت سیگنال، اطلاعات موقعیت مکانی کاربر را مستقیماً فاش نمیکند.
با این حال، کارشناسان این حوزه به پایگاه خبری «ناظر» اشاره کردهاند که خطرات بالقوهای وجود دارد و عواملی نیز باید در نظر گرفته شوند.
نخست، حتی اگر جی پی اس به خودی خود دادهای را ارسال نکند، فعالیتهای رهبران ایران یا اهداف نظامی ممکن است از طریق سایر ابزارهای اطلاعاتی سیگنالی (مانند سیگنالهای تلفن همراه، رادار، شناسایی پهپادی) با الگوهای استفاده از جی پی اس مرتبط شود. به عنوان مثال، اگر یک امیر ارتش به طور مکرر در زمانهای خاصی از دستگاه جی پی اس استفاده کند، میتوان با ترکیب آن با سایر اطلاعات (مانند رهگیری ارتباطات تلفن همراه)، موقعیت یا الگوی رفتاری او را استنباط کرد.
دستگاههای جی پی اس باید با شبکههای ارتباطی، اینترنت یا سیستمهای فرماندهی و کنترل ترکیب شوند. اگر این دستگاهها دادههای موقعیت مکانی را از طریق شبکه منتقل کنند، این دادهها ممکن است رهگیری یا شنود شوند. سازمانهای اطلاعاتی آمریکا یا سایر کشورها ممکن است از طریق حملات سایبری، اطلاعات سیگنالی یا سایر ابزارها به این دادهها دسترسی پیدا کنند. اگر دستگاههای تلفن همراه رهبران ایران یا اهداف نظامی، مختصات جی پی اس را از طریق شبکههای ناامن ارسال کنند، ممکن است توسط اشخاص ثالث رهگیری شوند.
نیروهای متخاصم همچنین میتوانند با ارسال سیگنالهای جی پی اس جعلی، یعنی فریب جی پی اس، در عملکرد دستگاههای گیرنده اختلال ایجاد کرده یا آنها را گمراه کنند و باعث شوند که اطلاعات موقعیت مکانی اشتباهی را نمایش دهند. اگر سیستمهای نظامی ایران به ناوبری جی پی اس متکی باشند، سیگنالهای فریبنده ممکن است منجر به اشتباهات عملیاتی یا افشای اهداف شوند. البته، این امر مستلزم استقرار تجهیزات فریبنده در نزدیکی منطقهٔ هدف است و اثربخشی آن به توانایی دستگاههای ایرانی در برابر اختلال بستگی دارد.
اختلال و فریب جی پی اس از جمله ابزارهای رایج جنگ الکترونیک در جنگهای مدرن است. اسرائیل به طور گسترده از اختلال جی پی اس در درگیریها برای تضعیف تواناییهای حملهٔ دقیق ایران استفاده میکند، در حالی که ایران و متحدانش (مانند حوثیهای یمن) نیز ممکن است با ایجاد اختلال در سیگنالهای جی پی اس به حملات هوایی و شناسایی اسرائیل پاسخ دهند.
ایران مدتهاست که با تهدیدات جنگ الکترونیک از سوی آمریکا و اسرائیل، از جمله فریب و اختلال سیگنال جی پی اس، مواجه بوده است. ایران برای مقابله با تهدیدات احتمالی ردیابی موقعیت مکانی یا سلاحهای هدایت دقیق، تجهیزات ایجاد اختلال جی پی اس را در مناطق حساس (مانند نزدیکی پایگاههای نظامی و تأسیسات هستهای) مستقر کرده است. با این حال، این تجهیزات اغلب فاقد کنترل دقیق هستند و باعث میشوند که دامنهٔ اختلال سیگنال بیش از حد گسترده شده و به حوزههای غیرنظامی نیز سرایت کند.
احسان چیتساز، معاون وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران، در مصاحبه با روزنامهٔ «هممیهن» فاش کرد که اقدامات امنیتی داخلی ایران نیز گاهی اوقات به طور فعال در سیگنالهای جی پی اس اختلال ایجاد میکند، اما این امر اثرات منفی بر حوزهٔ غیرنظامی دارد. دادههای فنی نشان میدهد که این اقدامات اخلالگر نه تنها نتوانستهاند به طور مؤثر امنیت ملی را افزایش دهند، بلکه اثرات نامطلوبی بر عملکرد عادی میلیونها کاربر اینترنت و هزاران کسبوکار داشتهاند. به عنوان مثال، خدمات موقعیتیابی در زمینههایی مانند ناوبری حملونقل، پایش کشاورزی و اینترنت اشیاء به دلیل قطعی سیگنال با مشکل مواجه شدهاند.
این نیز یکی از زمینههای مهم تسریع انتقال خدمات موقعیتیابی از جی پی اس به سیستم بیدو در ایران است.
