مخالفت ایران با طرح آمریکا برای ایجاد کریدور عبوری بین آذربایجان و ارمنستان.
خبرگزاری ناظر چین
تقویم مجله جنوب جهانی
تهران – در راستای بخشی از توافق صلح میان آذربایجان و ارمنستان که با میانجیگری آمریکا حاصل شده است، دو کشور قرار است بیانیهای مشترک را برای ایجاد یک کریدور عبوری از خاک ارمنستان امضا کنند که آذربایجان را به منطقه برونگان (اِکسکلاو) آن، یعنی نخجوان، متصل میسازد.
خبرگزاری تسنیم در تاریخ ۹ اوت گزارش داد، علیاکبر ولایتی، مشاور امور بینالملل رهبر معظم ایران و وزیر خارجه پیشین، مخالفت ایران را با احداث این کریدور در مرزهای کشور ابراز داشته است. او با اشاره به دونالد ترامپ گفت: «به نظر میرسد ترامپ خود را یک دلال املاک میپندارد و میخواهد قطعهای زمین یا منطقهای را اجاره کند.» اما ولایتی تأکید کرد که منطقه قفقاز جنوبی، «منطقه بیصاحب» نیست که رئیسجمهور آمریکا بتواند آن را اجاره کند.
ولایتی همچنین افزود که منطقه قفقاز «یکی از حساسترین نقاط جغرافیایی جهان» است و خاطرنشان کرد که اگر این کریدور احداث شود، در آینده به «گورستان مزدوران ترامپ» تبدیل خواهد شد.
به گزارش بلومبرگ در ۹ اوت، اجرای این طرح کریدور، ژئوپلیتیک و مرزهای منطقه را تغییر خواهد داد. ولایتی در این باره گفت: «هدف از این طرح، تجزیه ارمنستان است.» او ادامه داد: «ایده اجاره کریدور به یک کشور دیگر، ایدهای کودکانه است و ترامپ در حال وانمود به نادانی است. ترامپ ادعا میکند که میتواند کریدوری را در آن سوی جهان اجاره کند، درست مثل اینکه کسی کانال پاناما را برای خودش اجاره کرده باشد. این غیرممکن است و هرگز اتفاق نخواهد افتاد.» ولایتی همچنین ابراز عقیده کرد که روسیه نیز از لحاظ استراتژیک با این کریدور مخالف است.
زمینه و جزئیات طرح صلح
از زمان فروپاشی شوروی، آذربایجان و ارمنستان بر سر منطقه قرهباغ کوهستانی وارد جنگ شدند. با اینکه دو کشور در سال ۱۹۹۴ به یک آتشبس جامع رسیدند، اما به دلیل مسئله قرهباغ همواره در حالت خصومت باقی مانده و درگیریهای مسلحانه به صورت پراکنده رخ میداد.
پس از شکست ارمنستان در دومین جنگ قرهباغ در سپتامبر ۲۰۲۰ و حمله نظامی آذربایجان در نیمه دوم سال ۲۰۲۳ که در نهایت به کنترل کامل منطقه قرهباغ منجر شد، ارمنستان از نظر ژئوپلیتیکی عقبنشینیهای پیدرپی داشته است.
در دسامبر ۲۰۲۳، آذربایجان و ارمنستان با صدور بیانیهای مشترک، مجدداً تمایل خود را برای عادیسازی روابط و دستیابی به توافق صلح بر اساس اصول حاکمیت و تمامیت ارضی ابراز داشتند. با این حال، با آغاز سال ۲۰۲۵، دو کشور در مورد پیشنویس توافق صلح به توافق نرسیدند و میانجیگریهای طرفهایی چون ترکیه و امارات متحده عربی متوقف شد.
ترامپ در ۷ اوت در شبکههای اجتماعی اعلام کرد که دولت آمریکا مدتی است با دو کشور در تماس بوده و امیدوار است که در آینده پتانسیل کامل منطقه قفقاز جنوبی آزاد شود. او سپس از برگزاری «نشست تاریخی صلح» و «مراسم امضای توافق صلح» بین الهام علیاف، رئیسجمهور آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، در کاخ سفید خبر داد.
در ۸ اوت، آذربایجان و ارمنستان با صدور بیانیهای مشترک اعلام کردند که در همان روز پیشنویس توافق صلح را در واشنگتن امضا کردهاند و پس از نزدیک به ۴۰ سال درگیری، «سرانجام شرایطی برای برقراری روابط حسن همجواری ایجاد شده است.» ترامپ این دستاورد را به خود نسبت داد و آن را «بزرگترین افتخار» خود خواند.
آنا کِلی، سخنگوی کاخ سفید، در کنفرانس مطبوعاتی ۸ اوت فاش کرد که دو کشور بیانیهای مشترک را برای ایجاد یک کریدور عبوری از خاک ارمنستان امضا خواهند کرد که آذربایجان را به منطقه نخجوان متصل میسازد. او ادعا کرد که آمریکا به موجب این توافق، حق انحصاری توسعه و ۹۹ سال بهرهبرداری از این کریدور را از ارمنستان دریافت خواهد کرد و این کریدور «راه بینالمللی صلح و رفاه ترامپ» (TRIPP) نامیده خواهد شد.
پیامدهای منطقهای و بینالمللی
احداث این کریدور، عملاً ارمنستان را از ایران جدا خواهد کرد و این دو کشور دیگر مرز مشترکی نخواهند داشت.
