منتشر شده در نیکای آسیا

ترجمه مجله جنوب جهانی

ایالات متحده خود را در مسیر تجاری مهم قفقاز، در جنوب روسیه و شمال ایران، وارد می‌کند.

واشنگتن/استانبول – دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، روز جمعه رهبران آذربایجان و ارمنستان را در کاخ سفید گرد هم آورد و فرآیندی را برای پایان دادن به مناقشه 35 ساله بین آنها آغاز کرد و ایالات متحده را در قلب قفقاز جنوبی – منطقه ای استراتژیک برای روسیه، ایران و چین – وارد کرد.

در مراسمی در کاخ سفید، ترامپ، الهام علی‌اف، رئیس جمهور آذربایجان، و نیکول پاشینیان، نخست وزیر ارمنستان، اعلامیه مشترکی را امضا کردند که متعهد به توافق صلح است. برجسته‌ترین بخش این توافق، پروژه زیربنایی با عنوان «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بین‌المللی (TRIPP)» است. این پروژه ایجاد یک مسیر ترانزیتی 43 کیلومتری را پیش‌بینی می‌کند که آذربایجان را به نخجوان، منطقه برون‌بومی آن که در مرز ترکیه قرار دارد، متصل می‌کند. این مسیر قبلاً توسط آذربایجان به عنوان کریدور زنگزور نامیده می‌شد، اما به دلیل حساسیت‌های عبور از خاک ارمنستان محقق نشده بود.

استیو ویتکوف، فرستاده ویژه ترامپ، در تلاش بوده است تا یک مشارکت انحصاری بین ایالات متحده و ارمنستان را تضمین کند که بر اساس آن شرکت‌های آمریکایی این مسیر را توسعه داده و به مدت 99 سال بدون نقض حاکمیت ارمنستان، آن را اداره کنند.

به گفته پروفسور برندا شافر، عضو هیئت علمی دانشکده تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی ایالات متحده، «این کار پرچم ایالات متحده را در جایی قرار می‌دهد که مرزهای روسیه، ایران و ترکیه به هم می‌رسند.»

این پروژه نوید افزایش نفوذ آمریکا در مسیر ترانزیت بین‌المللی ترانس‌خزر، معروف به «کریدور میانی» را می‌دهد، یک مسیر تجاری که اروپا و چین را از طریق آسیای مرکزی به هم متصل می‌کند و از روسیه و ایران دور می‌زند.

ظهور کریدور میانی می‌تواند کانون توجه را از طرح کمربند و جاده چین، که به دنبال اتصال چین و اروپا نیز هست، برباید.

رهبران آذربایجان و ارمنستان همچنین نامه مشترکی را برای خروج کشورهای خود از گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE)، یک قالب میانجی‌گری به ریاست مشترک روسیه، فرانسه و ایالات متحده، امضا کردند. آذربایجان برای انحلال این گروه فشار می‌آورد، زیرا معتقد بود مشکل قره‌باغ به صورت نظامی حل شده است.

علی‌اف به خبرنگاران گفت: «مذاکرات تحت نظارت سازمان امنیت و همکاری اروپا بیش از سه دهه بدون هیچ نتیجه‌ای ادامه داشت.»

این دو جمهوری سابق شوروی از زمان فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در اواخر دهه 1980، زمانی که قره‌باغ کوهستانی – منطقه‌ای آذربایجانی با جمعیتی عمدتاً ارمنی‌تبار – با حمایت ارمنستان از آذربایجان جدا شد، با یکدیگر دشمن بوده‌اند.

در سال 2020، آذربایجان با کمک پهپادهای ترکیه و اسرائیل، موفق شد بیشتر قلمرو به رسمیت شناخته شده بین‌المللی خود را از ارامنه ساکن در منطقه قره‌باغ کوهستانی و اطراف آن پس بگیرد.

روسیه، حامی دیرینه ارمنستان با پایگاه‌های نظامی در این کشور، پس از جنگ 2020 به میانجی‌گر تبدیل شد و نیروهای حافظ صلح را مستقر کرد. اما پس از فرار بیشتر ارامنه ساکن در قره‌باغ کوهستانی به ارمنستان پس از حمله سال 2023 توسط آذری‌ها، این منطقه را ترک کرد.

هنگامی که روسیه توافق آتش‌بس بین آذربایجان و ارمنستان را میانجی‌گری کرد، مقرر شد که سرویس گارد مرزی روسیه مسئول نظارت بر ارتباطات حمل و نقل بین دو کشور باشد. ترامپ با پروژه TRIPP این نقش را بر عهده گرفته است.

شافر گفت: «ارمنستان محاسبه کرد که همکاری برای صلح با ترکیه و آذربایجان بهتر از وابستگی به ایران ضعیف و روسیه متخاصم است.»

تحلیلگران می‌گویند که در یک تصویر کلی‌تر، مشارکت ایالات متحده در قفقاز جنوبی بعد جدیدی به سیاست خارجی ترامپ می‌افزاید. در حالی که استراتژی اصلی ایالات متحده «چرخش به آسیا» و دیدن چین به عنوان تهدید اصلی بوده است، تفکر جدید این است که داشتن موقعیت قوی‌تر در مناطقی مانند قفقاز جنوبی و خاورمیانه می‌تواند به ایالات متحده کمک کند تا بهتر با چین رقابت کند.

زینب ریبوا، پژوهشگر موسسه هادسون، گفت: «در طرح بزرگ چیزها، اگر شما به طور فعال علیه چین برنامه‌ریزی می‌کنید، می‌خواهید مطمئن شوید که چین در دریای سرخ مشکل ایجاد نمی‌کند، که پایگاه نظامی آن در جیبوتی مسلح نمی‌شود.»

او گفت: «وقتی چینی‌ها سعی می‌کنند تایوان را محاصره کنند، شما می‌خواهید مطمئن شوید که کشورهای خلیج فارس – که چین برای انرژی خود به آنها وابسته است – از نظر تحریم‌ها به شما کمک می‌کنند.»

مایکل دوران، مدیر سابق امنیت ملی خاورمیانه، در یک وبینار موسسه هادسون در روز جمعه گفت: «اگر تا به حال موضوعی وجود داشته باشد که برای مداخله دونالد ترامپ بر اساس فرضیاتش در مورد نحوه کار جهان، نحوه کار جهان طراحی شده باشد، این موضوع است.»

او گفت که ارمنستان همیشه تمایلی به دادن دسترسی بدون وقفه به آذربایجان به نخجوان نداشته است، زیرا می‌ترسید که آذربایجان و متحدش ترکیه بخش جنوبی این کشور را جدا کرده و آن را بخشی از آذربایجان کنند. دوران گفت: «اگر ایالات متحده، بزرگترین قدرت روی زمین، وارد شود و بگوید، ما این کریدور را تضمین خواهیم کرد … این امر برای نخست وزیر پاشینیان بسیار مطبوع‌تر می‌شود.»

وی افزود: اگر ایالات متحده بتواند آذربایجان و ارمنستان را وارد پیمان ابراهیم – توافق‌نامه‌های عادی‌سازی روابط بین اسرائیل و کشورهای عربی – کند، «من آن را به عنوان پاسخ آمریکا به طرح کمربند و جاده می‌بینم.»​