علاوه بر این، کارشناسان صنعت به «ناظر» گفتند که سازمانهای اطلاعاتی ایالات متحده ممکن است از طریق حملات زنجیره تأمین، مانند جاسازی تراشههای مخرب، به دادههای دستگاه دسترسی پیدا کنند. اگر دستگاههای جی پی اس مورد استفاده در ایران، بهویژه دستگاههای تجاری یا وارداتی، حاوی درهای پشتی (back door) یا آسیبپذیری باشند، سازندگان دستگاه یا اشخاص ثالث ممکن است از طریق بهروزرسانیهای سیستم عامل، دسترسی از راه دور و غیره، دادههای موقعیت مکانی را جمعآوری کنند. این نوع خطر در تجهیزات نظامی کمتر است، اما در تجهیزات غیرنظامی یا ترکیبی ممکن است وجود داشته باشد.
با در نظر گرفتن این عوامل انگیزشی متعدد، ایران شروع به تسریع در یافتن جایگزینی برای جی پی اس کرده است.
سیستم بیدو، به دلیل دقت بالا، مزیت پوشش در آسیا و ویژگی کنترل مستقل توسط چین، به انتخاب اول ایران تبدیل شده است.
مزایای بیدو و تناسب آن با استراتژی ایران
سیستم بیدو (نسل سوم) از ۳۵ ماهواره، شامل ۵ ماهواره در مدار ثابت زمین، ۲۷ ماهواره در مدار میانی زمین و ۳ ماهواره در مدار زمینآهنگ شیبدار تشکیل شده است که پوشش جهانی را فراهم میکند و بهویژه در منطقه آسیا و اقیانوسیه عملکرد برجستهای دارد.
بر اساس «گزارش سفید توسعه صنعت ناوبری ماهوارهای و خدمات موقعیتیابی چین در سال ۲۰۲۵»، دقت موقعیتیابی بیدو در آسیا میتواند به ۱ متر (غیرنظامی) و سطح دسیمتر (سیگنال رمزگذاریشده نظامی) برسد که بهتر از دقت ۲ تا ۵ متری جی پی اس در این منطقه است. ایران در خاورمیانه واقع شده و در منطقه با پوشش بالای سیستم بیدو قرار دارد و مناطق ساحلی خلیج فارس، کوهستانی و بیابانی آن میتواند سیگنالهای پایداری را دریافت کند.
علاوه بر نیازهای مربوط به اینترنت، حملونقل و نقشهبرداری زمین، نیازهای کشاورزی ایران با پتانسیل کاربرد بیدو، میتواند به طور مؤثر ترکیب شود.
پاکستان گواه این امر است.
چین و پاکستان در سال ۲۰۱۳ توافقنامه همکاری بیدو را امضا کردند و پاکستان به اولین کشور آسیایی تبدیل شد که به «حلقه دوستان» بیدو پیوست. به عنوان بخشی از ابتکار «کمربند و جاده»، در سال ۲۰۲۳، چندین ایستگاه CORS بیدو (ایستگاههای مرجع عملیاتی مداوم) در کراچی و لاهور پاکستان مستقر شدند. این ایستگاهها با تصحیح سیگنالهای ماهوارهای از طریق ایستگاههای مرجع زمینی، خدمات موقعیتیابی زیر یک متر (۰.۱ تا ۱ متر) را برای کشاورزی دقیق ارائه میدهند و از سمپاشی و مدیریت آبیاری با پهپاد پشتیبانی میکنند.
ایالت پنجاب منطقه اصلی کشاورزی پاکستان است و پنبه و گندم محصولات اصلی آن هستند که بیش از ۴۰ درصد از تولید ناخالص داخلی کشاورزی را تشکیل میدهند. استقرار ایستگاههای CORS بیدو از طریق آبیاری و سمپاشی با پهپاد، کشاورزی دقیق را محقق کرده و به طور قابل توجهی بهرهوری محصولات پنبه و گندم را افزایش داده است.
ایالت سند منطقه اصلی تولید انبه در پاکستان است و کراچی در ایالت سند محل اصلی استقرار ایستگاههای CORS است. کشت انبه در ایالت سند به آبیاری وابسته است، اما با کمبود منابع آب و شور شدن آبهای زیرزمینی مواجه است. ۶۰ تا ۷۵ درصد از آب کشاورزی در ایالت سند به دلیل تبخیر یا نشت هدر میرود و فناوری آبیاری دقیق با پهپاد هدایتشده توسط بیدو، کلید حل مشکل هدر رفتن منابع آب است.
این دقیقاً الگویی است که ایران میتواند از آن تقلید کند. الجزیره گزارش داد که بخش کشاورزی ایران آزمایش پهپادهای هدایتشده توسط بیدو را برای بهینهسازی پایش محصولات آغاز کرده است.
دولت ایران امنیت غذایی را به عنوان یک اولویت ملی در نظر گرفته است. سواحل دریای خزر منطقه اصلی تولید برنج و چای ایران است، اما توزیع نامنظم بارندگی و تخریب تالابها منجر به ناکارآمدی کشاورزی شده است. ایستگاههای CORS بیدو میتوانند موقعیتیابی زیر یک متر را ارائه دهند و از آبیاری دقیق و پایش با پهپاد پشتیبانی کنند. خوزستان مرکز تولید مواد غذایی و نفت ایران است و به سیستمهای آبیاری رودخانههای کارون و کرخه متکی است. با این حال، کمبود منابع آب و شور شدن خاک، امنیت غذایی را تهدید میکند. ایستگاههای CORS بیدو را میتوان برای کنترل دقیق تجهیزات آبیاری، مانند سیستمهای آبیاری قطرهای، کاهش هدر رفت آب و افزایش عملکرد محصول استفاده کرد.