همچنین، پیشبینی میشود آذربایجان و ارمنستان توافقهای اقتصادی دوجانبهای را با آمریکا امضا کنند. یک مقام ناشناس کاخ سفید با ابراز خرسندی گفت: «ارمنستان یک شریک تجاری استراتژیک بزرگ، احتمالاً قدرتمندترین و استراتژیکترین شریک در تاریخ جهان، یعنی آمریکا، را به دست خواهد آورد.» او افزود: «بازندگان در اینجا چین، روسیه و ایران خواهند بود.»
ماریا زاخارووا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، در ۹ اوت به خبرگزاری اسپوتنیک گفت که دیدار رهبران ارمنستان و آذربایجان در آمریکا قابل تقدیر است، اما دخالت قدرتهای خارج از منطقه نباید باعث ایجاد مشکلات اضافی شود.
زاخارووا گفت: «ما همواره از هر تلاشی که به تحقق این هدف حیاتی برای امنیت منطقه کمک کند، حمایت میکنیم؛ بنابراین، دیدار رهبران جمهوریهای قفقاز جنوبی که با میانجیگری آمریکا در واشنگتن برگزار شد، قابل تقدیر است. امیدواریم این ابتکار به پیشبرد برنامه صلح کمک کند.» زاخارووا افزود که بهترین راهحل برای مسائل قفقاز جنوبی، یافتن و اجرای راهحلهایی است که کشورهای منطقه با حمایت همسایگان خود، یعنی روسیه، ایران و ترکیه، به آن دست یابند.
به گزارش رسانههای آمریکایی، این کریدور ۴۲ کیلومتری قرار است شامل خطوط راهآهن، خطوط لوله نفت و گاز و خطوط فیبر نوری باشد که به عبور کالا و افراد اجازه میدهد و مدیریت آن بر عهده یک شرکت خصوصی آمریکایی خواهد بود. این شرکت آمریکایی ۴۰ درصد از درآمد را به خود اختصاص خواهد داد، در حالی که سهم ارمنستان تنها ۳۰ درصد خواهد بود.
روزنامه «نیکی آسیا» به نقل از تحلیلگران نوشته است که آمریکا با میانجیگری در روند صلح میان آذربایجان و ارمنستان، در تلاش است تا در قفقاز جنوبی، یک منطقه استراتژیک که مورد توجه جدی روسیه، ایران و چین است، نفوذ کند. برندا شفر، استاد کالج تحصیلات تکمیلی نیروی دریایی آمریکا، این اقدام را «برافراشتن پرچم آمریکا در محل تلاقی مرزهای روسیه، ایران و ترکیه» توصیف کرد.
در این گزارش آمده است که این طرح مستقیماً «کریدور حملونقل بینالمللی دریای خزر» (TITR) را هدف قرار میدهد که با عبور از آسیای مرکزی، اروپای مرکزی را به هم متصل میکند. این مسیر به دلیل دوری از روسیه و ایران، توسط آمریکا یک جایگزین استراتژیک محسوب میشود.
اگر پروژه TRIPP با موفقیت اجرا شود، تسلط آمریکا بر «کریدور میانی» به طور قابل توجهی افزایش خواهد یافت، ساختار اقتصادی منطقه ممکن است تغییر کند و در نتیجه نفوذ منطقهای ابتکار «کمربند و جاده» چین کاهش یابد.
این اقدام آمریکا همچنین به عنوان بخشی از استراتژی دولت ترامپ برای «مهار چین از طریق نقاط کانونی منطقهای» تعبیر شده است.
تحلیلگران میگویند که از دیدگاه گستردهتر، دخالت آمریکا در قفقاز جنوبی، «بعد جدیدی» به سیاست خارجی ترامپ افزوده است. علاوه بر استراتژی «بازگشت به آسیا»، دولت ترامپ معتقد است که تقویت جایگاه آمریکا در مناطق مانند قفقاز جنوبی و خاورمیانه، به این کشور کمک میکند تا بهتر با چین رقابت کند.
زینب ریبوا، پژوهشگر مؤسسه هادسون، گفت که اگر آمریکا بخواهد یک سیاست جامع در قبال چین تدوین کند، باید مطمئن شود که چین نمیتواند در مناطقی مانند دریای سرخ و جیبوتی «مشکلآفرینی کند.» او همچنین ادعا کرد که برای جلوگیری از محاصره احتمالی تایوان توسط چین، آمریکا باید به دنبال حمایت کشورهای منابع نفتی در خلیج فارس برای اعمال تحریم باشد.
با توجه به این نیاز برای مهار چین، آمریکا قفقاز جنوبی را به عنوان «نقطه اتصال استراتژیک» میان خاورمیانه و اروپا و آسیای مرکزی میبیند و با تقویت نفوذ خود در این «چهارراه» اوراسیا، ابزار غیرمستقیمی برای فشار بر چین فراهم میکند.
در ماه فوریه، وزارت امور خارجه چین اعلام کرد که «کمربند و جاده» یک ابتکار همکاری اقتصادی است که از سال ۲۰۱۳ آغاز شده است. این ابتکار به بیش از ۱۵۰ کشور سود رسانده و به یک محصول عمومی بینالمللی بسیار محبوب و بزرگترین بستر همکاری بینالمللی تبدیل شده است. چین همچنین تأکید کرد که حمله و اخلالگری آمریکا در این همکاری، ماهیت هژمونیک آن را فاش میکند و چین قاطعانه با خرابکاری آمریکا در همکاریهای «کمربند و جاده» مخالف است.
مجله جنوب جهانی-بررسی مسائل جنوب جهانی – سال بیستم 