در واقع، ایران و چین در سال ۲۰۱۵ یادداشت تفاهمی را برای استفاده از فناوری بیدو، از جمله ایجاد ایستگاههای زمینی بیدو در ایران، برای افزایش قابلیتهای موقعیتیابی ایران در مناطق دورافتاده و جبران نقاط کور پوشش جی پی اس امضا کردند. در ۲۷ مارس ۲۰۲۱، چین و ایران توافقنامه همکاری جامع ۲۵ ساله را امضا کردند که حوزههای اقتصادی، نظامی و فناوری را پوشش میدهد. کاربرد سیستم بیدو بخش مهمی از همکاریهای فناوری است.
یکی دیگر از مزایای بزرگ بیدو برای ایران، طراحی مقاوم در برابر تداخل آن است. سیگنالهای چند باندی بیدو (B1C، B2a) و فناوری پرش فرکانس، عملکرد بسیار خوبی را در محیطهای جنگ الکترونیک نشان میدهند. به علاوه، سیستم تقویت زمینی CORS، میتواند قابلیتهای قوی ضد تداخل را ارائه دهد و از ثبات موقعیتیابی در محیطهای پیچیده اطمینان حاصل کند.
این موضوع را نیز میتوان از پاکستان آموخت.
به دلیل درگیریهای ژئوپلیتیکی، سواحل اقیانوس هند یک منطقه پرخطر برای جنگ الکترونیک است و ارتشهای هند و پاکستان اغلب تجهیزات ایجاد اختلال جی پی اس را آزمایش میکنند. علاوه بر این، پروازهای شناسایی ارتش ایالات متحده در خلیج فارس نیز اغلب باعث اقدامات ایجاد اختلال جی پی اس توسط ایران میشود که سواحل اقیانوس هند را تحت تأثیر قرار میدهد.
اختلالات مکرر جی پی اس بر کشتیرانی و کشاورزی تأثیر میگذارد و موقعیتیابی پهپادها و سیگنالهای AIS کشتیها دچار خطاهای غیرعادی میشوند. بندر کراچی بزرگترین بندر پاکستان است که حدود ۶۰ درصد از تجارت ملی را انجام میدهد و یک گره کلیدی در کریدور اقتصادی چین و پاکستان است و به عنوان یک مرکز مهم در سواحل اقیانوس هند، از این قاعده مستثنی نیست. ایستگاههای CORS بیدو با ارائه موقعیتیابی زیر یک متر، یک راه حل ناوبری جایگزین برای کشتیهای بندری ارائه میدهند. در زمانی که سیگنالهای جی پی اس مختل میشوند، استقرار ایستگاههای CORS بیدو عملکرد عادی تدارکات بندری را تضمین میکند.
بیدوی جهانی
اگرچه جی پی اس در حوزههای غیرنظامی و صنعتی ایران ریشه دوانده است و جایگزینی آن نیازمند سرمایهگذاریهای مالی و زمانی زیادی است، اما ایران دیگر نمیتواند تردید کند و باید انتخاب کند.
این تصمیم ایران برای رویگردانی کاملتر به بیدو، تنها نوک کوه یخ است و در زیر این کوه یخ، روند بیاعتمادی فزاینده به کنترل فناوری ایالات متحده قرار دارد. از آنجایی که پلتفرمهای فناوری غربی دیگر به عنوان ابزارهای ارتباطی ساده تلقی نمیشوند، بلکه به عنوان سلاحهای بالقوه در جنگ اطلاعاتی دیجیتال در نظر گرفته میشوند. در یک جهان چندقطبی، کشورهای بیشتری به دنبال رهایی از وابستگی به زیرساختهای فناوری ایالات متحده و حرکت استراتژیک به سمت اکوسیستمهای فناوری غیرغربی به رهبری چین هستند.
سیستم بیدو به عنوان ستون فناوری «کمربند و جاده»، توسط بیش از ۱۴۰ کشور، از جمله روسیه، پاکستان، عربستان سعودی و بیش از ۳۰ کشور آفریقایی پذیرفته شده است. رویگردانی کامل و پیوستن عمیقتر ایران، «حلقه دوستان» بیدو را گسترش میدهد، رقابتپذیری چین را در زمینه ناوبری جهانی تقویت میکند و بسیار نمادین است.
یک اتحاد فناوری ضد هژمونیک با محوریت حاکمیت فناوری در حال شکلگیری است. همانطور که سخنگوی وزارت امور خارجه چین تاکید کرد، «بیدوی چین، بیدوی جهان نیز هست.» چین امیدوار است از طریق همکاریهای فناوری، منافع متقابل و برد-برد را ترویج کند، نه اینکه کشور خاصی را هدف قرار دهد. ایران با پیگیری مسیر توسعه مستقل، الگوی دیگری را برای سایر کشورها ارائه داده است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 